thumb|ત્રિષષ્ઠિતમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે અયોધ્યાકાણ્ડે ત્રિષષ્ઠિતમઃ સર્ગઃ ॥૨-
હવે શ્રેષ્ઠ વાલ્મીકિ રામાયણના અયોધ્યા કાંડનો ત્રેસઠમો સર્ગ સાંભળો.
પ્રતિબુદ્ધો મુહુર્ તેન શોક ઉપહત ચેતનઃ । અથ રાજા દશરથઃ સ ચિન્તામ્ અભ્યપદ્યત ॥૨-૬૩-
પુનઃપુનઃ ઉઠી જતાં, શોકથી મન વ્યાકુળ થયેલા રાજા દશરથ પછી ફરી ચિંતામાં પડી ગયો.
રામ લક્ષ્મણયોઃ ચૈવ વિવાસાત્ વાસવ ઉપમમ્ । આવિવેશ ઉપસર્ગઃ તમ્ તમઃ સૂર્યમ્ ઇવ આસુરમ્ ॥૨-૬૩-
રામ અને લક્ષ્મણના વનવાસથી, દેવરાજ ઈન્દ્ર જેવો મોટો દુઃખ આવી પડ્યો, જેમ અસુરો સૂર્યને ઘેરી લે ત્યારે અંધકાર છવાઈ જાય એમ.
સભાર્યે નિર્ગતે રામે કૌસલ્યામ્ કોસલેશ્વરઃ । વિવક્ષુરસિતાપાઙ્ગામ્ સ્મૃવા દુષ્કૃતમાત્મનઃ ॥૨-૬૩-
રામ પોતાની પત્ની સાથે ચાલ્યા ગયા પછી, કોશલના રાજાએ કૌશલ્યાને કંઈક કહેવાનું ઈચ્છ્યું અને પોતાની કરેલી ખોટ યાદ આવી.
સ રાજા રજનીમ્ ષષ્ઠીમ્ રામે પ્રવ્રજિતે વનમ્ । અર્ધ રાત્રે દશરથઃ સમ્સ્મરન્ દુષ્કૃતમ્ કૃતમ્ ॥૨-૬૩-
રાજા દશરથએ, રામ વનમાં ગયા પછી, છઠ્ઠી રાતે અડધા રાત્રે પોતાના પાપની યાદમાં સમય પસાર કર્યો.
સ રાજા પુત્રશોકાર્તઃ સ્મરન્ દુષ્કૃતમાત્મનઃ । કૌસલ્યામ્ પુત્ર શોક આર્તામ્ ઇદમ્ વચનમ્ અબ્રવીત્ ॥૨-૬૩-
પુત્રશોકથી દુઃખી રાજાએ, પોતાના પાપને યાદ કરી, પુત્રશોકથી પીડાયેલી કૌશલ્યાને આ રીતે કહ્યું.
યદ્ આચરતિ કલ્યાણિ શુભમ્ વા યદિ વા અશુભમ્ । તત્ એવ લભતે ભદ્રે કર્તા કર્મજમ્ આત્મનઃ ॥૨-૬૩-
હે શુભલક્ષણી, માણસ જે કરે છે — સારા કે ખોટા કર્મ — એનું ફળ એને જ મળે છે, એ પોતે જ પોતાના કર્મનો ભોગવે છે.
ગુરુ લાઘવમ્ અર્થાનામ્ આરમ્ભે કર્મણામ્ ફલમ્ । દોષમ્ વા યો ન જાનાતિ સ બાલૈતિ હ ઉચ્યતે ॥૨-૬૩-
જેને ધનનું ભારપણ કે હલકાપણું, કર્મના આરંભે તેનું ફળ કે તેમાં રહેલા દોષની ખબર નથી, તેને બાળક કહેવાય છે.
કશ્ચિત્ આમ્ર વણમ્ ચિત્ત્વા પલાશામઃ ચ નિષિન્ચતિ । પુષ્પમ્ દૃષ્ટ્વા ફલે ગૃધ્નુઃ સ શોચતિ ફલ આગમે ॥૨-૬૩-
કોઈએ કેરીનું વાવેતર કાપી નાખ્યું અને પલાશના વૃક્ષને પાણી આપ્યું; ફૂલ જોઈને ફળની આશા રાખે છે, પણ ફળ આવતાં દુઃખી થાય છે.
અવિજ્ઞાય ફલમ્ યો હિ કર્મ ત્વેવાનુધાવતિ । સ શોચેત્ફલવેLઆયામ્ યથા કિમ્શુકસેચકઃ ॥૨-૬૩-
જે ફળ જાણ્યા વિના કોઈ કામમાં લાગી જાય છે, એ ફળ આવે ત્યારે એ જ રીતે પસ્તાવે છે જેમ કિમશુક વૃક્ષને પાણી આપનાર પસ્તાવે છે.
સો અહમ્ આમ્ર વણમ્ ચિત્ત્વા પલાશામઃ ચ ન્યષેચયમ્ । રામમ્ ફલ આગમે ત્યક્ત્વા પશ્ચાત્ શોચામિ દુર્મતિઃ ॥૨-૬૩-
એ જ રીતે, મેં પણ કેરીનું વાવેતર કાપી પલાશને પાણી આપ્યું, અને રામને ફળ મળવાનું હતું ત્યારે છોડી દીધો, હવે મૂર્ખ બનીને પસ્તાવો છું.
લબ્ધ શબ્દેન કૌસલ્યે કુમારેણ ધનુષ્મતા । કુમારઃ શબ્દ વેધી ઇતિ મયા પાપમ્ ઇદમ્ કૃતમ્ ॥૨-૬૩-
હે કૌશલ્યા, ધનુષધારી રાજકુમારના અવાજને કારણે, મેં 'આ અવાજ પર તીર મારનાર છે' એમ માનીને પાપ કરી નાખ્યું.
તત્ ઇદમ્ મે અનુસમ્પ્રાપ્તમ્ દેવિ દુહ્ખમ્ સ્વયમ્ કૃતમ્ । સમ્મોહાત્ ઇહ બાલેન યથા સ્યાત્ ભક્ષિતમ્ વિષમ્ ॥૨-૬૩-
માટે, હે દેવી, આ દુઃખ મને મારા પોતાના કરેલા કામથી મળ્યું છે; જેમ બાળક ભૂલથી ઝેર ખાઈ જાય એમ.
યથાન્યઃ પુરુષઃ કશ્ચિત્પલાશૈર્મોઓહિતો ભવેત્ । એવમ્ મમ અપિ અવિજ્ઞાતમ્ શબ્દ વેધ્યમયમ્ ફલમ્ ॥૨-૬૩-
જેમ બીજું કોઈ માણસ પલાશના વૃક્ષથી ભ્રમિત થાય, એમ જ હું પણ અવાજ પરથી તીર મારવાના ફળથી અજાણ રહ્યો.
દેવ્ય્ અનૂઢા ત્વમ્ અભવો યુવ રાજો ભવામ્ય્ અહમ્ । તતઃ પ્રાવૃડ્ અનુપ્રાપ્તા મદ કામ વિવર્ધિની ॥૨-૬૩-
હે દેવી, ત્યારે તું કુંવારી હતી અને હું રાજા બન્યો; પછી વરસાદનું ઋતુ આવી, જે મારી ઇચ્છાઓને વધારતી ગઈ.
ઉપાસ્યહિ રસાન્ ભૌમામ્સ્ તપ્ત્વા ચ જગદ્ અમ્શુભિઃ । પરેત આચરિતામ્ ભીમામ્ રવિર્ આવિશતે દિશમ્ ॥૨-૬૩-
પૃથ્વી પરના આનંદ માણીને અને પોતાની કિરણોથી જગતને તપાવીને, રવિ પછી બીજા દિશામાં જાય છે, જાણે મૃત્યુના માર્ગે જાય છે એમ.
ઉષ્ણમ્ અન્તર્ દધે સદ્યઃ સ્નિગ્ધા દદૃશિરે ઘનાઃ । તતઃ જહૃષિરે સર્વે ભેક સારન્ગ બર્હિણઃ ॥૨-૬૩-
તુરંત જ તાપ અંદર રાખી લીધો અને ચમકદાર વાદળો દેખાયા; પછી બધા દેડકા, હરણ અને મોર ખુશખુશાલ થયા.
ક્લિન્નપક્ષોત્તરાઃ સ્નાતાઃ કૃચ્ચ્રાદિવ વતત્રિણઃ । વૃષ્ટિવાતાવધૂતાગ્રાન્ પાદપાનભિપેદિરે ॥૨-૬૩-
પાંખો ભીંજાઈ અને ઊંચી થઈ ગઈ, જાણે મુશ્કેલીથી સ્નાન કર્યા હોય, વરસાદ અને પવનથી હલનચલન થયેલા પક્ષીઓ વૃક્ષો પાસે ભેગા થયા.
પતિતેન અમ્ભસા ચન્નઃ પતમાનેન ચ અસકૃત્ । આબભૌ મત્ત સારન્ગઃ તોય રાશિર્ ઇવ અચલઃ ॥૨-૬૩-
વારંવાર પડતા પાણીથી ઢંકાઈને, મસ્ત હરણ પાણીથી ભરેલા પર્વત જેવા લાગતા હતા.
પાણ્ડુરારુણવર્ણાનિ સ્રોઓતામ્સિ વિમલાન્યપિ । સુસ્રુવુર્ગિરિધાતુભ્યઃ સભસ્માનિ ભુજઙ્ગવત્ ॥૨-૬૩-
પર્વતની ઢાળ પરથી સફેદ અને લાલ રંગની, રાખથી ભરી, સાફ ધારા વહેતી હતી, જેમ સાપ સરકે તેમ.
આકુલારુણતોયાનિ સ્રોઓતામ્સિ વિમલાન્યપિ । ઉન્માર્ગજલવાહીનિ બભૂવુર્જલદાગમે ॥૨-૬૩-
પાણી લાલચટ્ટું અને ઉથલપાથલ થઈ ગયેલું, એ શુદ્ધ નદીઓ પણ વરસાદ આવતાં કાંઠા તોડી ને રસ્તો ભૂલી વહેવા લાગી.
તસ્મિન્ન્ અતિસુખે કાલે ધનુષ્માન્ ઇષુમાન્ રથી । વ્યાયામ કૃત સમ્કલ્પઃ સરયૂમ્ અન્વગામ્ નદીમ્ ॥૨-૬૩-
એ ખૂબ સુખદ સમયમાં, હું ધનુષ્ય અને બાણ લઈને, કસરત કરવા મનમાં નક્કી કરીને, રથ હાંકી સરયૂ નદીના કિનારે ગયો.
નિપાને મહિષમ્ રાત્રૌ ગજમ્ વા અભ્યાગતમ્ નદીમ્ । અન્યમ્ વા શ્વા પદમ્ કમ્ચિજ્ જિઘામ્સુર્ અજિત ઇન્દ્રિયઃ ॥૨-૬૩-
રાત્રે પાણી પીવા આવેલા મહિષ અથવા હાથીને, અથવા કોઈ બીજું પ્રાણી જેનાં પગલાં મળ્યા હોય, મારવાનો ઇરાદો રાખીને, હું અનિયંત્રિત મનથી છુપાઈ બેઠો હતો.
તસ્મિમ્સ્તત્રાહમેકાન્તે રાત્રૌ વિવૃતકાર્મુકઃ । તત્રાહમ્ સમ્વૃતમ્ વન્યમ્ હતવામ્સ્તીરમાગતમ્ ॥૨-૬૩-
એ જ જગ્યાએ, રાત્રે એકલો, ધનુષ્ય તાણીને, ઝાડીઓમાં છુપાયેલા નદીકાંઠે આવેલા જંગલી પ્રાણીને મેં મારી નાખ્યો.
અન્યમ્ ચાપિ મૃગમ્ હિમ્સ્રમ્ શબ્દમ્ શ્રુત્વાભુ પાગતમ્ । અથ અન્ધ કારે તુ અશ્રૌષમ્ જલે કુમ્ભસ્ય પર્યતઃ ॥૨-૬૩-
બીજું કોઈ ક્રૂર પ્રાણી આવતું હોય એવો અવાજ સાંભળી, હું ધ્યાનથી સાંભળતો રહ્યો; પછી ઘોર અંધકારમાં, પાણી પાસે ઘડાની આજુબાજુ કંઈક હલનચલનનો અવાજ આવ્યો.
અચક્ષુર્ વિષયે ઘોષમ્ વારણસ્ય ઇવ નર્દતઃ । તતઃ અહમ્ શરમ્ ઉદ્ધૃત્ય દીપ્તમ્ આશી વિષ ઉપમમ્ ॥૨-૬૩-
મારે આંખે કશું દેખાતું નહોતું, પણ હાથી ગર્જના કરે એવો અવાજ સાંભળ્યો; ત્યારે મેં સાપના ઝેર જેવો તીખો બાણ કાઢ્યો.
શબ્દમ્ પ્રતિ ગજપ્રેપ્સુરભિલક્ષ્ય ત્વપાતયમ્ । અમુન્ચમ્ નિશિતમ્ બાણમ્ અહમ્ આશી વિષ ઉપમમ્ ॥૨-૬૩-
હાથી મળવાની આશાએ એ અવાજ તરફ નિશાન કરીને, મેં એ ઝેરી અને તીખો બાણ છોડી દીધો.
તત્ર વાગ્ ઉષસિ વ્યક્તા પ્રાદુર્ આસીદ્ વન ઓકસઃ । હા હા ઇતિ પતતઃ તોયે બાણાભિહતમર્મણઃ ॥૨-૬૩-
પછી, સવારે જંગલમાંથી સ્પષ્ટ માનવી અવાજ આવ્યો, 'હાય હાય' કહીને, બાણ વાગીને દુખાવામાં પાણીમાં પડતો હતો.
તસ્મિન્નિપતિતે બાણે વાગભૂત્તત્ર માનુષી । કથમ્ અસ્મદ્ વિધે શસ્ત્રમ્ નિપતેત્ તુ તપસ્વિનિ ॥૨-૬૩-
જ્યારે બાણ વાગ્યું, ત્યારે ત્યાં માનવી અવાજ આવ્યો: 'મારા જેવા તપસ્વી પર શસ્ત્ર કેવી રીતે પડી શકે?'
પ્રવિવિક્તામ્ નદીમ્ રાત્રાવ્ ઉદાહારઃ અહમ્ આગતઃ । ઇષુણા અભિહતઃ કેન કસ્ય વા કિમ્ કૃતમ્ મયા ॥૨-૬૩-
'હું રાત્રે આ એકાંત નદીએ પાણી ભરવા આવ્યો હતો; કોણે મને બાણ માર્યું? મેં કાંઈક ખોટું કર્યું છે શું?'