યત્ત્વયા કરુણમ્ કર્મ વ્યપોહ્ય મમ બાન્ધવાઃ । નિરસ્તા પરિધાવન્તિ સુખાર્હઃ કૃપણા વને ॥૨-૬૧-
તારા નિર્દય કાર્યથી મારા સગાં, સુખને લાયક હોવા છતાં, વનમાં દુઃખી થઈ ભટકી રહ્યા છે.
યદિ પઞ્ચદશે વર્ષે રાઘવઃ પુનરેષ્યતિ । જહ્યાદ્રાજ્યમ્ ચ કોશમ્ ચ ભરતો નોપલ્સ્ખ્યતે ॥૨-૬૧-
જો રાઘવ પંદરમા વર્ષે પાછો આવે, તો ભરતે રાજ્ય અને ખજાનો બંને છોડી દેવા જોઈએ.
ભોજયન્તિ કિલ શ્રાદ્ધે કેચિત્સ્વનેવ બાન્ધવાન્ । તતઃ પશ્ચાત્સમીક્ષન્તે કૃતકાર્યા દ્વિજર્ષભાન્ ॥૨-૬૧-
કહે છે કે, કેટલાક શ્રાદ્ધમાં પહેલા પોતાના જ સગાંને ભોજન કરાવે છે, પછી વિધિ પૂરી થયા પછી બ્રાહ્મણોને બોલાવે છે.
તત્ર યે ગુણવન્તશ્ચ વિદ્વામ્સશ્ચ દ્વિજાતયઃ । ન પશ્ચાત્તેઽભિમન્યન્તે સુધામપિ સુરોપમાઃ ॥૨-૬૧-
એમના વચ્ચે જે ગુણવાન અને વિદ્વાન દ્વિજ છે, તેઓ પછીથી—even દેવતાના સમાન અમૃત મળે તો પણ—એનો દુઃખ નથી માનતા.
બ્રાહ્મણેષ્વપિ તૃપ્તેષુ પશ્ચાદ્ભોક્તુમ્ દ્વિજર્ષભાઃ । નાભ્યુપૈતુમલમ્ પ્રાજ્ઞાઃ શૃઙ્ગચ્ચેદમિવર્ષ્ભાઃ ॥૨-૬૧-
બ્રાહ્મણો સંતોષાઈ ગયા પછી પણ, બુદ્ધિશાળી દ્વિજ પછી ભોજન સ્વીકારતા નથી, જેમ કે વાછરડો કાપેલા ઘાસવાળા ખેતરમાં પાછો જતો નથી.
એવમ્ કનીયસા ભ્રાત્રા ભુક્તમ્ રાજ્યમ્ વિશામ્ પતે । ભ્રાતા જ્યેષ્ઠા વરિષ્ઠાઃ ચ કિમ્ અર્થમ્ ન અવમમ્સ્યતે ॥૨-૬૧-
જ્યારે નાનાં ભાઈએ રાજ્ય ભોગવ્યું હોય, ત્યારે મોટો અને શ્રેષ્ઠ ભાઈ અપમાન અનુભવતો કેમ નહીં, હે પ્રજાપતિ?
ન પરેણ આહૃતમ્ ભક્ષ્યમ્ વ્યાઘ્રઃ ખાદિતુમ્ ઇચ્ચતિ । એવમ્ એવ નર વ્યાઘ્રઃ પર લીઢમ્ ન મમ્સ્યતે ॥૨-૬૧-
વાઘને બીજાએ લાવેલું ખાવાનું ખાવાનું મન નથી થતું; એ જ રીતે, વાઘ જેવી તાકાત ધરાવતો પુરુષ પણ બીજાએ મેળવેલું કશું પસંદ કરતો નથી.
હવિર્ આજ્યમ્ પુરોડાશાઃ કુશા યૂપાઃ ચ ખાદિરાઃ । ન એતાનિ યાત યામાનિ કુર્વન્તિ પુનર્ અધ્વરે ॥૨-૬૧-
હવનમાં ચઢાવેલું ઘી, પિંડ, કુશ ઘાસ અને ખાદિરના યૂપ — આ બધું એકવાર વપરાય પછી ફરી યજ્ઞમાં કામ આવતું નથી.
તથા હિ આત્તમ્ ઇદમ્ રાજ્યમ્ હૃત સારામ્ સુરામ્ ઇવ । ન અભિમન્તુમ્ અલમ્ રામઃ નષ્ટ સોમમ્ ઇવ અધ્વરમ્ ॥૨-૬૧-
આ રાજ્ય પણ એ જ રીતે છે; જેનું સાર કાઢી લેવામાં આવ્યું છે, એ જાણે રસ વગરની માદક દ્રવ્ય જેવી છે. રામ એ રાજ્ય સ્વીકારી શકતો નથી, જેમ કે યજ્ઞમાં સોમ રસ ગુમાવાય તો યજ્ઞ ચાલતો નથી.
ન એવમ્ વિધમ્ અસત્કારમ્ રાઘવો મર્ષયિષ્યતિ । બલવાન્ ઇવ શાર્દૂલો બાલધેર્ અભિમર્શનમ્ ॥૨-૬૧-
રાઘવ એવા અપમાનને સહન કરશે નહીં, જેમ કે શક્તિશાળી વાઘ બાળકના મારને સહન કરતો નથી.
નૈતસ્ય સહિતા લોકા ભયમ્ કુર્યુર્મહામૃધે । અધર્મમ્ ત્વિહ ધર્માત્મા લોકમ્ ધર્મેણ યોજયેત્ ॥૨-૬૧-
આ આખું જગત ભેગું થઈને પણ મહાયુદ્ધમાં એને ડરાવી શકે નહીં; પણ અહીં એ ધર્મમય મનુષ્ય લોકોનું નેતૃત્વ પણ ધર્મથી જ કરશે, અધર્મથી નહીં.
નન્વસૌ કાઞ્ચનૈર્બાણૈર્મહાવીર્યો મહાભુજઃ । યુગાન્ત ઇવ ભૂતાનિ સાગરાનપિ નિર્દહેત્ ॥૨-૬૧-
એ મહાવીર, સુવર્ણ તીરો વડે, યુગના અંતે જેમ સર્વ જીવો અને સમુદ્રોને પણ ભસ્મ કરી શકે તેમ છે.
સ તાદૃશઃ સિમ્હ બલો વૃષભ અક્ષો નર ઋષભઃ । સ્વયમ્ એવ હતઃ પિત્રા જલજેન આત્મજો યથા ॥૨-૬૧-
એવો સિંહ સમાન બળવાન, વૃષભ જેવી આંખો ધરાવતો, મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ પુત્ર પણ પોતાના પિતાથી જ નાશ પામે છે, જેમ જળમાં જન્મેલો પુત્ર પિતાથી નાશ પામે.
દ્વિજાતિ ચરિતઃ ધર્મઃ શાસ્ત્ર દૃષ્ટઃ સનાતનઃ । યદિ તે ધર્મ નિરતે ત્વયા પુત્રે વિવાસિતે ॥૨-૬૧-
દ્વિજાતિઓની ચાલ-ચલન અને શાસ્ત્રોમાં દર્શાવેલો સનાતન ધર્મ — જો તું ધર્મમાં સ્થિર રહીને પોતાના પુત્રને વનમાં મોકલી દીધો છે—
ગતિર્ એવાક્ પતિર્ નાર્યા દ્વિતીયા ગતિર્ આત્મજઃ । તૃતીયા જ્ઞાતયો રાજમઃ ચતુર્થી ન ઇહ વિદ્યતે ॥૨-૬૧-
સ્ત્રી માટે પતિ એ જ એક આશ્રય છે; બીજો આશ્રય પુત્ર છે; ત્રીજો સંબંધીઓ છે; ચોથો તો અહીં કોઈ નથી.
તત્ર ત્વમ્ ચૈવ મે ન અસ્તિ રામઃ ચ વનમ્ આશ્રિતઃ । ન વનમ્ ગન્તુમ્ ઇચ્ચામિ સર્વથા હિ હતા ત્વયા ॥૨-૬૧-
હવે તો તું પણ નથી અને રામ પણ વનમાં છે; હું વનમાં જવા ઈચ્છતી નથી — સાચે જ, તારા કારણે હું સંપૂર્ણ નાશ પામી ગઈ છું.
હતમ્ ત્વયા રાજ્યમ્ ઇદમ્ સરાષ્ટ્રમ્ । હતઃ તથા આત્મા સહ મન્ત્રિભિઃ ચ । હતા સપુત્રા અસ્મિ હતાઃ ચ પૌરાઃ । સુતઃ ચ ભાર્યા ચ તવ પ્રહૃષ્ટૌ ॥૨-૬૧-
તારા કારણે આ આખું રાજ્ય અને તેની પ્રજાઓ નાશ પામ્યા છે; એ જ રીતે હું, મારો પુત્ર અને મંત્રીઓ પણ બરબાદ થઈ ગયા છીએ; હું અને મારો દીકરો પણ નાશ પામ્યા છીએ, અને પ્રજાજનો પણ; પણ તારો પુત્ર અને પત્ની ખુશ છે.
ઇમામ્ ગિરમ્ દારુણ શબ્દ સમ્શ્રિતામ્ । નિશમ્ય રાજા અપિ મુમોહ દુહ્ખિતઃ । તતઃ સ શોકમ્ પ્રવિવેશ પાર્થિવઃ । સ્વદુષ્કૃતમ્ ચ અપિ પુનઃ તદા અસ્મરત્ ॥૨-૬૧-
આવી કઠોર વાણી સાંભળી, દુઃખી રાજા પણ મૂર્છિત થઈ ગયો; પછી એ રાજાને ઘન શોક ઘેરી વળ્યો અને પોતાનાં પાપકર્મો ફરી યાદ આવ્યા.
thumb|દ્વિષષ્ઠિતમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે અયોધ્યાકાણ્ડે દ્વિષષ્ઠિતમઃ સર્ગઃ ॥૨-
શ્રીમદ્વાલ્મીકિ રામાયણના અયોધ્યા કાંડનો બાવનમો સર્ગ સાંભળો.
એવમ્ તુ ક્રુદ્ધયા રાજા રામ માત્રા સશોકયા । શ્રાવિતઃ પરુષમ્ વાક્યમ્ ચિન્તયામ્ આસ દુહ્ખિતઃ ॥૨-૬૨-
આ રીતે, રામની માતાએ ગુસ્સામાં અને દુઃખમાં આવીને કઠોર વચન કહ્યાં, જે રાજાએ દુઃખી થઈને સાંભળ્યાં અને મનમાં વિચારો કરવા લાગ્યો.
ચિન્તયિત્વા સ ચ નૃપો મુમોહ વ્યાકુલેન્દ્રિયઃ । અથ દીર્ઘેણ કાલેન સમ્જ્ઞામાપ પરતપઃ ॥૨-૬૨-
એ રાજાએ વિચાર કર્યા પછી, ઇન્દ્રિયોએ શાંત થઈ, તો મૂર્છા આવી ગઈ; પછી લાંબા સમય પછી એ દુશ્મનવિનાશક રાજાએ સંજ્ઞાન મેળવી.
સ સમ્જ્ઞાઅમુપલબ્યૈવ દીર્ઘમુષ્ણમ્ ચ નિઃસસન્ । કૌસલ્યામ્ પાર્શ્વતો દૃષ્ટ્વા તતશ્ચિન્તામુપાગમત્ ॥૨-૬૨-
સંજ્ઞાનમાં આવીને એ રાજાએ ઊંડો અને ગરમ ઉચ્છ્વાસ લીધો; બાજુમાં કૌશલ્યાને જોઈ, ફરી વિચારમાં પડી ગયો.
તસ્ય ચિન્તયમાનસ્ય પ્રત્યભાત્ કર્મ દુષ્કૃતમ્ । યદ્ અનેન કૃતમ્ પૂર્વમ્ અજ્ઞાનાત્ શબ્દ વેધિના ॥૨-૬૨-
એ રાજા જ્યારે વિચારી રહ્યો હતો ત્યારે, એના મનમાં એ જૂનું પાપકર્મ યાદ આવ્યું, જે તેણે અજાણમાં, અવાજ સાંભળી તીર મારનાર તરીકે કર્યું હતું.
અમનાઃ તેન શોકેન રામ શોકેન ચ પ્રભુઃ । દ્વાભ્યામપિ મહારાજઃ શોકાબ્યામભિતપ્યતો ॥૨-૬૨-
એ દુઃખ અને રામના વિયોગના શોકથી એ મહારાજાનું મન વ્યાકુળ થઈ ગયું; બંને શોકથી એ રાજા ખૂબ જ પીડાતો રહ્યો.
દહ્યમાનઃ તુ શોકાભ્યામ્ કૌસલ્યામ્ આહ ભૂ પતિઃ । વેપમાનોઽઞ્જલિમ્ કૃત્વા પ્રસાદર્તમવાઙ્મુખઃ ॥૨-૬૨-
શોક અને દુઃખથી બળતાં ભૂમિના રાજાએ કૌશલ્યાને હાથ જોડીને, કાંપતાં અવાજે અને નમેલા મુખે, તેની કૃપા માગી.
પ્રસાદયે ત્વામ્ કૌસલ્યે રચિતઃ અયમ્ મયા અન્જલિઃ । વત્સલા ચ આનૃશમ્સા ચ ત્વમ્ હિ નિત્યમ્ પરેષ્વ્ અપિ ॥૨-૬૨-
હું તને વિનંતી કરું છું, કૌશલ્યા, આ જોડેલા હાથોથી; કેમ કે તું હંમેશા સૌમ્ય અને દયાળુ છે, બીજાઓ પ્રત્યે પણ.
ભર્તા તુ ખલુ નારીણામ્ ગુણવાન્ નિર્ગુણો અપિ વા । ધર્મમ્ વિમૃશમાનાનામ્ પ્રત્યક્ષમ્ દેવિ દૈવતમ્ ॥૨-૬૨-
હે દેવી, સ્ત્રીઓ માટે પતિ, ભલે ગુણવાન હોય કે ન હોય, ધર્મને સમજનારી સ્ત્રીઓ માટે, આ જગતમાં દેખાતું દેવતા છે.
સા ત્વમ્ ધર્મ પરા નિત્યમ્ દૃષ્ટ લોક પર અવર । ન અર્હસે વિપ્રિયમ્ વક્તુમ્ દુહ્ખિતા અપિ સુદુહ્ખિતમ્ ॥૨-૬૨-
તું હંમેશા ધર્મમાં સ્થિર રહી છે, જગતના સારાં-ખરાબાં જોઈ લીધાં છે; તું પોતે દુઃખી હોવા છતાં, વધુ દુઃખી માણસને કડવું બોલવું યોગ્ય નથી.
તત્ વાક્યમ્ કરુણમ્ રાજ્ઞઃ શ્રુત્વા દીનસ્ય ભાષિતમ્ । કૌસલ્યા વ્યસૃજદ્ બાષ્પમ્ પ્રણાલી ઇવ નવ ઉદકમ્ ॥૨-૬૨-
રાજાના કરુણાભર્યા અને દુઃખી શબ્દો સાંભળી, કૌશલ્યાના આંખમાંથી આંસુ વહી નીકળ્યા, જેમ નવા વાંસમાંથી પાણી વહે છે.
સ મૂદ્ર્હ્નિ બદ્ધ્વા રુદતી રાજ્ઞઃ પદ્મમ્ ઇવ અન્જલિમ્ । સમ્ભ્રમાત્ અબ્રવીત્ ત્રસ્તા ત્વરમાણ અક્ષરમ્ વચઃ ॥૨-૬૨-
તેણીએ હાથ જોડીને માથા પર રાખ્યા, આંખોમાંથી આંસુ વહતાં, ભય અને ઉતાવળથી કાંપતાં શબ્દોમાં રાજાને કહ્યું.