યથા ચ મન્યે દુર્જીવમ્ એવમ્ ન સુકરમ્ ધ્રુવમ્ । આચ્ચિદ્ય પુત્રે નિર્યાતે કૌસલ્યા યત્ર જીવતિ ॥૨-૫૭-
મને તો લાગે છે કે જીવવું બહુ મુશ્કેલ છે, સહેલું તો બિલકુલ નથી, ખાસ કરીને જ્યારે કૌશલ્યા પોતાનો દિકરો વિદાય લઈ ગયો પછી પણ જીવતી રહે છે.
સત્ય રૂપમ્ તુ તત્ વાક્યમ્ રાજ્ઞઃ સ્ત્રીણામ્ નિશામયન્ । પ્રદીપ્તમ્ ઇવ શોકેન વિવેશ સહસા ગૃહમ્ ॥૨-૫૭-
રાજાના સ્ત્રીઓના સાચા શબ્દો સાંભળીને, તે દુઃખથી અગ્નિ જેવી સ્થિતિમાં, અચાનક ઘરમાં પ્રવેશ્યો.
સ પ્રવિશ્ય અષ્ટમીમ્ કક્ષ્યામ્ રાજાનમ્ દીનમ્ આતુલમ્ । પુત્ર શોક પરિમ્લાનમ્ અપશ્યત્ પાણ્ડુરે ગૃહે ॥૨-૫૭-
એ પછી તે આઠમી ઓરડીમાં ગયો અને ત્યાં રાજાને દુઃખી, ગભરાયેલો અને દિકરાના શોકથી કાંઈક ફિક્કો પડેલો, pale, ઘર અંદર જોયો.
અભિગમ્ય તમ્ આસીનમ્ નર ઇન્દ્રમ્ અભિવાદ્ય ચ । સુમન્ત્રઃ રામ વચનમ્ યથા ઉક્તમ્ પ્રત્યવેદયત્ ॥૨-૫૭-
પછી, એ બેઠેલા રાજાને નમસ્કાર કરીને, સુમંત્રએ રામના શબ્દો જેમના તેમ સંભળાવ્યા.
સ તૂષ્ણીમ્ એવ તત્ શ્રુત્વા રાજા વિભ્રાન્ત ચેતનઃ । મૂર્ચિતઃ ન્યપતત્ ભૂમૌ રામ શોક અભિપીડિતઃ ॥૨-૫૭-
આ સાંભળીને રાજા ચૂપ રહી ગયા, મનમાં ઉલટપલટ થઈ ગઈ; રામના શોકથી ઘેરાઈને, બેભાન થઈ જમીન પર પડી ગયા.
તતઃ અન્તઃ પુરમ્ આવિદ્ધમ્ મૂર્ચિતે પૃથિવી પતૌ । ઉદ્ધૃત્ય બાહૂ ચુક્રોશ નૃપતૌ પતિતે ક્ષિતૌ ॥૨-૫૭-
પછી, પૃથ્વીપતિ બેભાન પડ્યા ત્યારે, આખું આંતઃપુર ગૂંજી ઉઠ્યું; બધાએ હાથ ઊંચા કરીને, રાજા જમીન પર પડ્યા ત્યારે રડવા લાગ્યા.
સુમિત્રયા તુ સહિતા કૌસલ્યા પતિતમ્ પતિમ્ । ઉત્થાપયામ્ આસ તદા વચનમ્ ચ ઇદમ્ અબ્રવીત્ ॥૨-૫૭-
સુમિત્રા સાથે મળીને, કૌશલ્યાએ પોતાના પડેલા પતિને ઉઠાવ્યો અને પછી એણે આ શબ્દો કહ્યા.
ઇમમ્ તસ્ય મહા ભાગ દૂતમ્ દુષ્કર કારિણઃ । વન વાસાત્ અનુપ્રાપ્તમ્ કસ્માન્ ન પ્રતિભાષસે ॥૨-૫૭-
હે મહાભાગ, જે દૂત વનમાંથી આવીને એ મુશ્કેલ કામ કરી આવ્યો છે, એને તમે કેમ કંઈ બોલતા નથી?
અદ્ય ઇમમ્ અનયમ્ કૃત્વા વ્યપત્રપસિ રાઘવ । ઉત્તિષ્ઠ સુકૃતમ્ તે અસ્તુ શોકે ન સ્યાત્ સહાયતા ॥૨-૫૭-
આજે આ અણ્યાય કરીને તમને શરમ આવે છે, હે રાઘવ; ઊઠો, તમારું સારા કામો તમારે રહે, કારણ કે શોકથી કશું મળે નહીં.
દેવ યસ્યા ભયાત્ રામમ્ ન અનુપૃચ્ચસિ સારથિમ્ । ન ઇહ તિષ્ઠતિ કૈકેયી વિશ્રબ્ધમ્ પ્રતિભાષ્યતામ્ ॥૨-૫૭-
હે દેવ, કઈની ભયથી તમે રામ વિશે રથચાલકને પૂછતા નથી? અહીં કૈકેયી નથી, નિર્ભય થઈને વાત કરો.
સા તથા ઉક્ત્વા મહા રાજમ્ કૌસલ્યા શોક લાલસા । ધરણ્યામ્ નિપપાત આશુ બાષ્પ વિપ્લુત ભાષિણી ॥૨-૫૭-
આ રીતે મહારાજને કહીને, કૌશલ્યા શોકથી ઘેરાઈને, આંખોમાં આંસુ સાથે તરત જ જમીન પર પડી ગઈ.
એવમ્ વિલપતીમ્ દૃષ્ટ્વા કૌસલ્યામ્ પતિતામ્ ભુવિ । પતિમ્ ચ અવેક્ષ્ય તાઃ સર્વાઃ સુસ્વરમ્ રુરુદુઃ સ્ત્રિયઃ ॥૨-૫૭-
કૌશલ્યાને રડતી અને જમીન પર પડેલી જોઈને, અને પોતાના પતિને જોઈને, બધી સ્ત્રીઓ ઉંચા અવાજે રડવા લાગી.
તતઃ તમ્ અન્તઃ પુર નાદમ્ ઉત્થિતમ્ । સમીક્ષ્ય વૃદ્ધાઃ તરુણાઃ ચ માનવાઃ । સ્ત્રિયઃ ચ સર્વા રુરુદુઃ સમન્તતઃ । પુરમ્ તદા આસીત્ પુનર્ એવ સમ્કુલમ્ ॥૨-૫૭-
પછી, આંતઃપુરમાંથી ઉઠેલો રડવાનો અવાજ જોઈને, વૃદ્ધો, યુવાનો અને બધી સ્ત્રીઓ ચારે બાજુ રડવા લાગી; એ સમયે આખું શહેર ફરી એક વાર ગભરાઈ ગયું.
thumb|અષ્ટપઞ્ચાશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે અયોધ્યાકાણ્ડે અષ્ટપઞ્ચાશઃ સર્ગઃ ॥૨-
હવે પચાવનોઁ અધ્યાય સાંભળો.
પ્રત્યાશ્વસ્તઃ યદા રાજા મોહાત્ પ્રત્યાગતઃ પુનઃ । થાજુહાવ તમ્ સૂતમ્ રામ વૃત્ત અન્ત કારણાત્ ॥૨-૫૮-
જ્યારે રાજા થોડીવાર પછી સંભળી ગયા, ત્યારે રામના સમાચાર જાણવા માટે તેમણે રથચાલકને બોલાવ્યો.
તદા સૂતો મહારાજ કૃતાઞ્જલિરુપસ્થિતઃ। રામમેવ અનુશોચન્તં દુઃખશોકસમન્વિતમ્ ॥૨-૫૮-
પછી રથચાલક હાથ જોડીને મહારાજ પાસે ગયો, રામના દુઃખમાં ડૂબેલો અને ખૂબ જ દુઃખી હતો.
વૃદ્ધમ્ પરમ સમ્તપ્તમ્ નવ ગ્રહમ્ ઇવ દ્વિપમ્ । વિનિઃશ્વસન્તમ્ ધ્યાયન્તમ્ અસ્વસ્થમ્ ઇવ કુન્જરમ્ ॥૨-૫૮-
એણે વૃદ્ધ અને ખૂબ જ દુઃખી રાજાને જોયા, જે નવાં ગ્રહે પકડાયેલા હાથી જેવો, ઊંડી ઉચ્છ્વાસો લેતો અને વિચારમાં પડેલો, અને ઘાયલ હાથી જેવો અસ્વસ્થ હતો.
રાજા તુ રજસા સૂતમ્ ધ્વસ્ત અઙ્ગમ્ સમુપસ્થિતમ્ । અશ્રુ પૂર્ણ મુખમ્ દીનમ્ ઉવાચ પરમ આર્તવત્ ॥૨-૫૮-
રાજાએ ધૂળથી ઢંકાયેલા, આંખોમાં આંસુ અને દુઃખથી ભરાયેલા રથચાલકને આવતો જોઈને, ખૂબ જ પીડાથી એના સાથે વાત કરી.
ક્વ નુ વત્સ્યતિ ધર્મ આત્મા વૃક્ષ મૂલમ્ ઉપાશ્રિતઃ । સો અત્યન્ત સુખિતઃ સૂત કિમ્ અશિષ્યતિ રાઘવઃ ॥૨-૫૮-
ધર્મપ્રિય રાઘવ ક્યાં વૃક્ષની છાયામાં આશરો લઇને વસશે? એ અત્યંત ભાગ્યશાળી રાઘવ, રથચાલક, હવે શું ખાશે?
દુઃખસ્યાનુચિતો દુઃખમ્ સુમન્ત્ર શયનોચિતઃ । ભૂમિ પાલ આત્મજો ભૂમૌ શેતે કથમ્ અનાથવત્ ॥૨-૫૮-
સુમંત્ર, જે દુઃખનો આદત નથી અને જેને હંમેશા આરામદાયક પથારી મળી છે, એ રાજપુત્ર જમીન પર અનાથની જેમ કેમ સુઈ શકે?
યમ્ યાન્તમ્ અનુયાન્તિ સ્મ પદાતિ રથ કુણ્Jજરાઃ । સ વત્સ્યતિ કથમ્ રામઃ વિજનમ્ વનમ્ આશ્રિતઃ ॥૨-૫૮-
જેના પાછળ પગદળ, રથ અને હાથીઓ ચાલતા હતા, એ રામ હવે એકાંત વનમાં કેમ અને કેવી રીતે રહેશે?
વ્યાLઐઃ મૃગૈઃ આચરિતમ્ કૃષ્ણ સર્પ નિષેવિતમ્ । કથમ્ કુમારૌ વૈદેહ્યા સાર્ધમ્ વનમ્ ઉપસ્થિતૌ ॥૨-૫૮-
જ્યાં વાઘ, હરણ અને કાળાં સાપો રહે છે, એવા વનમાં બંને રાજકુમારો અને વૈદેહી કેવી રીતે પહોંચી ગયા હશે?
સુકુમાર્યા તપસ્વિન્યા સુમન્ત્ર સહ સીતયા । રાજ પુત્રૌ કથમ્ પાદૈઃ અવરુહ્ય રથાત્ ગતૌ ॥૨-૫૮-
સુમંત્ર, એ નાજુક અને તપસ્વિ સીતાજી સાથે બંને રાજપુત્રો રથમાંથી નીચે ઉતરી પગપાળા કેવી રીતે ગયા હશે?
સિદ્ધ અર્થઃ ખલુ સૂત ત્વમ્ યેન દૃષ્ટૌ મમ આત્મજૌ । વન અન્તમ્ પ્રવિશન્તૌ તાવ્ અશ્વિનાવ્ ઇવ મન્દરમ્ ॥૨-૫૮-
રથચાલક, તું ખરેખર ધન્ય છે, કેમ કે તું મારા બંને પુત્રોને, જેમ અશ્વિનીકુમારો મન્દર પર્વત પર જાય છે તેમ, વનમાં પ્રવેશતા જોયા છે.
કિમ્ ઉવાચ વચો રામઃ કિમ્ ઉવાચ ચ લક્ષ્મણઃ । સુમન્ત્ર વનમ્ આસાદ્ય કિમ્ ઉવાચ ચ મૈથિલી ॥૨-૫૮-
સુમંત્ર, રામે શું કહ્યું, લક્ષ્મણે શું કહ્યું અને વૈદેહીએ વનમાં પહોંચીને શું બોલ્યા?
આસિતમ્ શયિતમ્ ભુક્તમ્ સૂત રામસ્ય કીર્તય । જીવિષ્યામ્યહમેતેન યયાતિરિવ સાધુષુ ॥૨-૫૮-
રથચાલક, રામ ક્યારે બેઠા, ક્યારે સુતા અને શું ખાધું—મને એ બધું કહેજે; કેમ કે એ જાણીને હું પણ યયાતિની જેમ જીવી શકીશ.
ઇતિ સૂતઃ નર ઇન્દ્રેણ ચોદિતઃ સજ્જમાનયા । ઉવાચ વાચા રાજાનમ્ સ બાષ્પ પરિર્બદ્ધયા ॥૨-૫૮-
આ રીતે રાજાએ આજ્ઞા આપ્યા પછી, રથચાલકે પોતે તૈયાર થઈ, આંખોમાં આંસુ સાથે રાજાને જવાબ આપ્યો.
અબ્રવીન્ મામ્ મહા રાજ ધર્મમ્ એવ અનુપાલયન્ । અન્જલિમ્ રાઘવઃ કૃત્વા શિરસા અભિપ્રણમ્ય ચ ॥૨-૫૮-
મહારાજ, રાઘવે હંમેશા ધર્મ પાળતો, મને હાથ જોડીને અને માથું નમાવીને કહ્યું હતું.
સૂત મદ્વચનાત્ તસ્ય તાતસ્ય વિદિત આત્મનઃ । શિરસા વન્દનીયસ્ય વન્દ્યૌ પાદૌ મહાત્મનઃ ॥૨-૫૮-
રથચાલક, મારા વચનથી મારા પિતાશ્રીને, જે પોતાને ઓળખે છે અને જેમનું માથું વંદન કરવા યોગ્ય છે, તેમના પાવન પગને વંદન કરજે.
સર્વમ્ અન્તઃ પુરમ્ વાચ્યમ્ સૂત મદ્વચનાત્ત્વયા । આરોગ્યમ્ અવિશેષેણ યથા અર્હમ્ ચ અભિવાદનમ્ ॥૨-૫૮-
રથચાલક, મારા વચનથી આખા આંતઃપુરને કહેજે—સૌને આરોગ્યની શુભેચ્છા આપજે અને યોગ્ય રીતે વંદન કરજે.