વૈશ્વદેવબલિમ્ કૃત્વા રૌદ્રમ્ વૈષ્ણવમેવ ચ । વાસ્તુસમ્શમનીયાનિ મઙ્ગLઆનિ પ્રવર્તયન્ ॥૨-૫૬-
તેમણે વૈશ્વદેવ બલિ, રૌદ્ર અને વૈષ્ણવ વિધિઓ પણ કર્યા અને ઘર શાંત રહે તે માટે શુભ વિધિઓ શરૂ કર્યા.
જપમ્ ચ ન્યાયતઃ કૃત્વા સ્નાત્વા નદ્યામ્ યથાવિધિ । પાપ સમ્શમનમ્ રામઃ ચકાર બલિમ્ ઉત્તમમ્ ॥૨-૫૬-
વિધિ પ્રમાણે નદીમાં સ્નાન કરીને અને યોગ્ય રીતે જપ કરીને, રામે પાપ દૂર થાય તે માટે શ્રેષ્ઠ બલિ આપ્યો.
વેદિસ્થલવિધાનાનિ ચૈત્યાન્યાયતનાનિ ચ । આશ્રમસ્યાનુરૂપાણિ સ્થાપયામાસ રાઘવઃ ॥૨-૫૬-
રાઘવે આશ્રમ માટે યોગ્ય એવા વેદિ, ચૈત્ય અને પૂજાસ્થળો સ્થાપ્યા.
વન્યૈર્માલ્યૈઃ ફલૈર્મૂલૈઃ પક્વૈર્મામ્સૈર્યથાવિધિ । અદ્ભર્જપૈશ્ચ વેદોક્તૈ ર્ધર્ભૈશ્ચ સસમિત્કુશૈઃ ॥૨-૫૬-
વનફૂલોની માળાઓ, ફળો, કાંદામૂળ, પક્વ માંસ, જળ, તથા વેદોક્ત દર્ભા અને સમિદ્ધ કૂશ વડે વિધિ પ્રમાણે બધું સજાવ્યું.
તૌ તર્પયિત્વા ભૂતાનિ રાઘવૌ સહ સીતયા । તદા વિવિશતુઃ શાલામ્ સુશુભામ્ શુભલક્ષણૌ ॥૨-૫૬-
બંને રાઘવોએ, સીતાજી સાથે, સર્વ ભૂતોને તૃપ્ત કર્યા અને પછી શુભ લક્ષણોથી યુક્ત, સુંદર શાળામાં પ્રવેશ્યા.
તામ્ વૃક્ષ પર્ણચ્ ચદનામ્ મનોજ્ઞામ્ । યથા પ્રદેશમ્ સુકૃતામ્ નિવાતામ્ । વાસાય સર્વે વિવિશુઃ સમેતાઃ । સભામ્ યથા દેવ ગણાઃ સુધર્મામ્ ॥૨-૫૬-
તે મનોહર, વૃક્ષપર્ણોથી બનેલી, સારી રીતે બાંધેલી અને પવનથી બચાવેલી ઝૂંપડીમાં, બધા મળીને રહેવાં માટે પ્રવેશ્યા, જેમ દેવતાઓ શુભ સભામાં પ્રવેશે છે.
અનેક નાના મૃગ પક્ષિ સમ્કુલે । વિચિત્ર પુષ્પ સ્તબલૈઃ દ્રુમૈઃ યુતે । વન ઉત્તમે વ્યાલ મૃગ અનુનાદિતે । તથા વિજહ્રુઃ સુસુખમ્ જિત ઇન્દ્રિયાઃ ॥૨-૫૬-
તે ઉત્તમ વનમાં, જ્યાં અનેક પ્રકારના હરણ, પક્ષીઓ અને જંગલી પ્રાણીઓના અવાજ ગૂંજતા, વિવિધ ફૂલોના ગુચ્છોથી શોભતા વૃક્ષો હતા, તેઓ ઇન્દ્રિયજિત બની આનંદથી વિહાર કરતા.
સુરમ્યમ્ આસાદ્ય તુ ચિત્ર કૂટમ્ । નદીમ્ ચ તામ્ માલ્યવતીમ્ સુતીર્થામ્ । નનન્દ હૃષ્ટઃ મૃગ પક્ષિ જુષ્ટામ્ । જહૌ ચ દુહ્ખમ્ પુર વિપ્રવાસાત્ ॥૨-૫૬-
જ્યારે તે સુંદર, રંગબેરંગી પર્વત અને પવિત્ર માળ્યવતી નદી, જ્યાં હરણ અને પક્ષીઓ રહેતા, ત્યાં પહોંચ્યા, ત્યારે રામે આનંદ અનુભવ્યો અને શહેર છોડવાનો દુઃખ ભૂલી ગયા.
thumb|સપ્તપઞ્ચાશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે અયોધ્યાકાણ્ડે સપ્તપઞ્ચાશઃ સર્ગઃ ॥૨-
શ્રીમદ્ વાલ્મીકિ રામાયણના અયોધ્યાકાંડનો સત્તાવનમો સર્ગ હવે સાંભળો.
કથયિત્વા સુદુહ્ખ આર્તઃ સુમન્ત્રેણ ચિરમ્ સહ । રામે દક્ષિણ કૂલસ્થે જગામ સ્વ ગૃહમ્ ગુહઃ ॥૨-૫૭-
ઘણા સમય સુધી અત્યંત દુઃખી મનથી સુમંત્ર સાથે વાત કર્યા પછી, જ્યારે રામ દક્ષિણ કાંઠે પહોંચ્યા, ત્યારે ગુહ પોતાનાં ઘરે પરત ફર્યા.
ભરદ્વાજાભિગમનમ્ પ્રયાગે ચ સહાસનમ્ । આગિરેર્ગમનમ્ તેષામ્ તત્રસ્થૈરભિલક્ષિતમ્ ॥૨-૫૭-
ભરદ્વાજજી પાસે જવાનું, પ્રયાગમાં રોકાવું અને પર્વત પર ચઢવું—આ બધું ત્યાં હાજર લોકોએ જોયું.
અનુજ્ઞાતઃ સુમન્ત્રઃ અથ યોજયિત્વા હય ઉત્તમાન્ । અયોધ્યામ્ એવ નગરીમ્ પ્રયયૌ ગાઢ દુર્મનાઃ ॥૨-૫૭-
પછી સુમંત્રને વિદાય મળી, તેમણે ઉત્તમ ઘોડા જોડ્યા અને ભારે દુઃખી મનથી અયોધ્યા શહેર તરફ રવાના થયા.
સ વનાનિ સુગન્ધીનિ સરિતઃ ચ સરામ્સિ ચ । પશ્યન્ન્ અતિયયૌ શીઘ્રમ્ ગ્રામાણિ નગરાણિ ચ ॥૨-૫૭-
તે જંગલોના સુગંધથી ભરેલા દ્રશ્યો, નદીઓ અને સરોવર, ગામડાં અને શહેરો જોઈને ઝડપથી આગળ વધ્યો.
તતઃ સાય અહ્ન સમયે તૃતીયે અહનિ સારથિઃ । અયોધ્યામ્ સમનુપ્રાપ્ય નિરાનન્દામ્ દદર્શ હ ॥૨-૫૭-
પછી ત્રીજા દિવસે સાંજના સમયે સારથી અયોધ્યા પહોંચ્યો અને ત્યાં આનંદનો કોઈ પણ ચિહ્ન દેખાયો નહીં.
સ શૂન્યામ્ ઇવ નિહ્શબ્દામ્ દૃષ્ટ્વા પરમ દુર્મનાઃ । સુમન્ત્રઃ ચિન્તયામ્ આસ શોક વેગ સમાહતઃ ॥૨-૫૭-
શાંત અને ખાલી અયોધ્યા જોઈને સુમંત્ર ખૂબ દુઃખી થયો અને દુઃખના ભારથી વિચારોમાં પડી ગયો.
કચ્ચિન્ ન સગજા સાશ્વા સજના સજન અધિપા । રામ સમ્તાપ દુહ્ખેન દગ્ધા શોક અગ્નિના પુરી ॥૨-૫૭-
આ શહેર, જેમાં હાથી, ઘોડા, લોકો અને શાસકો છે, શું રામના વિયોગના દુઃખથી બળી ગયું છે?
ઇતિ ચિન્તા પરઃ સૂતઃ વાજિભિઃ શ્રીઘ્રપાતિભિઃ । નગરદ્વારમાસાદ્ય ત્વરિતઃ પ્રવિવેશ હ ॥૨-૫૭-
આ રીતે ચિંતામાં પડેલો સારથી, ઝડપથી દોડતા ઘોડાઓ સાથે, cityના દરવાજે પહોંચીને અંદર પ્રવેશ્યો.
સુમન્ત્રમ્ અભિયાન્તમ્ તમ્ શતશો અથ સહસ્રશઃ । ક્વ રામૈતિ પૃચ્ચન્તઃ સૂતમ્ અભ્યદ્રવન્ નરાઃ ॥૨-૫૭-
જ્યારે સુમંત્ર અંદર આવ્યો, ત્યારે સૈંકડો અને હજારો લોકો દોડી આવ્યા અને પૂછવા લાગ્યા: 'રામ ક્યાં છે?'
તેષામ્ શશમ્સ ગઙ્ગાયામ્ અહમ્ આપૃચ્ચ્ય રાઘવમ્ । અનુજ્ઞાતઃ નિવૃત્તઃ અસ્મિ ધાર્મિકેણ મહાત્મના ॥૨-૫૭-
તેમને તેણે કહ્યું: 'ગંગા કાંઠે મેં રાઘવને વિદાય લીધી અને ધર્મી અને મહાન આત્માએ મને પાછા આવવાની પરવાનગી આપી.'
તે તીર્ણાઇતિ વિજ્ઞાય બાષ્પ પૂર્ણ મુખા જનાઃ । અહો ધિગ્ ઇતિ નિશ્શ્વસ્ય હા રામ ઇતિ ચ ચુક્રુશુઃ ॥૨-૫૭-
જ્યારે લોકોને ખબર પડી કે રામ ગંગા પાર કરી ગયા છે, ત્યારે તેમના ચહેરા આંસુથી ભીંજાઈ ગયા અને તેઓ ઉદાસ થઈને બોલ્યા: 'હાય! દુઃખ છે! હાય રામ!'
શુશ્રાવ ચ વચઃ તેષામ્ બૃન્દમ્ બૃન્દમ્ ચ તિષ્ઠતામ્ । હતાઃ સ્મ ખલુ યે ન ઇહ પશ્યામૈતિ રાઘવમ્ ॥૨-૫૭-
સુમંત્રએ સાંભળ્યું કે લોકો ટોળા-ટોળામાં ઉભા રહીને બોલતા હતા: 'અમે તો ખરેખર બગડી ગયા, કેમ કે અહીં હવે રાઘવને જોઈ શકતા નથી.'
દાન યજ્ઞ વિવાહેષુ સમાજેષુ મહત્સુ ચ । ન દ્રક્ષ્યામઃ પુનર્ જાતુ ધાર્મિકમ્ રામમ્ અન્તરા ॥૨-૫૭-
'દાન, યજ્ઞ, લગ્ન કે મોટા મેળાવડા—allમાં હવે આપણે ધર્મી રામને ક્યારેય જોઈ શકીશું નહીં.'
કિમ્ સમર્થમ્ જનસ્ય અસ્ય કિમ્ પ્રિયમ્ કિમ્ સુખ આવહમ્ । ઇતિ રામેણ નગરમ્ પિતૃવત્ પરિપાલિતમ્ ॥૨-૫૭-
'આ લોકો માટે શું સારું છે? શું પ્રિય છે? શું સુખ આપનારું છે?'—આ રીતે રામે શહેરનું પિતાની જેમ પાલન કર્યું હતું.
વાત અયન ગતાનામ્ ચ સ્ત્રીણામ્ અન્વન્તર આપણમ્ । રામ શોક અભિતપ્તાનામ્ શુશ્રાવ પરિદેવનમ્ ॥૨-૫૭-
પવનથી ભરેલા રસ્તાઓ અને અંદરના બજારોમાંથી રામના દુઃખથી તપેલી મહિલાઓના રડવાના અવાજ સુમંત્રએ સાંભળ્યા.
સ રાજ માર્ગ મધ્યેન સુમન્ત્રઃ પિહિત આનનઃ । યત્ર રાજા દશરથઃ તત્ એવ ઉપયયૌ ગૃહમ્ ॥૨-૫૭-
સુમંત્રએ પોતાનું ચહેરું ઢાંકી, રાજમાર્ગના મધ્યમાંથી જઈને જ્યાં રાજા દશરથ રહેતા તે ઘર સુધી પહોંચ્યો.
સો અવતીર્ય રથાત્ શીઘ્રમ્ રાજ વેશ્મ પ્રવિશ્ય ચ । કક્ષ્યાઃ સપ્ત અભિચક્રામ મહા જન સમાકુલાઃ ॥૨-૫૭-
પછી તે ઝડપથી રથમાંથી ઊતર્યો, રાજમહેલમાં પ્રવેશ્યો અને લોકોથી ભરેલા સાત ઓટલાં પાર કર્યા.
હર્મ્યૈર્વિમાનૈઃ પ્રાસાદૈરવેક્ષ્યાથ સમાગતમ્ । હાહાકારકૃતા નાર્યો રામદર્શનકર્શિતાઃ ॥૨-૫૭-
મહેલ, મિનારા અને પ્રાસાદોમાંથી રામના દર્શન માટે તરસેલી અને દુઃખી મહિલાઓ એકઠી થઈને રડતી હતી અને નીચે જોઈ રહી હતી.
આયતૈર્વિમલૈર્નેત્રૈરશ્રુવેગપરિપ્લુતૈઃ । અન્યોન્યમભિવીક્ષન્તેઽવ્યક્તમાર્તતરાઃ સ્ત્રીયઃ ॥૨-૫૭-
વિશાળ અને સ્વચ્છ આંખોમાંથી આંસુ વહેતા, મહિલાઓ એકબીજાને જોઈ રહી હતી, તેમનું દુઃખ એટલું ઊંડું હતું કે બોલી પણ સ્પષ્ટ નહોતી.
તતઃ દશરથ સ્ત્રીણામ્ પ્રાસાદેભ્યઃ તતઃ તતઃ । રામ શોક અભિતપ્તાનામ્ મન્દમ્ શુશ્રાવ જલ્પિતમ્ ॥૨-૫૭-
પછી દશરથની રાણીઓના મહેલોમાંથી, રામના દુઃખથી તપેલી મહિલાઓના ધીમા બોલ સુમંત્રએ સાંભળ્યા.
સહ રામેણ નિર્યાતઃ વિના રામમ્ ઇહ આગતઃ । સૂતઃ કિમ્ નામ કૌસલ્યામ્ શોચન્તીમ્ પ્રતિ વક્ષ્યતિ ॥૨-૫૭-
રામ સાથે ગયો અને હવે રામ વિના પાછો આવ્યો, તો સારથી શોકમાં ડૂબેલી કૌશલ્યાને શું કહેશે?