તામ્ નિષ્ઠતામ્ બદ્ધકટામ્ દૃષ્ટ્વા રમઃ સુદર્શનામ્ । શુશ્રૂષમાણમ્ એક અગ્રમ્ ઇદમ્ વચનમ્ અબ્રવીત્ ॥૨-૫૬-
જ્યારે એ મજબૂત બંધાયેલી અને સુંદર ઝૂંપડી જોઈ, રામે પોતાના ધ્યાનથી સાંભળતા નાના ભાઈને કહ્યું.
ઐણેયમ્ મામ્સમ્ આહૃત્ય શાલામ્ યક્ષ્યામહે વયમ્ । કર્ત્વ્યમ્ વાસ્તુશમનમ્ સૌમિત્રે ચિરજીવભિઃ ॥૨-૫૬-
હે સૌમિત્રિ, આપણે અહીં ઝૂંપડીમાં હરણનું માંસ લાવી યજ્ઞ કરીએ; લાંબું જીવન ઈચ્છતા માટે વસવાટની વિધિ કરવી જરૂરી છે.
મૃગમ્ હત્વાઽઽનય ક્ષિપ્રમ્ લક્ષ્મણેહ શુભેક્ષણકર્તવ્યઃ શાસ્ત્રદૃષ્ટો હિ વિધિર્દર્મમનુસ્મર ॥૨-૫૬-
લક્ષ્મણ, હરણ મારીને જલદી લાવ, કારણ કે આ કરવું જરૂરી છે; શાસ્ત્રમાં જે વિધિ કહેવાય છે, તે ધર્મનું સ્મરણ રાખ.
ભ્રાતુર્વચન માજ્ઞાય લક્ષ્મણઃ પરવીરહા । ચકાર સ યથોક્તમ્ ચ તમ્ રામઃ પુનરબ્રવીત્ ॥૨-૫૬-
ભાઈનું વચન સમજીને, લક્ષ્મણ પરશત્રુવિરહ, જેમ કહ્યું તેમ કર્યું અને રામે ફરીથી તેને કહ્યું.
ઇણેયમ્ શ્રપયસ્વૈતચ્ચ્ચાલામ્ યક્ષ્યમહે વયમ્ । ત્વરસૌમ્ય મુહૂર્તોઽયમ્ ધ્રુવશ્ચ દિવસોઽપ્યયમ્ ॥૨-૫૬-
આ કાળી હરણીને યજ્ઞ માટે તૈયાર કરો; આપણે યજ્ઞ કરવાનું છે. દયાળુ, જલ્દી કરો, કારણ કે આ ક્ષણ ટૂંકી છે અને દિવસ પણ ઝડપથી પસાર થઈ રહ્યો છે.
સ લક્ષ્મણઃ કૃષ્ણ મૃગમ્ હત્વા મેધ્યમ્ પતાપવાન્ । અથ ચિક્ષેપ સૌમિત્રિઃ સમિદ્ધે જાત વેદસિ ॥૨-૫૬-
પછી લક્ષ્મણે, સુમિત્રાનંદન અને પરાક્રમી, પવિત્ર કાળી હરણીને મારી અને તેને પ્રજ્વલિત અગ્નિમાં ચઢાવી.
તમ્ તુ પક્વમ્ સમાજ્ઞાય નિષ્ટપ્તમ્ ચિન્ન શોણિતમ્ । લક્ષ્મણઃ પુરુષ વ્યાઘ્રમ્ અથ રાઘવમ્ અબ્રવીત્ ॥૨-૫૬-
જ્યારે તે હરણ પૂરું શેકાઈ ગયું, સારી રીતે ભુંજાઈ ગયું અને લોહી વગરનું થયું, ત્યારે પુરુષશ્રેષ્ઠ લક્ષ્મણે રાઘવને કહ્યું.
અયમ્ કૃષ્ણઃ સમાપ્ત અન્ગઃ શૃતઃ કૃષ્ણ મૃગો યથા । દેવતા દેવ સમ્કાશ યજસ્વ કુશલો હિ અસિ ॥૨-૫૬-
આ કાળી હરણ હવે યોગ્ય રીતે તૈયાર થઈ ગઈ છે, હે મહાનુભાવ, જેમ રીતે હોવી જોઈએ તેમ શેકાઈ છે. હે દેવસમાન, તમે યજ્ઞ કરો, કેમ કે તમે વિધિમાં નિપુણ છો.
રામઃ સ્નાત્વા તુ નિયતઃ ગુણવાન્ જપ્ય કોવિદઃ । સમ્ગ્રહેણાકરોત્સર્વાન્ મન્ત્રાન્ સત્રાવસાનિકાન્ ॥૨-૫૬-
રામે, નિયમિત અને ગુણવાન, જપમાં પારંગત, સ્નાન કર્યા પછી યજ્ઞના અંતના બધા મંત્રો સંક્ષિપ્તમાં ઉચ્ચાર્યા.
ઇષ્ટ્વા દેવગણાન્ સર્વાન્ વિવેશાવસથમ્ શુચિઃ । બભૂવ ચ મનોહ્લાદો રામસ્યામિતતેજસઃ ॥૨-૫૬-
બધા દેવતાઓનું પૂજન કરીને, પવિત્ર અને અપરિમિત તેજવાળા રામ આશ્રમમાં પ્રવેશ્યા અને તેમના મનમાં આનંદ છવાઈ ગયો.
વૈશ્વદેવબલિમ્ કૃત્વા રૌદ્રમ્ વૈષ્ણવમેવ ચ । વાસ્તુસમ્શમનીયાનિ મઙ્ગLઆનિ પ્રવર્તયન્ ॥૨-૫૬-
તેમણે વૈશ્વદેવ બલિ, રૌદ્ર અને વૈષ્ણવ વિધિઓ પણ કર્યા અને ઘર શાંત રહે તે માટે શુભ વિધિઓ શરૂ કર્યા.
જપમ્ ચ ન્યાયતઃ કૃત્વા સ્નાત્વા નદ્યામ્ યથાવિધિ । પાપ સમ્શમનમ્ રામઃ ચકાર બલિમ્ ઉત્તમમ્ ॥૨-૫૬-
વિધિ પ્રમાણે નદીમાં સ્નાન કરીને અને યોગ્ય રીતે જપ કરીને, રામે પાપ દૂર થાય તે માટે શ્રેષ્ઠ બલિ આપ્યો.
વેદિસ્થલવિધાનાનિ ચૈત્યાન્યાયતનાનિ ચ । આશ્રમસ્યાનુરૂપાણિ સ્થાપયામાસ રાઘવઃ ॥૨-૫૬-
રાઘવે આશ્રમ માટે યોગ્ય એવા વેદિ, ચૈત્ય અને પૂજાસ્થળો સ્થાપ્યા.
વન્યૈર્માલ્યૈઃ ફલૈર્મૂલૈઃ પક્વૈર્મામ્સૈર્યથાવિધિ । અદ્ભર્જપૈશ્ચ વેદોક્તૈ ર્ધર્ભૈશ્ચ સસમિત્કુશૈઃ ॥૨-૫૬-
વનફૂલોની માળાઓ, ફળો, કાંદામૂળ, પક્વ માંસ, જળ, તથા વેદોક્ત દર્ભા અને સમિદ્ધ કૂશ વડે વિધિ પ્રમાણે બધું સજાવ્યું.
તૌ તર્પયિત્વા ભૂતાનિ રાઘવૌ સહ સીતયા । તદા વિવિશતુઃ શાલામ્ સુશુભામ્ શુભલક્ષણૌ ॥૨-૫૬-
બંને રાઘવોએ, સીતાજી સાથે, સર્વ ભૂતોને તૃપ્ત કર્યા અને પછી શુભ લક્ષણોથી યુક્ત, સુંદર શાળામાં પ્રવેશ્યા.
તામ્ વૃક્ષ પર્ણચ્ ચદનામ્ મનોજ્ઞામ્ । યથા પ્રદેશમ્ સુકૃતામ્ નિવાતામ્ । વાસાય સર્વે વિવિશુઃ સમેતાઃ । સભામ્ યથા દેવ ગણાઃ સુધર્મામ્ ॥૨-૫૬-
તે મનોહર, વૃક્ષપર્ણોથી બનેલી, સારી રીતે બાંધેલી અને પવનથી બચાવેલી ઝૂંપડીમાં, બધા મળીને રહેવાં માટે પ્રવેશ્યા, જેમ દેવતાઓ શુભ સભામાં પ્રવેશે છે.
અનેક નાના મૃગ પક્ષિ સમ્કુલે । વિચિત્ર પુષ્પ સ્તબલૈઃ દ્રુમૈઃ યુતે । વન ઉત્તમે વ્યાલ મૃગ અનુનાદિતે । તથા વિજહ્રુઃ સુસુખમ્ જિત ઇન્દ્રિયાઃ ॥૨-૫૬-
તે ઉત્તમ વનમાં, જ્યાં અનેક પ્રકારના હરણ, પક્ષીઓ અને જંગલી પ્રાણીઓના અવાજ ગૂંજતા, વિવિધ ફૂલોના ગુચ્છોથી શોભતા વૃક્ષો હતા, તેઓ ઇન્દ્રિયજિત બની આનંદથી વિહાર કરતા.
સુરમ્યમ્ આસાદ્ય તુ ચિત્ર કૂટમ્ । નદીમ્ ચ તામ્ માલ્યવતીમ્ સુતીર્થામ્ । નનન્દ હૃષ્ટઃ મૃગ પક્ષિ જુષ્ટામ્ । જહૌ ચ દુહ્ખમ્ પુર વિપ્રવાસાત્ ॥૨-૫૬-
જ્યારે તે સુંદર, રંગબેરંગી પર્વત અને પવિત્ર માળ્યવતી નદી, જ્યાં હરણ અને પક્ષીઓ રહેતા, ત્યાં પહોંચ્યા, ત્યારે રામે આનંદ અનુભવ્યો અને શહેર છોડવાનો દુઃખ ભૂલી ગયા.
thumb|સપ્તપઞ્ચાશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે અયોધ્યાકાણ્ડે સપ્તપઞ્ચાશઃ સર્ગઃ ॥૨-
શ્રીમદ્ વાલ્મીકિ રામાયણના અયોધ્યાકાંડનો સત્તાવનમો સર્ગ હવે સાંભળો.
કથયિત્વા સુદુહ્ખ આર્તઃ સુમન્ત્રેણ ચિરમ્ સહ । રામે દક્ષિણ કૂલસ્થે જગામ સ્વ ગૃહમ્ ગુહઃ ॥૨-૫૭-
ઘણા સમય સુધી અત્યંત દુઃખી મનથી સુમંત્ર સાથે વાત કર્યા પછી, જ્યારે રામ દક્ષિણ કાંઠે પહોંચ્યા, ત્યારે ગુહ પોતાનાં ઘરે પરત ફર્યા.
ભરદ્વાજાભિગમનમ્ પ્રયાગે ચ સહાસનમ્ । આગિરેર્ગમનમ્ તેષામ્ તત્રસ્થૈરભિલક્ષિતમ્ ॥૨-૫૭-
ભરદ્વાજજી પાસે જવાનું, પ્રયાગમાં રોકાવું અને પર્વત પર ચઢવું—આ બધું ત્યાં હાજર લોકોએ જોયું.
અનુજ્ઞાતઃ સુમન્ત્રઃ અથ યોજયિત્વા હય ઉત્તમાન્ । અયોધ્યામ્ એવ નગરીમ્ પ્રયયૌ ગાઢ દુર્મનાઃ ॥૨-૫૭-
પછી સુમંત્રને વિદાય મળી, તેમણે ઉત્તમ ઘોડા જોડ્યા અને ભારે દુઃખી મનથી અયોધ્યા શહેર તરફ રવાના થયા.
સ વનાનિ સુગન્ધીનિ સરિતઃ ચ સરામ્સિ ચ । પશ્યન્ન્ અતિયયૌ શીઘ્રમ્ ગ્રામાણિ નગરાણિ ચ ॥૨-૫૭-
તે જંગલોના સુગંધથી ભરેલા દ્રશ્યો, નદીઓ અને સરોવર, ગામડાં અને શહેરો જોઈને ઝડપથી આગળ વધ્યો.
તતઃ સાય અહ્ન સમયે તૃતીયે અહનિ સારથિઃ । અયોધ્યામ્ સમનુપ્રાપ્ય નિરાનન્દામ્ દદર્શ હ ॥૨-૫૭-
પછી ત્રીજા દિવસે સાંજના સમયે સારથી અયોધ્યા પહોંચ્યો અને ત્યાં આનંદનો કોઈ પણ ચિહ્ન દેખાયો નહીં.
સ શૂન્યામ્ ઇવ નિહ્શબ્દામ્ દૃષ્ટ્વા પરમ દુર્મનાઃ । સુમન્ત્રઃ ચિન્તયામ્ આસ શોક વેગ સમાહતઃ ॥૨-૫૭-
શાંત અને ખાલી અયોધ્યા જોઈને સુમંત્ર ખૂબ દુઃખી થયો અને દુઃખના ભારથી વિચારોમાં પડી ગયો.
કચ્ચિન્ ન સગજા સાશ્વા સજના સજન અધિપા । રામ સમ્તાપ દુહ્ખેન દગ્ધા શોક અગ્નિના પુરી ॥૨-૫૭-
આ શહેર, જેમાં હાથી, ઘોડા, લોકો અને શાસકો છે, શું રામના વિયોગના દુઃખથી બળી ગયું છે?
ઇતિ ચિન્તા પરઃ સૂતઃ વાજિભિઃ શ્રીઘ્રપાતિભિઃ । નગરદ્વારમાસાદ્ય ત્વરિતઃ પ્રવિવેશ હ ॥૨-૫૭-
આ રીતે ચિંતામાં પડેલો સારથી, ઝડપથી દોડતા ઘોડાઓ સાથે, cityના દરવાજે પહોંચીને અંદર પ્રવેશ્યો.
સુમન્ત્રમ્ અભિયાન્તમ્ તમ્ શતશો અથ સહસ્રશઃ । ક્વ રામૈતિ પૃચ્ચન્તઃ સૂતમ્ અભ્યદ્રવન્ નરાઃ ॥૨-૫૭-
જ્યારે સુમંત્ર અંદર આવ્યો, ત્યારે સૈંકડો અને હજારો લોકો દોડી આવ્યા અને પૂછવા લાગ્યા: 'રામ ક્યાં છે?'
તેષામ્ શશમ્સ ગઙ્ગાયામ્ અહમ્ આપૃચ્ચ્ય રાઘવમ્ । અનુજ્ઞાતઃ નિવૃત્તઃ અસ્મિ ધાર્મિકેણ મહાત્મના ॥૨-૫૭-
તેમને તેણે કહ્યું: 'ગંગા કાંઠે મેં રાઘવને વિદાય લીધી અને ધર્મી અને મહાન આત્માએ મને પાછા આવવાની પરવાનગી આપી.'
તે તીર્ણાઇતિ વિજ્ઞાય બાષ્પ પૂર્ણ મુખા જનાઃ । અહો ધિગ્ ઇતિ નિશ્શ્વસ્ય હા રામ ઇતિ ચ ચુક્રુશુઃ ॥૨-૫૭-
જ્યારે લોકોને ખબર પડી કે રામ ગંગા પાર કરી ગયા છે, ત્યારે તેમના ચહેરા આંસુથી ભીંજાઈ ગયા અને તેઓ ઉદાસ થઈને બોલ્યા: 'હાય! દુઃખ છે! હાય રામ!'