અથ રાત્ર્યામ્ વ્યતીતાયામ્ અવસુપ્તમ્ અનન્તરમ્ । પ્રબોધયામ્ આસ શનૈઃ લક્ષ્મણમ્ રઘુ નન્દનઃ ॥૨-૫૬-
પછી, રાત્રિ વીતી ગઈ ત્યારે, લક્ષ્મણ હજુ ઊંઘતા હતા, ત્યારે રઘુવંશી રામે ધીમેથી તેમને જાગૃત કર્યા.
સૌમિત્રે શૃણુ વન્યાનામ્ વલ્ગુ વ્યાહરતામ્ સ્વનમ્ । સમ્પ્રતિષ્ઠામહે કાલઃ પ્રસ્થાનસ્ય પરમ્ તપ ॥૨-૫૬-
'હે સૌમિત્ર, જંગલના પ્રાણીઓની મીઠી અવાજો સાંભળ. હવે ચાલવાનું સમય છે, હે મહાન તપસ્વી.'
સ સુપ્તઃ સમયે ભ્રાત્રા લક્ષ્મણઃ પ્રતિબોધિતઃ । જહૌ નિદ્રામ્ ચ તન્દ્રીમ્ ચ પ્રસક્તમ્ ચ પથિ શ્રમમ્ ॥૨-૫૬-
ભાઈએ યોગ્ય સમયે જાગૃત કરતાં, લક્ષ્મણે ઊંઘ, આળસ અને માર્ગની થાક બધું ત્યજી દીધું.
તતૌત્થાય તે સર્વે સ્પૃષ્ટ્વા નદ્યાઃ શિવમ્ જલમ્ । પન્થાનમ્ ઋષિણા ઉદ્દિષ્ટમ્ ચિત્ર કૂટસ્ય તમ્ યયુઃ ॥૨-૫૬-
પછી તેઓ બધાએ ઊઠીને નદીનું પવિત્ર જળ સ્પર્શ્યું અને ઋષિઓએ બતાવેલા માર્ગે ચિત્રકૂટ તરફ ચાલ્યા.
તતઃ સમ્પ્રસ્થિતઃ કાલે રામઃ સૌમિત્રિણા સહ । સીતામ્ કમલ પત્ર અક્ષીમ્ ઇદમ્ વચનમ્ અબ્રવીત્ ॥૨-૫૬-
પછી, યોગ્ય સમયે સૌમિત્ર સાથે રામે કમળપાંખ જેવી આંખો ધરાવતી સીતાને કહ્યું—
આદીપ્તાન્ ઇવ વૈદેહિ સર્વતઃ પુષ્પિતાન્ નગાન્ । સ્વૈઃ પુષ્પૈઃ કિમ્શુકાન્ પશ્ય માલિનઃ શિશિર અત્યયે ॥૨-૫૬-
'હે વૈદેહિ, ચારેય બાજુ ફૂલોથી લદેલા વૃક્ષોને જો, જાણે અગ્નિ જેવી તેજસ્વી છે. શિશિર ઋતુના અંતે, પોતાના ફૂલો વડે કિમશુક વૃક્ષો શોભી રહ્યા છે.'
પશ્ય ભલ્લાતકાન્ ફુલ્લાન્ નરૈઃ અનુપસેવિતાન્ । ફલ પત્રૈઃ અવનતાન્ નૂનમ્ શક્ષ્યામિ જીવિતુમ્ ॥૨-૫૬-
આ ફૂલેલા ભલ્લાતકના વૃક્ષો જો, માનવોએ અસ્પર્શિત, ફળ અને પાંદડાંથી નમેલા છે; નિશ્ચિતપણે હું અહીં જીવતો રહી શકીશ.
પશ્ય દ્રોણ પ્રમાણાનિ લમ્બમાનાનિ લક્ષ્મણ । મધૂનિ મધુ કારીભિઃ સમ્ભૃતાનિ નગે નગે ॥૨-૫૬-
લક્ષ્મણ, જો, દરેક પર્વત પર ટોપલી જેટલા મોટા મધના છત્તાં લટકી રહ્યા છે, મધમાખીઓએ મધથી ભરેલા છે.
એષ ક્રોશતિ નત્યૂહઃ તમ્ શિખી પ્રતિકૂજતિ । રમણીયે વન ઉદ્દેશે પુષ્પ સમ્સ્તર સમ્કટે ॥૨-૫૬-
અહીં નટયૂહ પક્ષી બોલે છે અને મોર તેનો જવાબ આપે છે, આ સુન્દર વનમાં, જ્યાં ફૂલોની પાંખડીથી જમીન ઢંકાઈ છે.
માતમ્ગ યૂથ અનુસૃતમ્ પક્ષિ સમ્ઘ અનુનાદિતમ્ । ચિત્ર કૂટમ્ ઇમમ્ પશ્ય પ્રવૃદ્ધ શિખરમ્ ગિરિમ્ ॥૨-૫૬-
આ ચિત્રકૂટ પર્વત જો, ઊંચા શિખરો ધરાવતો, હાથીઓના ઝુંડ અને પક્ષીઓના ટોળાંઓથી ગૂંજતો, વિવિધ ઢોળાણો અને સુંદરતા ધરાવે છે.
સમભૂમિતલે રમ્યે દ્રુમૈર્બહુભિરાવૃતે । પુણ્યે રમ્સ્યામહે તાત ચિત્રકૂટસ્ય કાનને ॥૨-૫૬-
આ સમતલ અને સુંદર જમીન પર, અનેક વૃક્ષોથી ઢંકાયેલ, હે પ્રિય, આપણે ચિત્રકૂટના પવિત્ર વનમાં આનંદથી રહીશું.
તતઃ તૌ પાદ ચારેણ ગચ્ચન્તૌ સહ સીતયા । રમ્યમ્ આસેદતુઃ શૈલમ્ ચિત્ર કૂટમ્ મનો રમમ્ ॥૨-૫૬-
પછી, સીતાને સાથે લઈને, બંને પગપાળા ચાલતા ચાલતા મનને આનંદ આપતો ચિત્રકૂટ પર્વત પહોંચ્યા.
તમ્ તુ પર્વતમ્ આસાદ્ય નાના પક્ષિ ગણ આયુતમ્ । બહુમૂલફલમ્ રમ્યમ્ સમ્પન્નમ્ સરસોદકમ્ ॥૨-૫૬-
તે પર્વત પર પહોંચ્યા, જ્યાં અનેક પ્રકારના પક્ષીઓ વસે છે, ઘણાં મૂળ અને ફળ મળે છે, સુંદર છે અને સરોવર તથા પાણીથી સમૃદ્ધ છે.
મનોજ્Jનોઽયમ્ તિરિઃ સૌમ્ય નાનાદ્રુમલતાયતહ્ । બહુમૂલફલો રમ્યઃ સ્વાજીવઃ પ્રતિભાતિ મે ॥૨-૫૬-
હે સૌમ્ય, આ સુંદર કિનારો અનેક વૃક્ષો અને વેલો વડે ઢંકાયેલો છે; ઘણાં મૂળ અને ફળથી ભરપૂર છે, અને આપણાં જીવન માટે યોગ્ય લાગે છે.
મનયશ્ચ મહાત્માનો વસન્ત્ય શિલોચ્ચયે । અયમ્ વાસો ભવેત્ તાવદ્ અત્ર સૌમ્ય રમેમહિ ॥૨-૫૬-
મહાન ઋષિઓ આ પર્વતના પથ્થરીલા ભાગોમાં વસે છે; હે પ્રિય, હવે આપણે અહીં વાસ કરીએ અને આનંદથી રહીયે.
ઇતિ સીતા ચ રામશ્ચ લક્ષ્મણશ્ચ કૃતાઞ્જલિઃ । અભિગમ્યાશ્રમમ્ સર્વે વાલ્મીકિ મભિવાદયન્ ॥૨-૫૬-
આ રીતે સીતાએ, રામ અને લક્ષ્મણે હાથ જોડીને આશ્રમ પાસે જઈ વાલ્મીકિનું વંદન કર્યું.
તાન્મહર્ષિઃ પ્રમુદિતઃ પૂજયામાસ ધર્મવિત્ । આસ્યતામિતિ ચોવાચ સ્વાગતમ્ તુ નિવેદ્ય ચ ॥૨-૫૬-
મહાન ઋષિ, ધર્મને જાણનારા અને આનંદિત, એમને સન્માન આપ્યો, 'બેસો' એમ કહ્યું અને હર્ષથી આવકાર્યો.
તતોઽબ્રવીન્મહાબાહુર્લકમણમ્ લક્ષ્મણાગ્રજઃ । સમ્નિવેદ્ય યથાન્યાય માત્માનમૃષ્યે પ્રભુઃ ॥૨-૫૬-
પછી લક્ષ્મણના મોટા ભાઈ, બલવાન રામે, ઋષિને યોગ્ય રીતે પોતાનું પરિચય આપી, વાત કરી.
લક્ષ્મણ આનય દારૂણિ દૃઢાનિ ચ વરાણિ ચ । કુરુષ્વ આવસથમ્ સૌમ્ય વાસે મે અભિરતમ્ મનઃ ॥૨-૫૬-
લક્ષ્મણ, મજબૂત અને ઉત્તમ લાકડાં લાવ, હે પ્રિય, અહીં રહેવું મને ગમ્યું છે, માટે ઘર બનાવ.
તસ્ય તત્ વચનમ્ શ્રુત્વા સૌમિત્રિર્ વિવિધાન્ દ્રુમાન્ । આજહાર તતઃ ચક્રે પર્ણ શાલામ્ અરિમ્ દમ ॥૨-૫૬-
ભાઈના એ વચન સાંભળીને સૌમિત્રીએ વિવિધ પ્રકારનાં લાકડાં લાવ્યાં અને પછી પર્ણશાળા બનાવી.
તામ્ નિષ્ઠતામ્ બદ્ધકટામ્ દૃષ્ટ્વા રમઃ સુદર્શનામ્ । શુશ્રૂષમાણમ્ એક અગ્રમ્ ઇદમ્ વચનમ્ અબ્રવીત્ ॥૨-૫૬-
જ્યારે એ મજબૂત બંધાયેલી અને સુંદર ઝૂંપડી જોઈ, રામે પોતાના ધ્યાનથી સાંભળતા નાના ભાઈને કહ્યું.
ઐણેયમ્ મામ્સમ્ આહૃત્ય શાલામ્ યક્ષ્યામહે વયમ્ । કર્ત્વ્યમ્ વાસ્તુશમનમ્ સૌમિત્રે ચિરજીવભિઃ ॥૨-૫૬-
હે સૌમિત્રિ, આપણે અહીં ઝૂંપડીમાં હરણનું માંસ લાવી યજ્ઞ કરીએ; લાંબું જીવન ઈચ્છતા માટે વસવાટની વિધિ કરવી જરૂરી છે.
મૃગમ્ હત્વાઽઽનય ક્ષિપ્રમ્ લક્ષ્મણેહ શુભેક્ષણકર્તવ્યઃ શાસ્ત્રદૃષ્ટો હિ વિધિર્દર્મમનુસ્મર ॥૨-૫૬-
લક્ષ્મણ, હરણ મારીને જલદી લાવ, કારણ કે આ કરવું જરૂરી છે; શાસ્ત્રમાં જે વિધિ કહેવાય છે, તે ધર્મનું સ્મરણ રાખ.
ભ્રાતુર્વચન માજ્ઞાય લક્ષ્મણઃ પરવીરહા । ચકાર સ યથોક્તમ્ ચ તમ્ રામઃ પુનરબ્રવીત્ ॥૨-૫૬-
ભાઈનું વચન સમજીને, લક્ષ્મણ પરશત્રુવિરહ, જેમ કહ્યું તેમ કર્યું અને રામે ફરીથી તેને કહ્યું.
ઇણેયમ્ શ્રપયસ્વૈતચ્ચ્ચાલામ્ યક્ષ્યમહે વયમ્ । ત્વરસૌમ્ય મુહૂર્તોઽયમ્ ધ્રુવશ્ચ દિવસોઽપ્યયમ્ ॥૨-૫૬-
આ કાળી હરણીને યજ્ઞ માટે તૈયાર કરો; આપણે યજ્ઞ કરવાનું છે. દયાળુ, જલ્દી કરો, કારણ કે આ ક્ષણ ટૂંકી છે અને દિવસ પણ ઝડપથી પસાર થઈ રહ્યો છે.
સ લક્ષ્મણઃ કૃષ્ણ મૃગમ્ હત્વા મેધ્યમ્ પતાપવાન્ । અથ ચિક્ષેપ સૌમિત્રિઃ સમિદ્ધે જાત વેદસિ ॥૨-૫૬-
પછી લક્ષ્મણે, સુમિત્રાનંદન અને પરાક્રમી, પવિત્ર કાળી હરણીને મારી અને તેને પ્રજ્વલિત અગ્નિમાં ચઢાવી.
તમ્ તુ પક્વમ્ સમાજ્ઞાય નિષ્ટપ્તમ્ ચિન્ન શોણિતમ્ । લક્ષ્મણઃ પુરુષ વ્યાઘ્રમ્ અથ રાઘવમ્ અબ્રવીત્ ॥૨-૫૬-
જ્યારે તે હરણ પૂરું શેકાઈ ગયું, સારી રીતે ભુંજાઈ ગયું અને લોહી વગરનું થયું, ત્યારે પુરુષશ્રેષ્ઠ લક્ષ્મણે રાઘવને કહ્યું.
અયમ્ કૃષ્ણઃ સમાપ્ત અન્ગઃ શૃતઃ કૃષ્ણ મૃગો યથા । દેવતા દેવ સમ્કાશ યજસ્વ કુશલો હિ અસિ ॥૨-૫૬-
આ કાળી હરણ હવે યોગ્ય રીતે તૈયાર થઈ ગઈ છે, હે મહાનુભાવ, જેમ રીતે હોવી જોઈએ તેમ શેકાઈ છે. હે દેવસમાન, તમે યજ્ઞ કરો, કેમ કે તમે વિધિમાં નિપુણ છો.
રામઃ સ્નાત્વા તુ નિયતઃ ગુણવાન્ જપ્ય કોવિદઃ । સમ્ગ્રહેણાકરોત્સર્વાન્ મન્ત્રાન્ સત્રાવસાનિકાન્ ॥૨-૫૬-
રામે, નિયમિત અને ગુણવાન, જપમાં પારંગત, સ્નાન કર્યા પછી યજ્ઞના અંતના બધા મંત્રો સંક્ષિપ્તમાં ઉચ્ચાર્યા.
ઇષ્ટ્વા દેવગણાન્ સર્વાન્ વિવેશાવસથમ્ શુચિઃ । બભૂવ ચ મનોહ્લાદો રામસ્યામિતતેજસઃ ॥૨-૫૬-
બધા દેવતાઓનું પૂજન કરીને, પવિત્ર અને અપરિમિત તેજવાળા રામ આશ્રમમાં પ્રવેશ્યા અને તેમના મનમાં આનંદ છવાઈ ગયો.