ધ્રુવમ્ અદ્ય મહા રાજો દુહ્ખમ્ સ્વપિતિ લક્ષ્મણ । કૃત કામા તુ કૈકેયી તુષ્ટા ભવિતુમ્ અર્હતિ ॥૨-૫૩-
નક્કી છે, લક્ષ્મણ, આજે મહારાજ દુ:ખમાં ઊંઘે છે; પણ કૈકેયી, પોતાની ઈચ્છા પૂરી કરીને, ખુશ હશે.
સા હિ દેવી મહા રાજમ્ કૈકેયી રાજ્ય કારણાત્ । અપિ ન ચ્યાવયેત્ પ્રાણાન્ દૃષ્ટ્વા ભરતમ્ આગતમ્ ॥૨-૫૩-
કૈકેયી રાણી તો રાજ્ય માટે, જો ભરત પાછા આવે તો, પોતાનું જીવન પણ છોડવા તૈયાર થઈ જાય એવી છે.
અનાથઃ ચૈવ વૃદ્ધઃ ચ મયા ચૈવ વિનાકૃતઃ । કિમ્ કરિષ્યતિ કામ આત્મા કૈકેય્યા વશમ્ આગતઃ ॥૨-૫૩-
મારા વિના, વૃદ્ધ અને નિરાધાર રાજા, કૈકેયીના વશમાં આવીને, શું કરશે?
ઇદમ્ વ્યસનમ્ આલોક્ય રાજ્ઞઃ ચ મતિ વિભ્રમમ્ । કામએવ અર્ધ ધર્માભ્યામ્ ગરીયાન્ ઇતિ મે મતિઃ ॥૨-૫૩-
આ દુ:ખ અને રાજાના ગૂંચવાયેલા મનને જોઈને, મને લાગે છે કે ઈચ્છા ધન અને ધર્મ કરતાં પણ ભારે છે.
કો હિ અવિદ્વાન્ અપિ પુમાન્ પ્રમદાયાઃ કૃતે ત્યજેત્ । ચન્દ અનુવર્તિનમ્ પુત્રમ્ તાતઃ મામ્ ઇવ લક્ષ્મણ ॥૨-૫૩-
લક્ષ્મણ, કોણ, ભલે અજ્ઞાની હોય, સ્ત્રી માટે પોતાના પુત્રને, જેમ પિતા એ મને, છોડી દેશે?
સુખી બત સભાર્યઃ ચ ભરતઃ કેકયી સુતઃ । મુદિતાન્ કોસલાન્ એકો યો ભોક્ષ્યતિ અધિરાજવત્ ॥૨-૫૩-
નિસંદેહ, કૈકેયીપુત્ર ભરત પોતાની પત્ની સાથે ખુશ છે; હવે તે એકલો જ સમૃદ્ધ કોશલ રાજ્યનો આનંદ ઉઠાવશે.
સ હિ સર્વસ્ય રાજ્યસ્ય મુખમ્ એકમ્ ભવિષ્યતિ । તાતે ચ વયસા અતીતે મયિ ચ અરણ્યમ્ આશ્રિતે ॥૨-૫૩-
હવે પિતા વૃદ્ધ થયા અને હું વનમાં છું, તો આખા રાજ્યનો એકમાત્ર અધિકારી ભરત જ બનશે.
અર્થ ધર્મૌ પરિત્યજ્ય યઃ કામમ્ અનુવર્તતે । એવમ્ આપદ્યતે ક્ષિપ્રમ્ રાજા દશરથો યથા ॥૨-૫૩-
જે ધન અને ધર્મ છોડીને માત્ર ઈચ્છાનું અનુસરણ કરે છે, તે ઝડપથી દુ:ખમાં ફસાઈ જાય છે, જેમ રાજા દશરથ થયા.
મન્યે દશરથ અન્તાય મમ પ્રવ્રાજનાય ચ । કૈકેયી સૌમ્ય સમ્પ્રાપ્તા રાજ્યાય ભરતસ્ય ચ ॥૨-૫૩-
હું માનું છું, સૌમ્ય, કે કૈકેયી દશરથના અંત માટે, મારા વનમાં જવાનો માટે અને ભરત માટે રાજ્ય મેળવવા આવી છે.
અપિ ઇદાનીમ્ ન કૈકેયી સૌભાગ્ય મદ મોહિતા । કૌસલ્યામ્ ચ સુમિત્રામ્ ચ સમ્પ્રબાધેત મત્ કૃતે ॥૨-૫૩-
હું આશા રાખું છું કે હવે કૈકેયી, પોતાના સદભાગ્યના ઘમંડમાં આવીને, મારા કારણે કૌશલ્યા અને સુમિત્રાને દુઃખ ન આપે.
મા સ્મ મત્ કારણાત્ દેવી સુમિત્રા દુહ્ખમ્ આવસેત્ । અયોધ્યામ્ ઇતએવ ત્વમ્ કાલે પ્રવિશ લક્ષ્મણ ॥૨-૫૩-
મારી વાટે રાણી સુમિત્રા દુઃખમાં ન રહે, લક્ષ્મણ, તું યોગ્ય સમયે અયોધ્યામાં પાછો જા.
અહમ્ એકો ગમિષ્યામિ સીતયા સહ દણ્ડકાન્ । અનાથાયા હિ નાથઃ ત્વમ્ કૌસલ્યાયા ભવિષ્યસિ ॥૨-૫૩-
હું સીતાની સાથે એકલો જ દંડક વનમાં જઈશ; અને જે માતા હવે એકલી રહી ગઈ છે, લક્ષ્મણ, તું કૌશલ્યાના આધાર બનજે.
ક્ષુદ્ર કર્મા હિ કૈકેયી દ્વેષાત્ અન્યાય્યમ્ આચરેત્ । પરિદદ્યા હિ ધર્મજ્ઞે ભરતે મમ માતરમ્ ॥૨-૫૩-
કૈકેયી ખરેખર દુશ્મનાવટથી ખોટા કામો કરી શકે છે; એ કદાચ મારી માતાને પણ ધર્મ જાણનારા ભરતને સોંપી દે.
નૂનમ્ જાતિ અન્તરે કસ્મિમ્સ્ સ્ત્રિયઃ પુત્રૈઃ વિયોજિતાઃ । જનન્યા મમ સૌમિત્રે તત્ અપિ એતત્ ઉપસ્થિતમ્ ॥૨-૫૩-
ખરેખર, કોઈ બીજા જન્મમાં, જે સ્ત્રીઓ પોતાના પુત્રથી વિયોગ પામેલી હતી, એમણે કંઈક કર્યું હશે; એ જ દુઃખ હવે મારી માતા પર આવી પડ્યું છે.
મયા હિ ચિર પુષ્ટેન દુહ્ખ સમ્વર્ધિતેન ચ । વિપ્રાયુજ્યત કૌસલ્યા ફલ કાલે ધિગ્ અસ્તુ મામ્ ॥૨-૫૩-
કૌશલ્યાએ મને લાંબા સમય સુધી અને ઘણાં દુઃખ સહન કરીને ઉછેર્યો, પણ આજે જ્યારે એને ફળ મળવાનું હતું, ત્યારે હું એને છોડીને જઈ રહ્યો છું—મારે શરમ આવે છે.
મા સ્મ સીમન્તિની કાચિજ્ જનયેત્ પુત્રમ્ ઈદૃશમ્ । સૌમિત્રે યો અહમ્ અમ્બાયા દદ્મિ શોકમ્ અનન્તકમ્ ॥૨-૫૩-
હે સૌમિત્ર, એવી કોઈ સ્ત્રીએ કદી પણ એવો પુત્ર ન પેદા કરે જે હું છું—જે પોતાની માતાને અનંત દુઃખ આપે છે.
મન્યે પ્રીતિ વિશિષ્ટા સા મત્તઃ લક્ષ્મણ સારિકા । યસ્યાઃ તત્ શ્રૂયતે વાક્યમ્ શુક પાદમ્ અરેર્ દશ ॥૨-૫૩-
હું માનું છું, લક્ષ્મણ, કે મારી માતાને એનું પાળેલું શ્યામો મને વધારે પ્રિય છે; જેની વાતો એ સાંભળી રહી છે અને દુશ્મનના ટિયાંના પગરવ ગણતી રહે છે.
શોચન્ત્યાઃ ચ અલ્પ ભાગ્યાયા ન કિમ્ચિત્ ઉપકુર્વતા । પુર્ત્રેણ કિમ્ અપુત્રાયા મયા કાર્યમ્ અરિમ્ દમ ॥૨-૫૩-
હે દુશ્મનને દમન કરનાર, જે મારી માતા દુઃખી છે અને હું પુત્ર થઈને પણ એને કંઈ મદદ કરી શકતો નથી, તો પછી હું એની શું કામનો?
અલ્પ ભાગ્યા હિ મે માતા કૌસલ્યા રહિતા મયા । શેતે પરમ દુહ્ખ આર્તા પતિતા શોક સાગરે ॥૨-૫૩-
મારી માતા કૌશલ્યા ખરેખર કમનસીબ છે, કારણ કે હું એના વગર છું; એ અત્યંત દુઃખથી પીડાઈને, શોકના સાગરમાં ડૂબી ગઈ છે.
એકો હિ અહમ્ અયોધ્યામ્ ચ પૃથિવીમ્ ચ અપિ લક્ષ્મણ । તરેયમ્ ઇષુભિઃ ક્રુદ્ધો નનુ વીર્યમ્ અકારણમ્ ॥૨-૫૩-
હું એકલો જ તીક્ષ્ણ તીરો વડે અયોધ્યા અને આખી ધરતી જીતવા સક્ષમ છું, લક્ષ્મણ, પણ સાચું કહું તો, આવી વીરતા વ્યર્થ છે.
અધર્મ ભય ભીતઃ ચ પર લોકસ્ય ચ અનઘ । તેન લક્ષ્મણ ન અદ્ય અહમ્ આત્માનમ્ અભિષેચયે ॥૨-૫૩-
હું અધર્મ અને પરલોકના ભયથી, હે નિર્દોષ, આજે પોતાને રાજસિંચન કરતો નથી, લક્ષ્મણ.
એતત્ અન્યચ્ ચ કરુણમ્ વિલપ્ય વિજને બહુ । અશ્રુ પૂર્ણ મુખો રામઃ નિશિ તૂષ્ણીમ્ ઉપાવિશત્ ॥૨-૫૩-
આવી અને બીજી પણ ઘણી દુઃખદ વાતો એકાંત વનમાં બોલી, રામના ચહેરા પર આંસુઓ છલકાઈ આવ્યા અને રાતે એ શાંતિથી બેઠા રહ્યા.
વિલપ્ય ઉપરતમ્ રામમ્ ગત અર્ચિષમ્ ઇવ અનલમ્ । સમુદ્રમ્ ઇવ નિર્વેગમ્ આશ્વાસયત લક્ષ્મણઃ ॥૨-૫૩-
જ્યારે રામે રડવાનું બંધ કર્યું અને એ અગ્નિ જેવી લાગ્યા કે જેમાં હવે જ્યોત નથી, કે દરિયો જેવો છે જેમાં હવે લહેર નથી, ત્યારે લક્ષ્મણે એમને શાંત પાડ્યા.
ધ્રુવમ્ અદ્ય પુરી રામાયોધ્યા યુધિનામ્ વર । નિષ્પ્રભા ત્વયિ નિષ્ક્રાન્તે ગત ચન્દ્રા ઇવ શર્વરી ॥૨-૫૩-
નિશ્ચિત છે, હે યુદ્ધમાં શ્રેષ્ઠ, આજે અયોધ્યા શહેર તારા વિના તેજહીન થઈ ગયું છે, જાણે ચાંદ્રવિના રાત બની ગઈ હોય.
ન એતત્ ઔપયિકમ્ રામ યદ્ ઇદમ્ પરિતપ્યસે । વિષાદયસિ સીતામ્ ચ મામ્ ચૈવ પુરુષ ઋષભ ॥૨-૫૩-
આ રીતે દુઃખ કરવું યોગ્ય નથી, રામ; તું સીતાને અને મને પણ દુઃખી કરી રહ્યો છે, હે પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ.
ન ચ સીતા ત્વયા હીના ન ચ અહમ્ અપિ રાઘવ । મુહૂર્તમ્ અપિ જીવાવો જલાન્ મત્સ્યાવ્ ઇવ ઉદ્ધૃતૌ ॥૨-૫૩-
હે રાઘવ, સીતાને કે મને તારા વિના એક ક્ષણ પણ જીવવું શક્ય નથી, જેમ પાણીમાંથી કાઢેલા માછલીઓ જીવતી નથી.
ન હિ તાતમ્ ન શત્રુઘ્નમ્ ન સુમિત્રામ્ પરમ્ તપ । દ્રષ્ટુમ્ ઇચ્ચેયમ્ અદ્ય અહમ્ સ્વર્ગમ્ વા અપિ ત્વયા વિના ॥૨-૫૩-
હું તો પિતાશ્રીને પણ, શત્રુઘ્નને પણ, અને પરમ તપસ્વિ સુમિત્રાને પણ—અને તું ન હોય તો સ્વર્ગને પણ—જુઓ એવી ઈચ્છા નથી રાખતો.
તતસ્તત્ર સુખાસીને નાતિદૂરે નિરીક્ષ્ય તામ્ । ન્યગ્રોધે સુકૃતામ્ શય્યામ્ ભેજાતે ધર્મવત્સલૌ ॥૨-૫૩-
પછી, જ્યારે તેણે થોડી દૂર આરામથી બેઠેલી હતી, ત્યારે ધર્મપ્રેમી બંને ભાઈઓએ વટવૃક્ષ નીચે પાંદડાંની શય્યા બનાવી આરામ કર્યો.
સ લક્ષ્મણસ્ય ઉત્તમ પુષ્કલમ્ વચો । નિશમ્ય ચ એવમ્ વન વાસમ્ આદરાત્ । સમાઃ સમસ્તા વિદધે પરમ્ તપઃ । પ્રપદ્ય ધર્મમ્ સુચિરાય રાઘવઃ ॥૨-૫૩-
લક્ષ્મણના ઉત્તમ અને ભરપૂર વચનો સાંભળી, અને વનમાં રહેવાની વાતને આદરપૂર્વક સ્વીકારી, રાઘવએ લાંબા સમય સુધી શ્રેષ્ઠ તપ કરતો ધર્મમાં મન લગાવ્યું.
તતસ્તુ તસ્મિન્ વિજને વને તદા । મહાબલૌ રાઘવવમ્શવર્ધનૌ । ન તૌ ભયમ્ સમ્ભ્રમમભ્યુપેયતુ । ર્યથૈવ સિમ્હૌ ગિરિસાનુગોચરૌ ॥૨-૫૩-
પછી, એ એકાંત વનમાં, રાઘુવંશના એ બે પરાક્રમી પુત્રોએ કોઈ ડર કે ગભરાટ અનુભવ્યો નહીં—જેમ પર્વતોમાં ફરતા સિંહો નિર્ભય રહે છે.