શ્રુત્વા રામસ્ય વચનમ્ પ્રતિસ્થે લક્ષ્મણ્Oઽગ્રતઃ । અનન્તરમ્ ચ સીતાયા રાઘવો રઘનન્ધનઃ ॥૨-૫૨-
રામના શબ્દો સાંભળી, લક્ષ્મણ આગળ ચાલ્યા; પછી, રઘુકુલના આનંદ, રાઘવ, સીતાના પાછળ ગયા.
ગતમ્ તુ ગન્ગા પર પારમ્ આશુ । રામમ્ સુમન્ત્રઃ પ્રતતમ્ નિરીક્ષ્ય । અધ્વ પ્રકર્ષાત્ વિનિવૃત્ત દૃષ્ટિર્ । ર્મુમોચ બાષ્પમ્ વ્યથિતઃ તપસ્વી ॥૨-૫૨-
ગંગાનો બીજો કિનારો ઝડપથી પાર કરી, સુમિત્રાનંદન રામને એકટક જોઈ રહ્યા; પણ લાંબા માર્ગના કારણે નજર પાછી વળી ગઈ અને દુ:ખી તપસ્વીએ આંખોમાંથી આંસુ વહાવ્યા.
સ લોકપાલપ્રતિમપ્રભાવવામ્ । સ્તીર્ત્વા મહાત્મા વરદો મહાનદીમ્ । તતઃ સમૃદ્ધાન્ શુભસસ્યમાલિનઃ । ક્રમેણ વત્સાન્ મુદિતાનુપાગમત્ ॥૨-૫૨-
જે મહાન આત્મા દેવતાઓ જેટલી શક્તિ ધરાવતા હતા, તેમણે મહાન નદી પાર કરી અને પછી ધીમે ધીમે સુંદર પાક અને આનંદિત વાછરડાંવાળા સમૃદ્ધ ગામડાંઓ તરફ આગળ વધ્યા.
તૌ તત્ર હત્વા ચતુરઃ મહા મૃગાન્ । વરાહમ્ ઋશ્યમ્ પૃષતમ્ મહા રુરુમ્ । આદાય મેધ્યમ્ ત્વરિતમ્ બુભુક્ષિતૌ। વાસાય કાલે યયતુર્ વનઃ પતિમ્ ॥૨-૫૨-
ત્યાં તેમણે ચાર મોટા પ્રાણીઓ—જંગલી ડુક્કર, ઋશ્ય, ચિતરેલા હરણ અને મોટો રૂરૂ—મારી, પવિત્ર માંસ લઈને, ભૂખ્યા અને ઉત્સુક બની, વનમાં રહેવા માટે વનપતિ પાસે ઝડપથી ગયા.
thumb|ત્રિપઞ્ચાશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે અયોધ્યાકાણ્ડે ત્રિપઞ્ચાશઃ સર્ગઃ ॥૨-
આયોધ્યાકાંડનો ત્રિપંચાશિતમો અધ્યાય સાંભળો.
સ તમ્ વૃક્ષમ્ સમાસાદ્ય સમ્ધ્યામ્ અન્વાસ્ય પશ્ચિમામ્ । રામઃ રમયતામ્ શ્રેષ્ઠૈતિ હ ઉવાચ લક્ષ્મણમ્ ॥૨-૫૩-
તે વૃક્ષ પાસે જઈ, પશ્ચિમ સંધ્યા પૂરી કર્યા પછી, આનંદ આપનારા શ્રેષ્ઠ રામે લક્ષ્મણને 이렇게 કહ્યું.
અદ્ય ઇયમ્ પ્રથમા રાત્રિર્ યાતા જન પદાત્ બહિઃ । યા સુમન્ત્રેણ રહિતા તામ્ ન ઉત્કણ્ઠિતુમ્ અર્હસિ ॥૨-૫૩-
આજે આપણે પ્રથમ રાત શહેરની બહાર વિતાવી છે; સુમિત્રાનંદન વિના, તને ચિંતા કરવાની જરૂર નથી.
જાગર્તવ્યમ્ અતન્દ્રિભ્યામ્ અદ્ય પ્રભૃતિ રાત્રિષુ । યોગ ક્ષેમઃ હિ સીતાયા વર્તતે લક્ષ્મણ આવયોહ્ ॥૨-૫૩-
આજેથી, આપણે બેઉએ રાતે જાગતા રહેવું પડશે, કારણ કે સીતાની સુરક્ષા હવે આપણા પર છે, લક્ષ્મણ.
રાત્રિમ્ કથમ્ચિત્ એવ ઇમામ્ સૌમિત્રે વર્તયામહે । ઉપાવર્તામહે ભૂમાવ્ આસ્તીર્ય સ્વયમ્ આર્જિતૈઃ ॥૨-૫૩-
હે સૌમિત્રિ, ચાલો આપણે કોઈ રીતે આ રાત પસાર કરીએ, જમીન પર પોતે જ એકઠું કરેલું પથાર પાથરીને.
સ તુ સમ્વિશ્ય મેદિન્યામ્ મહા અર્હ શયન ઉચિતઃ । ઇમાઃ સૌમિત્રયે રામઃ વ્યાજહાર કથાઃ શુભાઃ ॥૨-૫૩-
મહામૂલ્યવાન શય્યા છોડીને, રામ જમીન પર સૂઈ ગયા અને સૌમિત્રિને શુભ વાતો કહી.
ધ્રુવમ્ અદ્ય મહા રાજો દુહ્ખમ્ સ્વપિતિ લક્ષ્મણ । કૃત કામા તુ કૈકેયી તુષ્ટા ભવિતુમ્ અર્હતિ ॥૨-૫૩-
નક્કી છે, લક્ષ્મણ, આજે મહારાજ દુ:ખમાં ઊંઘે છે; પણ કૈકેયી, પોતાની ઈચ્છા પૂરી કરીને, ખુશ હશે.
સા હિ દેવી મહા રાજમ્ કૈકેયી રાજ્ય કારણાત્ । અપિ ન ચ્યાવયેત્ પ્રાણાન્ દૃષ્ટ્વા ભરતમ્ આગતમ્ ॥૨-૫૩-
કૈકેયી રાણી તો રાજ્ય માટે, જો ભરત પાછા આવે તો, પોતાનું જીવન પણ છોડવા તૈયાર થઈ જાય એવી છે.
અનાથઃ ચૈવ વૃદ્ધઃ ચ મયા ચૈવ વિનાકૃતઃ । કિમ્ કરિષ્યતિ કામ આત્મા કૈકેય્યા વશમ્ આગતઃ ॥૨-૫૩-
મારા વિના, વૃદ્ધ અને નિરાધાર રાજા, કૈકેયીના વશમાં આવીને, શું કરશે?
ઇદમ્ વ્યસનમ્ આલોક્ય રાજ્ઞઃ ચ મતિ વિભ્રમમ્ । કામએવ અર્ધ ધર્માભ્યામ્ ગરીયાન્ ઇતિ મે મતિઃ ॥૨-૫૩-
આ દુ:ખ અને રાજાના ગૂંચવાયેલા મનને જોઈને, મને લાગે છે કે ઈચ્છા ધન અને ધર્મ કરતાં પણ ભારે છે.
કો હિ અવિદ્વાન્ અપિ પુમાન્ પ્રમદાયાઃ કૃતે ત્યજેત્ । ચન્દ અનુવર્તિનમ્ પુત્રમ્ તાતઃ મામ્ ઇવ લક્ષ્મણ ॥૨-૫૩-
લક્ષ્મણ, કોણ, ભલે અજ્ઞાની હોય, સ્ત્રી માટે પોતાના પુત્રને, જેમ પિતા એ મને, છોડી દેશે?
સુખી બત સભાર્યઃ ચ ભરતઃ કેકયી સુતઃ । મુદિતાન્ કોસલાન્ એકો યો ભોક્ષ્યતિ અધિરાજવત્ ॥૨-૫૩-
નિસંદેહ, કૈકેયીપુત્ર ભરત પોતાની પત્ની સાથે ખુશ છે; હવે તે એકલો જ સમૃદ્ધ કોશલ રાજ્યનો આનંદ ઉઠાવશે.
સ હિ સર્વસ્ય રાજ્યસ્ય મુખમ્ એકમ્ ભવિષ્યતિ । તાતે ચ વયસા અતીતે મયિ ચ અરણ્યમ્ આશ્રિતે ॥૨-૫૩-
હવે પિતા વૃદ્ધ થયા અને હું વનમાં છું, તો આખા રાજ્યનો એકમાત્ર અધિકારી ભરત જ બનશે.
અર્થ ધર્મૌ પરિત્યજ્ય યઃ કામમ્ અનુવર્તતે । એવમ્ આપદ્યતે ક્ષિપ્રમ્ રાજા દશરથો યથા ॥૨-૫૩-
જે ધન અને ધર્મ છોડીને માત્ર ઈચ્છાનું અનુસરણ કરે છે, તે ઝડપથી દુ:ખમાં ફસાઈ જાય છે, જેમ રાજા દશરથ થયા.
મન્યે દશરથ અન્તાય મમ પ્રવ્રાજનાય ચ । કૈકેયી સૌમ્ય સમ્પ્રાપ્તા રાજ્યાય ભરતસ્ય ચ ॥૨-૫૩-
હું માનું છું, સૌમ્ય, કે કૈકેયી દશરથના અંત માટે, મારા વનમાં જવાનો માટે અને ભરત માટે રાજ્ય મેળવવા આવી છે.
અપિ ઇદાનીમ્ ન કૈકેયી સૌભાગ્ય મદ મોહિતા । કૌસલ્યામ્ ચ સુમિત્રામ્ ચ સમ્પ્રબાધેત મત્ કૃતે ॥૨-૫૩-
હું આશા રાખું છું કે હવે કૈકેયી, પોતાના સદભાગ્યના ઘમંડમાં આવીને, મારા કારણે કૌશલ્યા અને સુમિત્રાને દુઃખ ન આપે.
મા સ્મ મત્ કારણાત્ દેવી સુમિત્રા દુહ્ખમ્ આવસેત્ । અયોધ્યામ્ ઇતએવ ત્વમ્ કાલે પ્રવિશ લક્ષ્મણ ॥૨-૫૩-
મારી વાટે રાણી સુમિત્રા દુઃખમાં ન રહે, લક્ષ્મણ, તું યોગ્ય સમયે અયોધ્યામાં પાછો જા.
અહમ્ એકો ગમિષ્યામિ સીતયા સહ દણ્ડકાન્ । અનાથાયા હિ નાથઃ ત્વમ્ કૌસલ્યાયા ભવિષ્યસિ ॥૨-૫૩-
હું સીતાની સાથે એકલો જ દંડક વનમાં જઈશ; અને જે માતા હવે એકલી રહી ગઈ છે, લક્ષ્મણ, તું કૌશલ્યાના આધાર બનજે.
ક્ષુદ્ર કર્મા હિ કૈકેયી દ્વેષાત્ અન્યાય્યમ્ આચરેત્ । પરિદદ્યા હિ ધર્મજ્ઞે ભરતે મમ માતરમ્ ॥૨-૫૩-
કૈકેયી ખરેખર દુશ્મનાવટથી ખોટા કામો કરી શકે છે; એ કદાચ મારી માતાને પણ ધર્મ જાણનારા ભરતને સોંપી દે.
નૂનમ્ જાતિ અન્તરે કસ્મિમ્સ્ સ્ત્રિયઃ પુત્રૈઃ વિયોજિતાઃ । જનન્યા મમ સૌમિત્રે તત્ અપિ એતત્ ઉપસ્થિતમ્ ॥૨-૫૩-
ખરેખર, કોઈ બીજા જન્મમાં, જે સ્ત્રીઓ પોતાના પુત્રથી વિયોગ પામેલી હતી, એમણે કંઈક કર્યું હશે; એ જ દુઃખ હવે મારી માતા પર આવી પડ્યું છે.
મયા હિ ચિર પુષ્ટેન દુહ્ખ સમ્વર્ધિતેન ચ । વિપ્રાયુજ્યત કૌસલ્યા ફલ કાલે ધિગ્ અસ્તુ મામ્ ॥૨-૫૩-
કૌશલ્યાએ મને લાંબા સમય સુધી અને ઘણાં દુઃખ સહન કરીને ઉછેર્યો, પણ આજે જ્યારે એને ફળ મળવાનું હતું, ત્યારે હું એને છોડીને જઈ રહ્યો છું—મારે શરમ આવે છે.
મા સ્મ સીમન્તિની કાચિજ્ જનયેત્ પુત્રમ્ ઈદૃશમ્ । સૌમિત્રે યો અહમ્ અમ્બાયા દદ્મિ શોકમ્ અનન્તકમ્ ॥૨-૫૩-
હે સૌમિત્ર, એવી કોઈ સ્ત્રીએ કદી પણ એવો પુત્ર ન પેદા કરે જે હું છું—જે પોતાની માતાને અનંત દુઃખ આપે છે.
મન્યે પ્રીતિ વિશિષ્ટા સા મત્તઃ લક્ષ્મણ સારિકા । યસ્યાઃ તત્ શ્રૂયતે વાક્યમ્ શુક પાદમ્ અરેર્ દશ ॥૨-૫૩-
હું માનું છું, લક્ષ્મણ, કે મારી માતાને એનું પાળેલું શ્યામો મને વધારે પ્રિય છે; જેની વાતો એ સાંભળી રહી છે અને દુશ્મનના ટિયાંના પગરવ ગણતી રહે છે.
શોચન્ત્યાઃ ચ અલ્પ ભાગ્યાયા ન કિમ્ચિત્ ઉપકુર્વતા । પુર્ત્રેણ કિમ્ અપુત્રાયા મયા કાર્યમ્ અરિમ્ દમ ॥૨-૫૩-
હે દુશ્મનને દમન કરનાર, જે મારી માતા દુઃખી છે અને હું પુત્ર થઈને પણ એને કંઈ મદદ કરી શકતો નથી, તો પછી હું એની શું કામનો?
અલ્પ ભાગ્યા હિ મે માતા કૌસલ્યા રહિતા મયા । શેતે પરમ દુહ્ખ આર્તા પતિતા શોક સાગરે ॥૨-૫૩-
મારી માતા કૌશલ્યા ખરેખર કમનસીબ છે, કારણ કે હું એના વગર છું; એ અત્યંત દુઃખથી પીડાઈને, શોકના સાગરમાં ડૂબી ગઈ છે.
એકો હિ અહમ્ અયોધ્યામ્ ચ પૃથિવીમ્ ચ અપિ લક્ષ્મણ । તરેયમ્ ઇષુભિઃ ક્રુદ્ધો નનુ વીર્યમ્ અકારણમ્ ॥૨-૫૩-
હું એકલો જ તીક્ષ્ણ તીરો વડે અયોધ્યા અને આખી ધરતી જીતવા સક્ષમ છું, લક્ષ્મણ, પણ સાચું કહું તો, આવી વીરતા વ્યર્થ છે.