સુરાઘટસહસ્રેણ મામ્સભૂતોદનેન ચ । યક્ષ્યે ત્વામ્ પ્રયતા દેવિ પુરીમ્ પુનરુપાગતા ॥૨-૫૨-
"હજાર માટલીઓ દારૂ અને માંસભાતથી, હે દેવી, હું શ્રદ્ધાપૂર્વક તમારી પૂજા કરીશ, જ્યારે હું ફરી શહેરમાં આવીશ."
યાનિ ત્વત્તીરવાસીનિ દૈવતાનિ ચ સન્તિ હિ । તાનિ સર્વાણિ યક્ષ્યામિ તીર્થાન્યાયતનાનિ ચ ॥૨-૫૨-
"તમારા કાંઠે વસતા બધા દેવતાઓ અને તીર્થો તથા મંદિરો, જે અહીં છે, હું બધાની પૂજા કરીશ."
પુનરેવ મહાબાઉર્મયા ભ્રાત્રા ચ સમ્ગતઃ । અયોધ્યામ્ વનવાસાત્તુ પ્રવિશત્વનઘોઽનઘે ॥૨-૫૨-
"હું મારા બલવાન પતિ અને તેમના ભાઈ સાથે ફરીથી મળીને, હે પાવન દેવી, વનવાસથી અયોધ્યામાં પ્રવેશી શકું."
તથા સમ્ભાષમાણા સા સીતા ગન્ગામ્ અનિન્દિતા । દક્ષિણા દક્ષિણમ્ તીરમ્ ક્ષિપ્રમ્ એવ અભ્યુપાગમત્ ॥૨-૫૨-
આ રીતે બોલતી વૈદેહી, નિર્દોષ સીતાજી, ઝડપથી ગંગાના દક્ષિણ કાંઠે પહોંચી ગઈ.
તીરમ્ તુ સમનુપ્રાપ્ય નાવમ્ હિત્વા નર ઋષભઃ । પ્રાતિષ્ઠત સહ ભ્રાત્રા વૈદેહ્યા ચ પરમ્ તપઃ ॥૨-૫૨-
કાંઠે પહોંચી, મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ રામે નાવ છોડીને, પોતાના ભાઈ અને વૈદેહી સાથે આગળ ચાલ્યા.
અથ અબ્રવીન્ મહા બાહુઃ સુમિત્ર આનન્દ વર્ધનમ્ । ભવ સમ્રક્ષણાર્થાય સજને વિજનેઽપિ વા ॥૨-૫૨-
પછી, મહાબાહુ રામે સુમિત્રાનંદનને કહ્યું: "તમે આપણા રક્ષણ માટે, લોકોમાં કે એકલાં, બંને જગ્યાએ સતર્ક રહો."
અવશ્યમ્ રક્ષણમ્ કાર્યમદૃષ્ટે વિજને વને । અગ્રતઃ ગચ્ચ સૌમિત્રે સીતા ત્વામ્ અનુગચ્ચતુ ॥૨-૫૨-
"અજાણ્યા જંગલમાં ચોક્કસ રક્ષણ જરૂરી છે. હે સૌમિત્રિ, તું આગળ ચાલ, સીતાજી તારા પાછળ આવે."
પૃષ્ઠતઃ અહમ્ ગમિષ્યામિ ત્વામ્ ચ સીતામ્ ચ પાલયન્ । અદ્ય દુહ્ખમ્ તુ વૈદેહી વન વાસસ્ય વેત્સ્યતિ ॥૨-૫૨-
"હું પાછળથી ચાલીને તને અને સીતાને રક્ષીશ. આજે વૈદેહી જંગલવાસનું દુઃખ અનુભવે છે."
ન હિ તાવદતિક્રાન્તા સુકરા કાચન ક્રિયા । અદ્ય દુઃખમ્ તુ વૈદેહી વનવાસસ્ય વેત્સ્યતિ ॥૨-૫૨-
"કોઈ પણ કાર્ય સમય પહેલાં સરળ થતું નથી; આજે વૈદેહી ખરેખર જંગલવાસનું દુઃખ જાણશે."
પ્રણષ્ટજનસમ્બાધમ્ ક્ષેત્રારામવિવર્બિતમ્ । વિષમમ્ ચ પ્રપાતમ્ ચ વનમદ્ય પ્રવેક્ષ્યતિ ॥૨-૫૨-
"આજે એ એવા જંગલમાં પ્રવેશે છે, જ્યાં લોકો નથી, ખેતરો-બાગો નથી, અને અનેક મુશ્કેલીઓ તથા ઊંડા ઊતાર છે."
શ્રુત્વા રામસ્ય વચનમ્ પ્રતિસ્થે લક્ષ્મણ્Oઽગ્રતઃ । અનન્તરમ્ ચ સીતાયા રાઘવો રઘનન્ધનઃ ॥૨-૫૨-
રામના શબ્દો સાંભળી, લક્ષ્મણ આગળ ચાલ્યા; પછી, રઘુકુલના આનંદ, રાઘવ, સીતાના પાછળ ગયા.
ગતમ્ તુ ગન્ગા પર પારમ્ આશુ । રામમ્ સુમન્ત્રઃ પ્રતતમ્ નિરીક્ષ્ય । અધ્વ પ્રકર્ષાત્ વિનિવૃત્ત દૃષ્ટિર્ । ર્મુમોચ બાષ્પમ્ વ્યથિતઃ તપસ્વી ॥૨-૫૨-
ગંગાનો બીજો કિનારો ઝડપથી પાર કરી, સુમિત્રાનંદન રામને એકટક જોઈ રહ્યા; પણ લાંબા માર્ગના કારણે નજર પાછી વળી ગઈ અને દુ:ખી તપસ્વીએ આંખોમાંથી આંસુ વહાવ્યા.
સ લોકપાલપ્રતિમપ્રભાવવામ્ । સ્તીર્ત્વા મહાત્મા વરદો મહાનદીમ્ । તતઃ સમૃદ્ધાન્ શુભસસ્યમાલિનઃ । ક્રમેણ વત્સાન્ મુદિતાનુપાગમત્ ॥૨-૫૨-
જે મહાન આત્મા દેવતાઓ જેટલી શક્તિ ધરાવતા હતા, તેમણે મહાન નદી પાર કરી અને પછી ધીમે ધીમે સુંદર પાક અને આનંદિત વાછરડાંવાળા સમૃદ્ધ ગામડાંઓ તરફ આગળ વધ્યા.
તૌ તત્ર હત્વા ચતુરઃ મહા મૃગાન્ । વરાહમ્ ઋશ્યમ્ પૃષતમ્ મહા રુરુમ્ । આદાય મેધ્યમ્ ત્વરિતમ્ બુભુક્ષિતૌ। વાસાય કાલે યયતુર્ વનઃ પતિમ્ ॥૨-૫૨-
ત્યાં તેમણે ચાર મોટા પ્રાણીઓ—જંગલી ડુક્કર, ઋશ્ય, ચિતરેલા હરણ અને મોટો રૂરૂ—મારી, પવિત્ર માંસ લઈને, ભૂખ્યા અને ઉત્સુક બની, વનમાં રહેવા માટે વનપતિ પાસે ઝડપથી ગયા.
thumb|ત્રિપઞ્ચાશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે અયોધ્યાકાણ્ડે ત્રિપઞ્ચાશઃ સર્ગઃ ॥૨-
આયોધ્યાકાંડનો ત્રિપંચાશિતમો અધ્યાય સાંભળો.
સ તમ્ વૃક્ષમ્ સમાસાદ્ય સમ્ધ્યામ્ અન્વાસ્ય પશ્ચિમામ્ । રામઃ રમયતામ્ શ્રેષ્ઠૈતિ હ ઉવાચ લક્ષ્મણમ્ ॥૨-૫૩-
તે વૃક્ષ પાસે જઈ, પશ્ચિમ સંધ્યા પૂરી કર્યા પછી, આનંદ આપનારા શ્રેષ્ઠ રામે લક્ષ્મણને 이렇게 કહ્યું.
અદ્ય ઇયમ્ પ્રથમા રાત્રિર્ યાતા જન પદાત્ બહિઃ । યા સુમન્ત્રેણ રહિતા તામ્ ન ઉત્કણ્ઠિતુમ્ અર્હસિ ॥૨-૫૩-
આજે આપણે પ્રથમ રાત શહેરની બહાર વિતાવી છે; સુમિત્રાનંદન વિના, તને ચિંતા કરવાની જરૂર નથી.
જાગર્તવ્યમ્ અતન્દ્રિભ્યામ્ અદ્ય પ્રભૃતિ રાત્રિષુ । યોગ ક્ષેમઃ હિ સીતાયા વર્તતે લક્ષ્મણ આવયોહ્ ॥૨-૫૩-
આજેથી, આપણે બેઉએ રાતે જાગતા રહેવું પડશે, કારણ કે સીતાની સુરક્ષા હવે આપણા પર છે, લક્ષ્મણ.
રાત્રિમ્ કથમ્ચિત્ એવ ઇમામ્ સૌમિત્રે વર્તયામહે । ઉપાવર્તામહે ભૂમાવ્ આસ્તીર્ય સ્વયમ્ આર્જિતૈઃ ॥૨-૫૩-
હે સૌમિત્રિ, ચાલો આપણે કોઈ રીતે આ રાત પસાર કરીએ, જમીન પર પોતે જ એકઠું કરેલું પથાર પાથરીને.
સ તુ સમ્વિશ્ય મેદિન્યામ્ મહા અર્હ શયન ઉચિતઃ । ઇમાઃ સૌમિત્રયે રામઃ વ્યાજહાર કથાઃ શુભાઃ ॥૨-૫૩-
મહામૂલ્યવાન શય્યા છોડીને, રામ જમીન પર સૂઈ ગયા અને સૌમિત્રિને શુભ વાતો કહી.
ધ્રુવમ્ અદ્ય મહા રાજો દુહ્ખમ્ સ્વપિતિ લક્ષ્મણ । કૃત કામા તુ કૈકેયી તુષ્ટા ભવિતુમ્ અર્હતિ ॥૨-૫૩-
નક્કી છે, લક્ષ્મણ, આજે મહારાજ દુ:ખમાં ઊંઘે છે; પણ કૈકેયી, પોતાની ઈચ્છા પૂરી કરીને, ખુશ હશે.
સા હિ દેવી મહા રાજમ્ કૈકેયી રાજ્ય કારણાત્ । અપિ ન ચ્યાવયેત્ પ્રાણાન્ દૃષ્ટ્વા ભરતમ્ આગતમ્ ॥૨-૫૩-
કૈકેયી રાણી તો રાજ્ય માટે, જો ભરત પાછા આવે તો, પોતાનું જીવન પણ છોડવા તૈયાર થઈ જાય એવી છે.
અનાથઃ ચૈવ વૃદ્ધઃ ચ મયા ચૈવ વિનાકૃતઃ । કિમ્ કરિષ્યતિ કામ આત્મા કૈકેય્યા વશમ્ આગતઃ ॥૨-૫૩-
મારા વિના, વૃદ્ધ અને નિરાધાર રાજા, કૈકેયીના વશમાં આવીને, શું કરશે?
ઇદમ્ વ્યસનમ્ આલોક્ય રાજ્ઞઃ ચ મતિ વિભ્રમમ્ । કામએવ અર્ધ ધર્માભ્યામ્ ગરીયાન્ ઇતિ મે મતિઃ ॥૨-૫૩-
આ દુ:ખ અને રાજાના ગૂંચવાયેલા મનને જોઈને, મને લાગે છે કે ઈચ્છા ધન અને ધર્મ કરતાં પણ ભારે છે.
કો હિ અવિદ્વાન્ અપિ પુમાન્ પ્રમદાયાઃ કૃતે ત્યજેત્ । ચન્દ અનુવર્તિનમ્ પુત્રમ્ તાતઃ મામ્ ઇવ લક્ષ્મણ ॥૨-૫૩-
લક્ષ્મણ, કોણ, ભલે અજ્ઞાની હોય, સ્ત્રી માટે પોતાના પુત્રને, જેમ પિતા એ મને, છોડી દેશે?
સુખી બત સભાર્યઃ ચ ભરતઃ કેકયી સુતઃ । મુદિતાન્ કોસલાન્ એકો યો ભોક્ષ્યતિ અધિરાજવત્ ॥૨-૫૩-
નિસંદેહ, કૈકેયીપુત્ર ભરત પોતાની પત્ની સાથે ખુશ છે; હવે તે એકલો જ સમૃદ્ધ કોશલ રાજ્યનો આનંદ ઉઠાવશે.
સ હિ સર્વસ્ય રાજ્યસ્ય મુખમ્ એકમ્ ભવિષ્યતિ । તાતે ચ વયસા અતીતે મયિ ચ અરણ્યમ્ આશ્રિતે ॥૨-૫૩-
હવે પિતા વૃદ્ધ થયા અને હું વનમાં છું, તો આખા રાજ્યનો એકમાત્ર અધિકારી ભરત જ બનશે.
અર્થ ધર્મૌ પરિત્યજ્ય યઃ કામમ્ અનુવર્તતે । એવમ્ આપદ્યતે ક્ષિપ્રમ્ રાજા દશરથો યથા ॥૨-૫૩-
જે ધન અને ધર્મ છોડીને માત્ર ઈચ્છાનું અનુસરણ કરે છે, તે ઝડપથી દુ:ખમાં ફસાઈ જાય છે, જેમ રાજા દશરથ થયા.
મન્યે દશરથ અન્તાય મમ પ્રવ્રાજનાય ચ । કૈકેયી સૌમ્ય સમ્પ્રાપ્તા રાજ્યાય ભરતસ્ય ચ ॥૨-૫૩-
હું માનું છું, સૌમ્ય, કે કૈકેયી દશરથના અંત માટે, મારા વનમાં જવાનો માટે અને ભરત માટે રાજ્ય મેળવવા આવી છે.
અપિ ઇદાનીમ્ ન કૈકેયી સૌભાગ્ય મદ મોહિતા । કૌસલ્યામ્ ચ સુમિત્રામ્ ચ સમ્પ્રબાધેત મત્ કૃતે ॥૨-૫૩-
હું આશા રાખું છું કે હવે કૈકેયી, પોતાના સદભાગ્યના ઘમંડમાં આવીને, મારા કારણે કૌશલ્યા અને સુમિત્રાને દુઃખ ન આપે.