આચમ્ય ચ યથાશાસ્ત્રમ્ નદીમ્ તામ્ સહ સીતયા । પ્રાણમત્પ્રીતિસમ્હૃષ્ટો લક્ષ્મણશ્ચામિતપ્રભઃ ॥૨-૫૨-
શાસ્ત્ર મુજબ પાણી પીને, સીતાજી સાથે લક્ષ્મણ આનંદ અને ભક્તિથી ગંગાને નમસ્કાર કર્યા.
અનુજ્ઞાય સુમન્ત્રમ્ ચ સબલમ્ ચૈવ તમ્ ગુહમ્ । આસ્થાય નાવમ્ રામઃ તુ ચોદયામ્ આસ નાવિકાન્ ॥૨-૫૨-
સુમંત્ર, ગુહા અને તેમના સૈનિકોને વિદાય આપી, રામે નાવમાં બેઠા અને નાવિકોને આગળ વધવા કહ્યું.
તતઃ તૈઃ ચોદિતા સા નૌઃ કર્ણ ધાર સમાહિતા । શુભ સ્ફ્ય વેગ અભિહતા શીઘ્રમ્ સલિલમ્ અત્યગાત્ ॥૨-૫૨-
પછી, જ્યારે તેઓએ કહ્યું, ત્યારે તે નાવડી, કુશળ ખેવૈયા દ્વારા સંભાળવામાં આવી, સુંદર પાટલાંની જોરથી ઝડપથી પાણી પાર કરી ગઈ.
મધ્યમ્ તુ સમનુપ્રાપ્ય ભાગીરથ્યાઃ તુ અનિન્દિતા । વૈદેહી પ્રાન્જલિર્ ભૂત્વા તામ્ નદીમ્ ઇદમ્ અબ્રવીત્ ॥૨-૫૨-
ભાગીરથીની વચ્ચે પહોંચ્યા પછી, નિર્દોષ વૈદેહીએ હાથ જોડીને એ નદીને 이렇게 કહ્યું:
પુત્રઃ દશરથસ્ય અયમ્ મહા રાજસ્ય ધીમતઃ । નિદેશમ્ પાલયતુ એનમ્ ગન્ગે ત્વદ્ અભિરક્ષિતઃ ॥૨-૫૨-
"આ મહાન અને બુદ્ધિશાળી દશરથ રાજાના પુત્ર છે; હે ગંગા, તમે તેમને રક્ષા કરો જેથી તેઓ પિતાજીનું આજ્ઞાપાલન કરી શકે."
ચતુર્ દશ હિ વર્ષાણિ સમગ્રાણિ ઉષ્ય કાનને । ભ્રાત્રા સહ મયા ચૈવ પુનઃ પ્રત્યાગમિષ્યતિ ॥૨-૫૨-
"ચૌદ વર્ષ પૂરાં કરીને, ભાઈ અને મારી સાથે જંગલમાં રહી, પછી ફરી પાછા આવશે."
તતઃ ત્વામ્ દેવિ સુભગે ક્ષેમેણ પુનર્ આગતા । યક્ષ્યે પ્રમુદિતા ગન્ગે સર્વ કામ સમૃદ્ધયે ॥૨-૫૨-
"પછી, હે સુભાગ્યવતી દેવી, હું સુરક્ષિત પાછી આવીશ ત્યારે આનંદથી તમારી પૂજા કરીશ, મારી બધી ઈચ્છાઓ પૂર્ણ થાય તે માટે."
ત્વમ્ હિ ત્રિપથગા દેવિ બ્રહ્મ લોકમ્ સમીક્ષસે । ભાર્યા ચ ઉદધિ રાજસ્ય લોકે અસ્મિન્ સમ્પ્રદૃશ્યસે ॥૨-૫૨-
"હે ત્રિપથગા દેવી, તમે બ્રહ્મલોકને જોવો છો અને અહીં દુનિયામાં દરિયાના રાજાની પત્ની તરીકે દેખાવ છો."
સા ત્વામ્ દેવિ નમસ્યામિ પ્રશમ્સામિ ચ શોભને । પ્રાપ્ત રાજ્યે નર વ્યાઘ્ર શિવેન પુનર્ આગતે ॥૨-૫૨-
"હું તમને વંદન અને સ્તુતિ કરું છું, હે સુંદર દેવી, જ્યારે પુરુષશ્રેષ્ઠ રામ રાજ્ય મેળવીને સલામત પાછા આવશે."
ગવામ્ શત સહસ્રાણિ વસ્ત્રાણિ અન્નમ્ ચ પેશલમ્ । બ્રાહ્મણેભ્યઃ પ્રદાસ્યામિ તવ પ્રિય ચિકીર્ષયા ॥૨-૫૨-
"હું એક લાખ ગાયો, વસ્ત્રો અને શ્રેષ્ઠ અન્ન બ્રાહ્મણોને દાનમાં આપીશ, તમારી પ્રસન્નતા માટે."
સુરાઘટસહસ્રેણ મામ્સભૂતોદનેન ચ । યક્ષ્યે ત્વામ્ પ્રયતા દેવિ પુરીમ્ પુનરુપાગતા ॥૨-૫૨-
"હજાર માટલીઓ દારૂ અને માંસભાતથી, હે દેવી, હું શ્રદ્ધાપૂર્વક તમારી પૂજા કરીશ, જ્યારે હું ફરી શહેરમાં આવીશ."
યાનિ ત્વત્તીરવાસીનિ દૈવતાનિ ચ સન્તિ હિ । તાનિ સર્વાણિ યક્ષ્યામિ તીર્થાન્યાયતનાનિ ચ ॥૨-૫૨-
"તમારા કાંઠે વસતા બધા દેવતાઓ અને તીર્થો તથા મંદિરો, જે અહીં છે, હું બધાની પૂજા કરીશ."
પુનરેવ મહાબાઉર્મયા ભ્રાત્રા ચ સમ્ગતઃ । અયોધ્યામ્ વનવાસાત્તુ પ્રવિશત્વનઘોઽનઘે ॥૨-૫૨-
"હું મારા બલવાન પતિ અને તેમના ભાઈ સાથે ફરીથી મળીને, હે પાવન દેવી, વનવાસથી અયોધ્યામાં પ્રવેશી શકું."
તથા સમ્ભાષમાણા સા સીતા ગન્ગામ્ અનિન્દિતા । દક્ષિણા દક્ષિણમ્ તીરમ્ ક્ષિપ્રમ્ એવ અભ્યુપાગમત્ ॥૨-૫૨-
આ રીતે બોલતી વૈદેહી, નિર્દોષ સીતાજી, ઝડપથી ગંગાના દક્ષિણ કાંઠે પહોંચી ગઈ.
તીરમ્ તુ સમનુપ્રાપ્ય નાવમ્ હિત્વા નર ઋષભઃ । પ્રાતિષ્ઠત સહ ભ્રાત્રા વૈદેહ્યા ચ પરમ્ તપઃ ॥૨-૫૨-
કાંઠે પહોંચી, મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ રામે નાવ છોડીને, પોતાના ભાઈ અને વૈદેહી સાથે આગળ ચાલ્યા.
અથ અબ્રવીન્ મહા બાહુઃ સુમિત્ર આનન્દ વર્ધનમ્ । ભવ સમ્રક્ષણાર્થાય સજને વિજનેઽપિ વા ॥૨-૫૨-
પછી, મહાબાહુ રામે સુમિત્રાનંદનને કહ્યું: "તમે આપણા રક્ષણ માટે, લોકોમાં કે એકલાં, બંને જગ્યાએ સતર્ક રહો."
અવશ્યમ્ રક્ષણમ્ કાર્યમદૃષ્ટે વિજને વને । અગ્રતઃ ગચ્ચ સૌમિત્રે સીતા ત્વામ્ અનુગચ્ચતુ ॥૨-૫૨-
"અજાણ્યા જંગલમાં ચોક્કસ રક્ષણ જરૂરી છે. હે સૌમિત્રિ, તું આગળ ચાલ, સીતાજી તારા પાછળ આવે."
પૃષ્ઠતઃ અહમ્ ગમિષ્યામિ ત્વામ્ ચ સીતામ્ ચ પાલયન્ । અદ્ય દુહ્ખમ્ તુ વૈદેહી વન વાસસ્ય વેત્સ્યતિ ॥૨-૫૨-
"હું પાછળથી ચાલીને તને અને સીતાને રક્ષીશ. આજે વૈદેહી જંગલવાસનું દુઃખ અનુભવે છે."
ન હિ તાવદતિક્રાન્તા સુકરા કાચન ક્રિયા । અદ્ય દુઃખમ્ તુ વૈદેહી વનવાસસ્ય વેત્સ્યતિ ॥૨-૫૨-
"કોઈ પણ કાર્ય સમય પહેલાં સરળ થતું નથી; આજે વૈદેહી ખરેખર જંગલવાસનું દુઃખ જાણશે."
પ્રણષ્ટજનસમ્બાધમ્ ક્ષેત્રારામવિવર્બિતમ્ । વિષમમ્ ચ પ્રપાતમ્ ચ વનમદ્ય પ્રવેક્ષ્યતિ ॥૨-૫૨-
"આજે એ એવા જંગલમાં પ્રવેશે છે, જ્યાં લોકો નથી, ખેતરો-બાગો નથી, અને અનેક મુશ્કેલીઓ તથા ઊંડા ઊતાર છે."
શ્રુત્વા રામસ્ય વચનમ્ પ્રતિસ્થે લક્ષ્મણ્Oઽગ્રતઃ । અનન્તરમ્ ચ સીતાયા રાઘવો રઘનન્ધનઃ ॥૨-૫૨-
રામના શબ્દો સાંભળી, લક્ષ્મણ આગળ ચાલ્યા; પછી, રઘુકુલના આનંદ, રાઘવ, સીતાના પાછળ ગયા.
ગતમ્ તુ ગન્ગા પર પારમ્ આશુ । રામમ્ સુમન્ત્રઃ પ્રતતમ્ નિરીક્ષ્ય । અધ્વ પ્રકર્ષાત્ વિનિવૃત્ત દૃષ્ટિર્ । ર્મુમોચ બાષ્પમ્ વ્યથિતઃ તપસ્વી ॥૨-૫૨-
ગંગાનો બીજો કિનારો ઝડપથી પાર કરી, સુમિત્રાનંદન રામને એકટક જોઈ રહ્યા; પણ લાંબા માર્ગના કારણે નજર પાછી વળી ગઈ અને દુ:ખી તપસ્વીએ આંખોમાંથી આંસુ વહાવ્યા.
સ લોકપાલપ્રતિમપ્રભાવવામ્ । સ્તીર્ત્વા મહાત્મા વરદો મહાનદીમ્ । તતઃ સમૃદ્ધાન્ શુભસસ્યમાલિનઃ । ક્રમેણ વત્સાન્ મુદિતાનુપાગમત્ ॥૨-૫૨-
જે મહાન આત્મા દેવતાઓ જેટલી શક્તિ ધરાવતા હતા, તેમણે મહાન નદી પાર કરી અને પછી ધીમે ધીમે સુંદર પાક અને આનંદિત વાછરડાંવાળા સમૃદ્ધ ગામડાંઓ તરફ આગળ વધ્યા.
તૌ તત્ર હત્વા ચતુરઃ મહા મૃગાન્ । વરાહમ્ ઋશ્યમ્ પૃષતમ્ મહા રુરુમ્ । આદાય મેધ્યમ્ ત્વરિતમ્ બુભુક્ષિતૌ। વાસાય કાલે યયતુર્ વનઃ પતિમ્ ॥૨-૫૨-
ત્યાં તેમણે ચાર મોટા પ્રાણીઓ—જંગલી ડુક્કર, ઋશ્ય, ચિતરેલા હરણ અને મોટો રૂરૂ—મારી, પવિત્ર માંસ લઈને, ભૂખ્યા અને ઉત્સુક બની, વનમાં રહેવા માટે વનપતિ પાસે ઝડપથી ગયા.
thumb|ત્રિપઞ્ચાશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે અયોધ્યાકાણ્ડે ત્રિપઞ્ચાશઃ સર્ગઃ ॥૨-
આયોધ્યાકાંડનો ત્રિપંચાશિતમો અધ્યાય સાંભળો.
સ તમ્ વૃક્ષમ્ સમાસાદ્ય સમ્ધ્યામ્ અન્વાસ્ય પશ્ચિમામ્ । રામઃ રમયતામ્ શ્રેષ્ઠૈતિ હ ઉવાચ લક્ષ્મણમ્ ॥૨-૫૩-
તે વૃક્ષ પાસે જઈ, પશ્ચિમ સંધ્યા પૂરી કર્યા પછી, આનંદ આપનારા શ્રેષ્ઠ રામે લક્ષ્મણને 이렇게 કહ્યું.
અદ્ય ઇયમ્ પ્રથમા રાત્રિર્ યાતા જન પદાત્ બહિઃ । યા સુમન્ત્રેણ રહિતા તામ્ ન ઉત્કણ્ઠિતુમ્ અર્હસિ ॥૨-૫૩-
આજે આપણે પ્રથમ રાત શહેરની બહાર વિતાવી છે; સુમિત્રાનંદન વિના, તને ચિંતા કરવાની જરૂર નથી.
જાગર્તવ્યમ્ અતન્દ્રિભ્યામ્ અદ્ય પ્રભૃતિ રાત્રિષુ । યોગ ક્ષેમઃ હિ સીતાયા વર્તતે લક્ષ્મણ આવયોહ્ ॥૨-૫૩-
આજેથી, આપણે બેઉએ રાતે જાગતા રહેવું પડશે, કારણ કે સીતાની સુરક્ષા હવે આપણા પર છે, લક્ષ્મણ.
રાત્રિમ્ કથમ્ચિત્ એવ ઇમામ્ સૌમિત્રે વર્તયામહે । ઉપાવર્તામહે ભૂમાવ્ આસ્તીર્ય સ્વયમ્ આર્જિતૈઃ ॥૨-૫૩-
હે સૌમિત્રિ, ચાલો આપણે કોઈ રીતે આ રાત પસાર કરીએ, જમીન પર પોતે જ એકઠું કરેલું પથાર પાથરીને.
સ તુ સમ્વિશ્ય મેદિન્યામ્ મહા અર્હ શયન ઉચિતઃ । ઇમાઃ સૌમિત્રયે રામઃ વ્યાજહાર કથાઃ શુભાઃ ॥૨-૫૩-
મહામૂલ્યવાન શય્યા છોડીને, રામ જમીન પર સૂઈ ગયા અને સૌમિત્રિને શુભ વાતો કહી.