પરિદેવયમાનસ્ય દુહ્ખ આર્તસ્ય મહાત્મનઃ । તિષ્ઠતઃ રાજ પુત્રસ્ય શર્વરી સા અત્યવર્તત ॥૨-૫૧-
જ્યારે એ મહાન આત્મા રાજકુમાર દુઃખથી પીડાઈને, શોક કરતા ત્યાં રહ્યો, ત્યારે આખી રાત વીતી ગઈ.
તથા હિ સત્યમ્ બ્રુવતિ પ્રજા હિતે । નર ઇન્દ્ર પુત્રે ગુરુ સૌહૃદાત્ ગુહઃ । મુમોચ બાષ્પમ્ વ્યસન અભિપીડિતઃ । જ્વરા આતુરઃ નાગૈવ વ્યથા આતુરઃ ॥૨-૫૧-
પ્રજાના હિતમાં સાચું બોલતાં રાજકુમારને સાંભળીને, ગુહાએ પોતાના મિત્ર માટેના પ્રેમથી, દુઃખથી વ્યાકુળ થઈ, દર્દી હાથી જેવો, આંખોમાંથી આંસુ વહાવ્યા.
thumb|દ્વિપઞ્ચાશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે અયોધ્યાકાણ્ડે દ્વિપઞ્ચાશઃ સર્ગઃ ॥૨-
શ્રીમદ્ વાલ્મીકિ રામાયણના અયોધ્યા કાંડમાં બાવનમો સર્ગ વાંચવામાં આવે છે.
પ્રભાતાયામ્ તુ શર્વર્યામ્ પૃથુ વૃક્ષા મહા યશાઃ । ઉવાચ રામઃ સૌમિત્રિમ્ લક્ષ્મણમ્ શુભ લક્ષણમ્ ॥૨-૫૨-
સવાર થતાં અને રાત વીતી જતા, વિખ્યાત રામે શુભ લક્ષણ ધરાવતા લક્ષ્મણને કહ્યું.
ભાસ્કર ઉદય કાલો અયમ્ ગતા ભગવતી નિશા । અસૌ સુકૃષ્ણો વિહગઃ કોકિલઃ તાત કૂજતિ ॥૨-૫૨-
હવે સૂર્યોદયનો સમય આવ્યો છે, પવિત્ર રાત પૂરી થઈ; જોયે, કાળી પાંખો ધરાવતો કોયલ મીઠો અવાજ કરે છે.
બર્હિણાનામ્ ચ નિર્ઘોષઃ શ્રૂયતે નદતામ્ વને । તરામ જાહ્નવીમ્ સૌમ્ય શીઘ્રગામ્ સાગરમ્ ગમામ્ ॥૨-૫૨-
અને વનમાં મોરોના અવાજ ગુંજે છે; હે સ્નેહી, ચાલો, સાગર તરફ વહેતી જહ્નવી નદી પાર કરીએ.
વિજ્ઞાય રામસ્ય વચઃ સૌમિત્રિર્ મિત્ર નન્દનઃ । ગુહમ્ આમન્ત્ર્ય સૂતમ્ ચ સો અતિષ્ઠદ્ ભ્રાતુર્ અગ્રતઃ ॥૨-૫૨-
રામના શબ્દો સાંભળીને, મિત્રોને આનંદ આપનાર લક્ષ્મણે ગુહા અને રથવાનને બોલાવ્યા અને પોતાના ભાઈના આગળ ઊભો રહ્યો.
સ તુ રામસ્ય વચનમ્ નિશમ્ય પ્રતિગૃહ્ય ચ । સ્થપતિસ્તૂર્ણમાહુય સચિવાનિદમબ્રવીત્ ॥૨-૫૨-
રામની આજ્ઞા સાંભળીને અને સ્વીકારીને, નાવિકના મુખ્યએ તરત પોતાના સાથીઓને બોલાવ્યા અને એમને કહ્યું:
અસ્ય વાહનસમ્યુક્તામ્ કર્ણગ્રાહવતીમ્ શુભામ્ । સુપ્રતારામ્ દૃઢામ્ તીર્ખે શીગ્રમ્ નાવમુપાહર ॥૨-૫૨-
અહીં એવી મજબૂત, સારી રીતે તૈયાર, વહેંચાયેલી, અને ઝડપથી ચાલતી નાવ લાવો, જેમાં વ્હાણ અને પાંખો જોડાયેલા હોય.
તમ્ નિશમ્ય સમાદેશમ્ ગુહામાત્યગણો મહાન્ । ઉપોહ્ય રુચિરામ્ નાવમ્ ગુહાય પ્રત્યવેદયત્ ॥૨-૫૨-
આ આજ્ઞા સાંભળીને, ગુહાના મોટા સાથીઓએ સુંદર નાવ લાવી અને ગુહાને જાણ કરી.
તતઃ સપ્રાઞ્જલિર્ભૂત્વા ગુહો રાઘવમબ્રવીત્ । ઉપસ્થિતેયમ્ નૌર્દેવ ભૂયઃ કિમ્ કરવાણિ તે ॥૨-૫૨-
પછી ગુહાએ હાથ જોડીને રાઘવને કહ્યું: 'પ્રભુ, નાવ તૈયાર છે; હવે હું તમારા માટે બીજું શું કરું?'
તવામરસુતપ્રખ્ય તર્તુમ્ સાગરગામ્ નદીમ્ । નૌરિયમ્ પુરુષવ્યાગ્ર! તામ્ ત્વમારોહ સુવ્રત! ॥૨-૫૨-
પુરુષશ્રેષ્ઠ! દેવોના રથ જેટલી સુખદાયી આ નાવ સાગર તરફ વહેતી નદી પાર કરવા તૈયાર છે. ધીરજવાન! તમે એમાં ચડી જાવ.
અથોવાચ મહાતેજા રામો ગુહમિદમ્ વચઃ । કૃતકામોઽસ્મિ ભવતા શીઘ્રમારોપ્યતામિતિ ॥૨-૫૨-
ત્યારે તેજસ્વી રામે ગુહાને કહ્યું: 'તમે મારી ઈચ્છા પૂરી કરી છે; હવે જલ્દી નાવમાં ચડી જઈએ.'
તતઃ કલાપાન્ સમ્નહ્ય ખડ્ગૌ બદ્ધ્વા ચ ધન્વિનૌ । જગ્મતુર્ યેન તૌ ગન્ગામ્ સીતયા સહ રાઘવૌ ॥૨-૫૨-
પછી બંને રાઘવોએ તૂણા કસીને, તલવાર બાંધીને, સીતા સાથે ગંગા તરફ પગલાં વધાર્યા.
રામમ્ એવ તુ ધર્મજ્ઞમ્ ઉપગમ્ય વિનીતવત્ । કિમ્ અહમ્ કરવાણિ ઇતિ સૂતઃ પ્રાન્જલિર્ અબ્રવીત્ ॥૨-૫૨-
રામ પાસે વિનમ્રતાથી હાથ જોડીને રથચાલક બોલ્યો: 'હું હવે શું કરું?'
તતોઽબ્રવીદ્દાશરથિઃ સુમન્ત્રમ્ । સ્પૃશન્ કરેણોત્તમદક્ષિણેન । સુમન્ત્ર શીઘ્રમ્ પુનરેવ યાહિ । રાજ્ઞઃ સકાશે ભવચાપ્રમત્તઃ ॥૨-૫૨-
પછી દશરથપુત્રે પોતાના શ્રેષ્ઠ જમણા હાથથી સ્પર્શ કરીને સુમંત્રને કહ્યું: 'સુમંત્ર, તું જલ્દી પાછો જા અને રાજા પાસે હંમેશાં સાવધાન રહે.'
નિવર્તસ્વ ઇતિ ઉવાચ એનમ્ એતાવદ્દ્ હિ કૃતમ્ મમ । રથમ્ વિહાય પદ્ભ્યામ્ તુ ગમિષ્યામિ મહાવનમ્ ॥૨-૫૨-
'પાછો વળી જા,' એમ તેણે કહ્યું, 'મારું કામ પૂરું થયું છે. હવે હું રથ છોડીને પગપાળા જંગલમાં જઈશ.'
આત્માનમ્ તુ અભ્યનુજ્ઞાતમ્ અવેક્ષ્ય આર્તઃ સ સારથિઃ । સુમન્ત્રઃ પુરુષ વ્યાઘ્રમ્ ઐક્ષ્વાકમ્ ઇદમ્ અબ્રવીત્ ॥૨-૫૨-
પછી પોતે વિદાય મળ્યો જાણીને દુઃખી સુમંત્ર એ ઇક્ષ્વાકુ કુળના પુરુષશ્રેષ્ઠ રામને કહ્યું:
ન અતિક્રાન્તમ્ ઇદમ્ લોકે પુરુષેણ ઇહ કેનચિત્ । તવ સભ્રાતૃ ભાર્યસ્ય વાસઃ પ્રાકૃતવદ્ વને ॥૨-૫૨-
'આ દુનિયામાં કોઈએ પણ એવું કર્યું નથી, જે તમે કરો છો—પત્ની અને ભાઈ સાથે સામાન્ય માણસની જેમ જંગલમાં વસવું.'
ન મન્યે બ્રહ્મ ચર્યે અસ્તિ સ્વધીતે વા ફલ ઉદયઃ । માર્દવ આર્જવયોઃ વા અપિ ત્વામ્ ચેદ્ વ્યસનમ્ આગતમ્ ॥૨-૫૨-
'મને હવે લાગે છે કે તપ, અધ્યયન કે સૌમ્યતા અને સીધાઈથી કોઈ ફળ મળતું નથી, જો તમે પણ આવી મુશ્કેલીમાં પડ્યા છો.'
સહ રાઘવ વૈદેહ્યા ભ્રાત્રા ચૈવ વને વસન્ । ત્વમ્ ગતિમ્ પ્રાપ્સ્યસે વીર ત્રીમ્લ્ લોકામ્સ્ તુ જયન્ન્ ઇવ ॥૨-૫૨-
'વીર રાઘવ, તમે વૈદેહી અને ભાઈ સાથે જંગલમાં રહીને, જાણે ત્રણેય લોક જીત્યા હોય એમ, તમારો ધ્યેય અવશ્ય પ્રાપ્ત કરશો.'
વયમ્ ખલુ હતા રામ યે તયા અપિ ઉપવન્ચિતાઃ । કૈકેય્યા વશમ્ એષ્યામઃ પાપાયા દુહ્ખ ભાગિનઃ ॥૨-૫૨-
'રામ, અમે ખરેખર બરબાદ થઈ ગયા, કેમ કે અમને પણ કૈકેયી દ્વારા છેતરાયા છીએ; હવે અમે પાપી કૈકેયીના વશમાં જઈ દુઃખ સહન કરવું પડશે.'
ઇતિ બ્રુવન્ન્ આત્મ સમમ્ સુમન્ત્રઃ સારથિસ્ તદા । દૃષ્ટ્વા દુર ગતમ્ રામમ્ દુહ્ખ આર્તઃ રુરુદે ચિરમ્ ॥૨-૫૨-
આ રીતે પોતાને દુઃખી માની સુમંત્ર રથચાલકે, રામને દૂર જતા જોઈ, લાંબા સમય સુધી રડી પડ્યો.
તતઃ તુ વિગતે બાષ્પે સૂતમ્ સ્પૃષ્ટ ઉદકમ્ શુચિમ્ । રામઃ તુ મધુરમ્ વાક્યમ્ પુનઃ પુનર્ ઉવાચ તમ્ ॥૨-૫૨-
પછી જ્યારે સુમંત્રના આંસુ સુકાઈ ગયા, ત્યારે રામે પવિત્ર જળ સ્પર્શ કરીને, શુદ્ધ મનથી, ફરી ફરી મીઠા શબ્દો કહ્યા.
ઇક્ષ્વાકૂણામ્ ત્વયા તુલ્યમ્ સુહૃદમ્ ન ઉપલક્ષયે । યથા દશરથો રાજા મામ્ ન શોચેત્ તથા કુરુ ॥૨-૫૨-
'ઇક્ષ્વાકુઓમાં તારા જેવો મિત્ર હું બીજું કોઈ જોઉં નથી; એવું કરજે કે દશરથ રાજાને મારા માટે દુઃખ ન થાય.'
શોક ઉપહત ચેતાઃ ચ વૃદ્ધઃ ચ જગતી પતિઃ । કામ ભાર અવસન્નઃ ચ તસ્માત્ એતત્ બ્રવીમિ તે ॥૨-૫૨-
'પૃથ્વીનાથ વૃદ્ધ અને શોકથી પીડાયેલ છે, ઇચ્છાઓના ભારથી દબાયેલા છે—એથી જ હું તને આ વાત કહું છું.'
યદ્ યદ્ આજ્ઞાપયેત્ કિમ્ચિત્ સ મહાત્મા મહી પતિઃ । કૈકેય્યાઃ પ્રિય કામ અર્થમ્ કાર્યમ્ તત્ અવિકાન્ક્ષયા ॥૨-૫૨-
'મહાન આત્માવાળા રાજા જે કંઈ આદેશ આપે, કૈકેયીની ઇચ્છા અને આનંદ માટે, એ તું નિષ્ઠાપૂર્વક કરજે.'
એતત્ અર્થમ્ હિ રાજ્યાનિ પ્રશાસતિ નર ઈશ્વરાઃ । યદ્ એષામ્ સર્વ કૃત્યેષુ મનો ન પ્રતિહન્યતે ॥૨-૫૨-
'રાજાઓ એ માટે જ રાજ્ય ચલાવે છે કે તેમના કોઈ પણ કાર્યમાં મનની ઈચ્છા અટકાવાય નહીં.'
યદ્યથા સ મહા રાજો ન અલીકમ્ અધિગચ્ચતિ । ન ચ તામ્યતિ દુહ્ખેન સુમન્ત્ર કુરુ તત્ તથા ॥૨-૫૨-
મહાન રાજા જો ક્યારેય અસત્ય તરફ ન જાય અને દુઃખથી ક્યારેય તૂટી ન પડે, તો સુમંત્ર, તું પણ એ જ રીતે વર્ત.
અદૃષ્ટ દુહ્ખમ્ રાજાનમ્ વૃદ્ધમ્ આર્યમ્ જિત ઇન્દ્રિયમ્ । બ્રૂયાઃ ત્વમ્ અભિવાદ્ય એવ મમ હેતોર્ ઇદમ્ વચઃ ॥૨-૫૨-
રાજા વૃદ્ધ છે, મહાન છે અને પોતાના ઇન્દ્રિયોને જીતેલા છે—એવા રાજાને વંદન કરીને, મારા તરફથી આ વાત કહેજે, કારણ કે રાજાએ ક્યારેય દુઃખ જોયું નથી.