તતઃ ચીર ઉત્તર આસન્ગઃ સમ્ધ્યામ્ અન્વાસ્ય પશ્ચિમામ્ । જલમ્ એવ આદદે ભોજ્યમ્ લક્ષ્મણેન આહૃતમ્ સ્વયમ્ ॥૨-૫૦-
પછી રામે વલણનું ઉપરનું વસ્ત્ર પહેરીને, પશ્ચિમ દિશામાં સંધ્યા પૂરી કરી, લક્ષ્મણે પોતે લાવેલું જળ જ ભોજન તરીકે લીધું.
તસ્ય ભૂમૌ શયાનસ્ય પાદૌ પ્રક્ષાલ્ય લક્ષ્મણઃ । સભાર્યસ્ય તતઃ અભ્યેત્ય તસ્થૌ વૃષ્કમ્ ઉપાશ્રિતઃ ॥૨-૫૦-
રામ જમીન પર સૂઈ ગયા ત્યારે લક્ષ્મણે તેમના પગ ધોઈને, પછી સીતાસહીત નજીકના વૃક્ષ નીચે ઊભો રહ્યો.
ગુહો અપિ સહ સૂતેન સૌમિત્રિમ્ અનુભાષયન્ । અન્વજાગ્રત્ તતઃ રામમ્ અપ્રમત્તઃ ધનુર્ ધરઃ ॥૨-૫૦-
ગુહા પણ પોતાના સારથી સાથે લક્ષ્મણ સાથે વાતો કરતો, ધનુષ ધારણ કરીને જાગતો રહ્યો અને રામની રક્ષા કરતો રહ્યો.
તથા શયાનસ્ય તતઃ અસ્ય ધીમતઃ । યશસ્વિનો દાશરથેર્ મહાત્મનઃ । અદૃષ્ટ દુહ્ખસ્ય સુખ ઉચિતસ્ય સા । તદા વ્યતીયાય ચિરેણ શર્વરી ॥૨-૫૦-
એ રીતે, દશરથના વિખ્યાત અને બુદ્ધિશાળી પુત્ર, જે દુઃખથી અજાણ અને સુખમાં પલેલા હતા, એમણે જમીન પર સૂઈને લાંબી રાત ધીમે ધીમે પસાર કરી.
thumb|એકપઞ્ચાશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે અયોધ્યાકાણ્ડે એકપઞ્ચાશઃ સર્ગઃ ॥૨-
હવે શ્રીમદ્વાલ્મીકી રામાયણના અયોધ્યાકાંડનો એકાવનમો સર્ગ સાંભળો.
તમ્ જાગ્રતમ્ અદમ્ભેન ભ્રાતુર્ અર્થાય લક્ષ્મણમ્ । ગુહઃ સમ્તાપ સમ્તપ્તઃ રાઘવમ્ વાક્યમ્ અબ્રવીત્ ॥૨-૫૧-
ભાઈના દુઃખથી દુઃખી થયેલા ગુહાએ, નિષ્કપટ અને જાગૃત લક્ષ્મણ તથા રાઘવને આ રીતે કહ્યું.
ઇયમ્ તાત સુખા શય્યા ત્વદ્ અર્થમ્ ઉપકલ્પિતા । પ્રત્યાશ્વસિહિ સાધ્વ્ અસ્યામ્ રાજ પુત્ર યથા સુખમ્ ॥૨-૫૧-
પ્રિય રાજકુમાર, તમારા માટે આ આરામદાયક શય્યા તૈયાર કરવામાં આવી છે; તમે અહીં મન ભરીને આરામ કરો અને નિશ્ચિંત રહો.
ઉચિતઃ અયમ્ જનઃ સર્વઃ ક્લેશાનામ્ ત્વમ્ સુખ ઉચિતઃ । ગુપ્તિ અર્થમ્ જાગરિષ્યામઃ કાકુત્સ્થસ્ય વયમ્ નિશામ્ ॥૨-૫૧-
આ બધા લોકો તો કષ્ટ સહન કરવા આદતવાળા છે, પણ તમે તો સુખ માટે યોગ્ય છો; અમે આખી રાત કાકુત્સ્થની રક્ષા માટે જાગીશું.
ન હિ રામાત્ પ્રિયતરઃ મમ અસ્તિ ભુવિ કશ્ચન । બ્રવીમ્ય્ એતત્ અહમ્ સત્યમ્ સત્યેન એવ ચ તે શપે ॥૨-૫૧-
મારે માટે રામથી વધારે પ્રિય આ ધરતી પર બીજું કોઈ નથી; હું તમને સાચું કહું છું અને સત્યને સાક્ષી રાખીને શપથ ખાઉં છું.
અસ્ય પ્રસાદાત્ આશમ્સે લોકે અસ્મિન્ સુમહદ્ યશઃ । ધર્મ અવાપ્તિમ્ ચ વિપુલામ્ અર્થ અવાપ્તિમ્ ચ કેવલામ્ ॥૨-૫૧-
રામજીની કૃપાથી જ હું આ દુનિયામાં મોટું યશ, વિશાળ ધર્મ અને શુદ્ધ સંપત્તિ મેળવવાની આશા રાખું છું.
સો અહમ્ પ્રિય સખમ્ રામમ્ શયાનમ્ સહ સીતયા । રક્ષિષ્યામિ ધનુષ્ પાણિઃ સર્વતઃ જ્ઞાતિભિઃ સહ ॥૨-૫૧-
મારે માટે પ્રિય મિત્ર રામ જ્યારે સીતાજી સાથે અહીં શયન કરે છે, ત્યારે હું હાથમાં ધનુષ લઈને મારા સગાંઓ સાથે ચારેય બાજુથી તેમની રક્ષા કરીશ.
ન હિ મે અવિદિતમ્ કિમ્ચિત્ વને અસ્મિમઃ ચરતઃ સદા । ચતુર્ અન્ગમ્ હિ અપિ બલમ્ સુમહત્ પ્રસહેમહિ ॥૨-૫૧-
આ જંગલમાં હું હંમેશા ફરતો હોવાથી અહીં કંઈ પણ મારી જાણ બહાર નથી; જો મોટું ચતુરંગી સેના પણ આવી જાય, તો પણ અમે તેનો સામનો કરી શકીએ.
લક્ષ્મણઃ તમ્ તદા ઉવાચ રક્ષ્યમાણાઃ ત્વયા અનઘ । ન અત્ર ભીતા વયમ્ સર્વે ધર્મમ્ એવ અનુપશ્યતા ॥૨-૫૧-
ત્યારે લક્ષ્મણે કહ્યું: 'હે નિર્દોષ, તમારી રક્ષામાં અમે અહીં બિલકુલ નિર્ભય છીએ; અમને તો અહીં માત્ર ધર્મ જ દેખાય છે.'
કથમ્ દાશરથૌ ભૂમૌ શયાને સહ સીતયા । શક્યા નિદ્રા મયા લબ્ધુમ્ જીવિતમ્ વા સુખાનિ વા ॥૨-૫૧-
જ્યારે દશરથના બંને પુત્રો સીતાજી સાથે જમીન પર સૂઈ રહ્યા છે, ત્યારે હું કેવી રીતે ઊંઘી શકું? કે પછી જીવતો રહી શકું? કે સુખ અનુભવી શકું?
યો ન દેવ અસુરૈઃ સર્વૈઃ શક્યઃ પ્રસહિતુમ્ યુધિ । તમ્ પશ્ય સુખ સમ્વિષ્ટમ્ તૃણેષુ સહ સીતયા ॥૨-૫૧-
જેને દેવો કે અસુરો પણ યુદ્ધમાં જીતવા અસમર્થ હતા, એ રામને હવે તું જોઈ, સીતાજી સાથે ઘાસ પર આરામથી સૂઈ રહ્યા છે.
યો મન્ત્ર તપસા લબ્ધો વિવિધૈઃ ચ પરિશ્રમૈઃ । એકો દશરથસ્ય એષ પુત્રઃ સદૃશ લક્ષણઃ ॥૨-૫૧-
જે રામ મંત્ર, તપ અને અનેક પ્રયત્નોથી પ્રાપ્ત થયા છે—એ દશરથના એકમાત્ર પુત્ર, ઉત્તમ ગુણો ધરાવે છે.
અસ્મિન્ પ્રવ્રજિતઃ રાજા ન ચિરમ્ વર્તયિષ્યતિ । વિધવા મેદિની નૂનમ્ ક્ષિપ્રમ્ એવ ભવિષ્યતિ ॥૨-૫૧-
રામજી જંગલમાં ગયા પછી રાજા વધુ સમય જીવશે નહીં; નિશ્ચિત છે કે ધરતી પણ વહેલી જ વિધવા બની જશે.
વિનદ્ય સુમહા નાદમ્ શ્રમેણ ઉપરતાઃ સ્ત્રિયઃ । નિર્ઘોષ ઉપરતમ્ તાત મન્યે રાજ નિવેશનમ્ ॥૨-૫૧-
મહિલાઓએ ઉંચા અવાજે રડવું બંધ કરી દીધું છે, થાકથી હવે શાંત થઈ ગઈ છે; મને લાગે છે, પ્રિય, રાજમહેલ પણ હવે નિર્વાત થઈ ગયું છે.
કૌસલ્યા ચૈવ રાજા ચ તથૈવ જનની મમ । ન આશમ્સે યદિ જીવન્તિ સર્વે તે શર્વરીમ્ ઇમામ્ ॥૨-૫૧-
કૌસલ્યા, રાજા અને મારી માતા—મને આશા નથી કે એ બધાં આ રાત જીવી શકશે.
જીવેદ્ અપિ હિ મે માતા શત્રુઘ્નસ્ય અન્વવેક્ષયા । તત્ દુહ્ખમ્ યત્ તુ કૌસલ્યા વીરસૂર્ વિનશિષ્યતિ ॥૨-૫૧-
શત્રુઘ્નની ચિંતા રાખીને કદાચ મારી માતા જીવી શકે, પણ જે દુઃખ કૌસલ્યાને, વીરપુત્રની માતાને, વિનાશ કરશે એ તો ખૂબ જ ભારે છે.
અનુરક્ત જન આકીર્ણા સુખ આલોક પ્રિય આવહા । રાજ વ્યસન સમ્સૃષ્ટા સા પુરી વિનશિષ્યતિ ॥૨-૫૧-
જે શહેર એક સમયે પ્રેમાળ લોકોથી ભરેલું હતું અને જોવા વાળાને આનંદ આપતું હતું, તે હવે રાજાના દુઃખથી વિનાશ પામશે.
કથમ્ પુત્રમ્ મહાત્માનમ્ જ્યેષ્ઠમ્ પ્રિયમપસ્યતઃ । શરીરમ્ ધારયુષ્યાન્તિ પ્રાણા રાજ્ઞો મહાત્મનઃ ॥૨-૫૧-
મહાન રાજાને જ્યારે પોતાનો મોટો, પ્રિય અને મહાત્મા પુત્ર દેખાશે નહીં, ત્યારે તેની પ્રાણશક્તિ કેવી રીતે ટકી શકશે?
વિનષ્ટે નૃપતૌ પશ્ચાત્કૌસલ્યા વિનશિષ્યતિ । અનન્તરમ્ ચ માતાઽપિ મમ નાશમુપૈષ્યતિ ॥૨-૫૧-
રાજા વિના, પછી કૌશલ્યા પણ નાશ પામશે; અને પછી મારી માતા પણ પોતાનો અંત ભોગવશે.
અતિક્રાન્તમ્ અતિક્રાન્તમ્ અનવાપ્ય મનોરથમ્ । રાજ્યે રામમ્ અનિક્ષિપ્ય પિતા મે વિનશિષ્યતિ ॥૨-૫૧-
મારા પિતાએ પોતાની મનપસંદ ઈચ્છા પૂરી કરી નહીં, અને રામને રાજગાદી પર બેસાડી નહીં, એટલે તેઓ પણ નાશ પામશે.
સિદ્ધ અર્થાઃ પિતરમ્ વૃત્તમ્ તસ્મિન્ કાલે હિ ઉપસ્થિતે । પ્રેત કાર્યેષુ સર્વેષુ સમ્સ્કરિષ્યન્તિ ભૂમિપમ્ ॥૨-૫૧-
જ્યારે મારા પિતા અવસાન પામશે અને એ સમય આવશે, ત્યારે જેમની ઈચ્છાઓ પૂર્ણ થઈ છે, એવા બધા રાજાના અંતિમ સંસ્કાર કરશે.
રમ્ય ચત્વર સમ્સ્થાનામ્ સુવિભક્ત મહા પથામ્ । હર્મ્ય પ્રસાદ સમ્પન્નામ્ ગણિકા વર શોભિતામ્ ॥૨-૫૧-
શહેર, જેમાં સુંદર ચોરાહા, સારી રીતે વહેંચાયેલા વિશાળ રસ્તા, ભવ્ય મહેલો અને મહેલાં, અને શ્રેષ્ઠ વેશ્યાઓથી શોભાયમાન છે,
રથ અશ્વ ગજ સમ્બાધામ્ તૂર્ય નાદ વિનાદિતામ્ । સર્વ કલ્યાણ સમ્પૂર્ણામ્ હૃષ્ટ પુષ્ટ જન આકુલામ્ ॥૨-૫૧-
રથ, ઘોડા અને હાથીઓથી ભરેલી, વાદ્યના અવાજથી ગુંજતી, સર્વે શુભ વસ્તુઓથી સંપન્ન અને આનંદિત, સુખી લોકોથી ગૂંજી રહેલી,
આરામ ઉદ્યાન સમ્પન્નામ્ સમાજ ઉત્સવ શાલિનીમ્ । સુખિતા વિચરિષ્યન્તિ રાજ ધાનીમ્ પિતુર્ મમ ॥૨-૫૧-
બગીચા અને ઉદ્યાનોની સમૃદ્ધિથી, મેળા અને ઉત્સવોની ભરપૂરતા સાથે, મારા પિતાની રાજધાનીમાં લોકો આનંદથી ફરશે.
અપિ જીવેદ્ધશરથો વનવાસાત્પુનર્વયમ્ । પ્રત્યાગમ્ય મહાત્માનમપિ પશ્યેમ સુવ્રતમ્ ॥૨-૫૧-
કાશ! દશરથ મહારાજ જીવતા રહે અને અમે વનમાંથી પાછા ફર્યા પછી એ મહાન અને સદ્ગુણવાન પુરુષને ફરી જોઈ શકીએ.
અપિ સત્ય પ્રતિજ્ઞેન સાર્ધમ્ કુશલિના વયમ્ । નિવૃત્તે વન વાસે અસ્મિન્ન્ અયોધ્યામ્ પ્રવિશેમહિ ॥૨-૫૧-
જ્યારે વનવાસ પૂરો થાય, ત્યારે એ સત્યવચન અને નિરોગી સાથે અમે ફરી અયોધ્યામાં પ્રવેશી શકીએ.