સ્વાગતમ્ તે મહા બાહો તવ ઇયમ્ અખિલા મહી । વયમ્ પ્રેષ્યા ભવાન્ ભર્તા સાધુ રાજ્યમ્ પ્રશાધિ નઃ ॥૨-૫૦-
'હે મહાબાહુ, તારો સ્વાગત છે! આ આખી ધરતી તારી છે. અમે બધા તારા સેવક છીએ, તું અમારો સ્વામી છે. કૃપા કરીને અમારા રાજ્યનું સુશાસન કર.'
ભક્ષ્યમ્ ભોજ્યમ્ ચ પેયમ્ ચ લેહ્યમ્ ચ ઇદમ્ ઉપસ્થિતમ્ । શયનાનિ ચ મુખ્યાનિ વાજિનામ્ ખાદનમ્ ચ તે ॥૨-૫૦-
'અહીં ખાવાનું, પીવાનું, ચાખવાનું અને માણવાનું બધું તૈયાર છે. તારા માટે ઉત્તમ પથારી અને ઘોડાઓ માટે ચારો પણ છે.'
ગુહમ્ એવ બ્રુવાણમ્ તમ્ રાઘવઃ પ્રત્યુવાચ હ ॥૨-૫૦-
ગુહા આ રીતે બોલતો હતો ત્યારે રાઘવએ તેને જવાબ આપ્યો—
અર્ચિતાઃ ચૈવ હૃષ્ટાઃ ચ ભવતા સર્વથા વયમ્ । પદ્ભ્યામ્ અભિગમાચ્ ચૈવ સ્નેહ સમ્દર્શનેન ચ ॥૨-૫૦-
'તમે જે રીતે પગે ચાલીને આવ્યા અને પ્રેમથી મળ્યા, એથી અમને પૂજ્ય અને આનંદ અનુભવાયો છે.'
ભુજાભ્યામ્ સાધુ વૃત્તાભ્યામ્ પીડયન્ વાક્યમ્ અબ્રવીત્ । દિષ્ટ્યા ત્વામ્ ગુહ પશ્યામિઅરોગમ્ સહ બાન્ધવૈઃ ॥૨-૫૦-
રામે ગુહાને પોતાના બાહોમાં ભેળવીને કહ્યું: 'ગુહા, તને અને તારા પરિવારને સુખી અને નિરોગી જોઈને મને ખૂબ આનંદ થયો.'
અપિ તે કૂશલમ્ રાષ્ટ્રે મિત્રેષુ ચ ધનેષુ ચ । યત્ તુ ઇદમ્ ભવતા કિમ્ચિત્ પ્રીત્યા સમુપકલ્પિતમ્ । સર્વમ્ તત્ અનુજાનામિ ન હિ વર્તે પ્રતિગ્રહે ॥૨-૫૦-
'તારા રાજ્યમાં, મિત્રો અને ધનમાં બધું સારું છે ને? તું જે પ્રેમથી અમારે માટે તૈયાર કર્યું છે, એ બધું હું માનું છું, પણ હું કોઈ ભેટ સ્વીકારતો નથી.'
કુશ ચીર અજિન ધરમ્ ફલ મૂલ અશનમ્ ચ મામ્ । વિદ્ધિ પ્રણિહિતમ્ ધર્મે તાપસમ્ વન ગોચરમ્ ॥૨-૫૦-
'મને એવા માનજે કે હું કુશ, વલણ અને મૃગચર્મ પહેરીને ફળ-મૂળ ખાઈને ધર્મમાં સ્થિર રહું છું અને વનમાં તપસ્વી તરીકે જીવન વિતાવું છું.'
અશ્વાનામ્ ખાદનેન અહમ્ અર્થી ન અન્યેન કેનચિત્ । એતાવતા અત્ર ભવતા ભવિષ્યામિ સુપૂજિતઃ ॥૨-૫૦-
'મારે માત્ર ઘોડાઓ માટે ચારો જોઈએ છે, બીજું કંઈ નહીં. એટલું જ આપશ તો પણ હું તારી પૂજા માનું.'
એતે હિ દયિતા રાજ્ઞઃ પિતુર્ દશરથસ્ય મે । એતૈઃ સુવિહિતૈઃ અશ્વૈઃ ભવિષ્યામ્ય્ અહમ્ અર્ચિતઃ ॥૨-૫૦-
'આ ઘોડાઓ મારા પિતા દશરથને ખૂબ પ્રિય છે. તું એમની સારી રીતે સંભાળ લેશે તો મને પૂજ્ય લાગશે.'
અશ્વાનામ્ પ્રતિપાનમ્ ચ ખાદનમ્ ચૈવ સો અન્વશાત્ । ગુહઃ તત્ર એવ પુરુષામ્સ્ ત્વરિતમ્ દીયતામ્ ઇતિ ॥૨-૫૦-
પછી ગુહાએ પોતાના માણસોને કહ્યું કે ઘોડાઓ માટે તરત પાણી અને ચારો આપો.
તતઃ ચીર ઉત્તર આસન્ગઃ સમ્ધ્યામ્ અન્વાસ્ય પશ્ચિમામ્ । જલમ્ એવ આદદે ભોજ્યમ્ લક્ષ્મણેન આહૃતમ્ સ્વયમ્ ॥૨-૫૦-
પછી રામે વલણનું ઉપરનું વસ્ત્ર પહેરીને, પશ્ચિમ દિશામાં સંધ્યા પૂરી કરી, લક્ષ્મણે પોતે લાવેલું જળ જ ભોજન તરીકે લીધું.
તસ્ય ભૂમૌ શયાનસ્ય પાદૌ પ્રક્ષાલ્ય લક્ષ્મણઃ । સભાર્યસ્ય તતઃ અભ્યેત્ય તસ્થૌ વૃષ્કમ્ ઉપાશ્રિતઃ ॥૨-૫૦-
રામ જમીન પર સૂઈ ગયા ત્યારે લક્ષ્મણે તેમના પગ ધોઈને, પછી સીતાસહીત નજીકના વૃક્ષ નીચે ઊભો રહ્યો.
ગુહો અપિ સહ સૂતેન સૌમિત્રિમ્ અનુભાષયન્ । અન્વજાગ્રત્ તતઃ રામમ્ અપ્રમત્તઃ ધનુર્ ધરઃ ॥૨-૫૦-
ગુહા પણ પોતાના સારથી સાથે લક્ષ્મણ સાથે વાતો કરતો, ધનુષ ધારણ કરીને જાગતો રહ્યો અને રામની રક્ષા કરતો રહ્યો.
તથા શયાનસ્ય તતઃ અસ્ય ધીમતઃ । યશસ્વિનો દાશરથેર્ મહાત્મનઃ । અદૃષ્ટ દુહ્ખસ્ય સુખ ઉચિતસ્ય સા । તદા વ્યતીયાય ચિરેણ શર્વરી ॥૨-૫૦-
એ રીતે, દશરથના વિખ્યાત અને બુદ્ધિશાળી પુત્ર, જે દુઃખથી અજાણ અને સુખમાં પલેલા હતા, એમણે જમીન પર સૂઈને લાંબી રાત ધીમે ધીમે પસાર કરી.
thumb|એકપઞ્ચાશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે અયોધ્યાકાણ્ડે એકપઞ્ચાશઃ સર્ગઃ ॥૨-
હવે શ્રીમદ્વાલ્મીકી રામાયણના અયોધ્યાકાંડનો એકાવનમો સર્ગ સાંભળો.
તમ્ જાગ્રતમ્ અદમ્ભેન ભ્રાતુર્ અર્થાય લક્ષ્મણમ્ । ગુહઃ સમ્તાપ સમ્તપ્તઃ રાઘવમ્ વાક્યમ્ અબ્રવીત્ ॥૨-૫૧-
ભાઈના દુઃખથી દુઃખી થયેલા ગુહાએ, નિષ્કપટ અને જાગૃત લક્ષ્મણ તથા રાઘવને આ રીતે કહ્યું.
ઇયમ્ તાત સુખા શય્યા ત્વદ્ અર્થમ્ ઉપકલ્પિતા । પ્રત્યાશ્વસિહિ સાધ્વ્ અસ્યામ્ રાજ પુત્ર યથા સુખમ્ ॥૨-૫૧-
પ્રિય રાજકુમાર, તમારા માટે આ આરામદાયક શય્યા તૈયાર કરવામાં આવી છે; તમે અહીં મન ભરીને આરામ કરો અને નિશ્ચિંત રહો.
ઉચિતઃ અયમ્ જનઃ સર્વઃ ક્લેશાનામ્ ત્વમ્ સુખ ઉચિતઃ । ગુપ્તિ અર્થમ્ જાગરિષ્યામઃ કાકુત્સ્થસ્ય વયમ્ નિશામ્ ॥૨-૫૧-
આ બધા લોકો તો કષ્ટ સહન કરવા આદતવાળા છે, પણ તમે તો સુખ માટે યોગ્ય છો; અમે આખી રાત કાકુત્સ્થની રક્ષા માટે જાગીશું.
ન હિ રામાત્ પ્રિયતરઃ મમ અસ્તિ ભુવિ કશ્ચન । બ્રવીમ્ય્ એતત્ અહમ્ સત્યમ્ સત્યેન એવ ચ તે શપે ॥૨-૫૧-
મારે માટે રામથી વધારે પ્રિય આ ધરતી પર બીજું કોઈ નથી; હું તમને સાચું કહું છું અને સત્યને સાક્ષી રાખીને શપથ ખાઉં છું.
અસ્ય પ્રસાદાત્ આશમ્સે લોકે અસ્મિન્ સુમહદ્ યશઃ । ધર્મ અવાપ્તિમ્ ચ વિપુલામ્ અર્થ અવાપ્તિમ્ ચ કેવલામ્ ॥૨-૫૧-
રામજીની કૃપાથી જ હું આ દુનિયામાં મોટું યશ, વિશાળ ધર્મ અને શુદ્ધ સંપત્તિ મેળવવાની આશા રાખું છું.
સો અહમ્ પ્રિય સખમ્ રામમ્ શયાનમ્ સહ સીતયા । રક્ષિષ્યામિ ધનુષ્ પાણિઃ સર્વતઃ જ્ઞાતિભિઃ સહ ॥૨-૫૧-
મારે માટે પ્રિય મિત્ર રામ જ્યારે સીતાજી સાથે અહીં શયન કરે છે, ત્યારે હું હાથમાં ધનુષ લઈને મારા સગાંઓ સાથે ચારેય બાજુથી તેમની રક્ષા કરીશ.
ન હિ મે અવિદિતમ્ કિમ્ચિત્ વને અસ્મિમઃ ચરતઃ સદા । ચતુર્ અન્ગમ્ હિ અપિ બલમ્ સુમહત્ પ્રસહેમહિ ॥૨-૫૧-
આ જંગલમાં હું હંમેશા ફરતો હોવાથી અહીં કંઈ પણ મારી જાણ બહાર નથી; જો મોટું ચતુરંગી સેના પણ આવી જાય, તો પણ અમે તેનો સામનો કરી શકીએ.
લક્ષ્મણઃ તમ્ તદા ઉવાચ રક્ષ્યમાણાઃ ત્વયા અનઘ । ન અત્ર ભીતા વયમ્ સર્વે ધર્મમ્ એવ અનુપશ્યતા ॥૨-૫૧-
ત્યારે લક્ષ્મણે કહ્યું: 'હે નિર્દોષ, તમારી રક્ષામાં અમે અહીં બિલકુલ નિર્ભય છીએ; અમને તો અહીં માત્ર ધર્મ જ દેખાય છે.'
કથમ્ દાશરથૌ ભૂમૌ શયાને સહ સીતયા । શક્યા નિદ્રા મયા લબ્ધુમ્ જીવિતમ્ વા સુખાનિ વા ॥૨-૫૧-
જ્યારે દશરથના બંને પુત્રો સીતાજી સાથે જમીન પર સૂઈ રહ્યા છે, ત્યારે હું કેવી રીતે ઊંઘી શકું? કે પછી જીવતો રહી શકું? કે સુખ અનુભવી શકું?
યો ન દેવ અસુરૈઃ સર્વૈઃ શક્યઃ પ્રસહિતુમ્ યુધિ । તમ્ પશ્ય સુખ સમ્વિષ્ટમ્ તૃણેષુ સહ સીતયા ॥૨-૫૧-
જેને દેવો કે અસુરો પણ યુદ્ધમાં જીતવા અસમર્થ હતા, એ રામને હવે તું જોઈ, સીતાજી સાથે ઘાસ પર આરામથી સૂઈ રહ્યા છે.
યો મન્ત્ર તપસા લબ્ધો વિવિધૈઃ ચ પરિશ્રમૈઃ । એકો દશરથસ્ય એષ પુત્રઃ સદૃશ લક્ષણઃ ॥૨-૫૧-
જે રામ મંત્ર, તપ અને અનેક પ્રયત્નોથી પ્રાપ્ત થયા છે—એ દશરથના એકમાત્ર પુત્ર, ઉત્તમ ગુણો ધરાવે છે.
અસ્મિન્ પ્રવ્રજિતઃ રાજા ન ચિરમ્ વર્તયિષ્યતિ । વિધવા મેદિની નૂનમ્ ક્ષિપ્રમ્ એવ ભવિષ્યતિ ॥૨-૫૧-
રામજી જંગલમાં ગયા પછી રાજા વધુ સમય જીવશે નહીં; નિશ્ચિત છે કે ધરતી પણ વહેલી જ વિધવા બની જશે.
વિનદ્ય સુમહા નાદમ્ શ્રમેણ ઉપરતાઃ સ્ત્રિયઃ । નિર્ઘોષ ઉપરતમ્ તાત મન્યે રાજ નિવેશનમ્ ॥૨-૫૧-
મહિલાઓએ ઉંચા અવાજે રડવું બંધ કરી દીધું છે, થાકથી હવે શાંત થઈ ગઈ છે; મને લાગે છે, પ્રિય, રાજમહેલ પણ હવે નિર્વાત થઈ ગયું છે.
કૌસલ્યા ચૈવ રાજા ચ તથૈવ જનની મમ । ન આશમ્સે યદિ જીવન્તિ સર્વે તે શર્વરીમ્ ઇમામ્ ॥૨-૫૧-
કૌસલ્યા, રાજા અને મારી માતા—મને આશા નથી કે એ બધાં આ રાત જીવી શકશે.
જીવેદ્ અપિ હિ મે માતા શત્રુઘ્નસ્ય અન્વવેક્ષયા । તત્ દુહ્ખમ્ યત્ તુ કૌસલ્યા વીરસૂર્ વિનશિષ્યતિ ॥૨-૫૧-
શત્રુઘ્નની ચિંતા રાખીને કદાચ મારી માતા જીવી શકે, પણ જે દુઃખ કૌસલ્યાને, વીરપુત્રની માતાને, વિનાશ કરશે એ તો ખૂબ જ ભારે છે.