અવિદૂરાત્ અયમ્ નદ્યા બહુ પુષ્પ પ્રવાલવાન્ । સુમહાન્ ઇન્ગુદી વૃક્ષો વસામઃ અત્ર એવ સારથે ॥૨-૫૦-
'નદીથી થોડે દૂર એક મોટું ઇંગુદીનું વૃક્ષ છે, જે ફૂલો અને પાંદડાથી ભરેલું છે; ચાલો, સારથી, આપણે અહીં જ રોકાઈએ.'
દ્રક્ષ્યામઃ સરિતામ્ શ્રેષ્ઠામ્ સમ્માન્યસલિલામ્ શિવામ્ । દેવદાનવગન્ધર્વમૃગમાનુષપક્ષિણામ્ ॥૨-૫૦-
'અહીં આપણે શ્રેષ્ઠ, પવિત્ર અને સર્વેના માન્ય એવા નદીના દર્શન કરીશું, જેના પાણી દેવ, દાનવ, ગંધર્વ, પશુ, મનુષ્ય અને પક્ષીઓ દ્વારા પૂજાય છે.'
લક્ષણઃ ચ સુમન્ત્રઃ ચ બાઢમ્ ઇતિ એવ રાઘવમ્ । ઉક્ત્વા તમ્ ઇન્ગુદી વૃક્ષમ્ તદા ઉપયયતુર્ હયૈઃ ॥૨-૫૦-
લક્ષ્મણ અને સુમંત્રએ રાઘવને કહ્યું: 'જેમ તમારો આદેશ.' પછી તેઓ ઘોડાઓને એ ઇંગુદીના વૃક્ષ પાસે લઈ ગયા.
રામઃ અભિયાય તમ્ રમ્યમ્ વૃક્ષમ્ ઇક્ષ્વાકુ નન્દનઃ । રથાત્ અવાતરત્ તસ્માત્ સભાર્યઃ સહ લક્ષ્મણઃ ॥૨-૫૦-
ઇક્ષ્વાકુ વંશના આનંદરૂપ રામ એ સુંદર વૃક્ષ પાસે ગયા અને પત્ની તથા લક્ષ્મણ સાથે રથમાંથી નીચે ઉતર્યા.
સુમન્ત્રઃ અપિ અવતીર્ય એવ મોચયિત્વા હય ઉત્તમાન્ । વૃક્ષ મૂલ ગતમ્ રામમ્ ઉપતસ્થે કૃત અન્જલિઃ ॥૨-૫૦-
સુમંત્ર પણ નીચે ઉતર્યા, શ્રેષ્ઠ ઘોડાઓને ખોલ્યા અને હાથ જોડીને એ વૃક્ષની છાયામાં ગયેલા રામ પાસે ઊભા રહ્યા.
તત્ર રાજા ગુહો નામ રામસ્ય આત્મ સમઃ સખા । નિષાદ જાત્યો બલવાન્ સ્થપતિઃ ચ ઇતિ વિશ્રુતઃ ॥૨-૫૦-
ત્યાં ગુહા નામના રાજા, જે રામના આત્મસમાન મિત્ર હતા, નિષાદ જાતિના અને બલવાન તથા પ્રમુખ તરીકે પ્રસિદ્ધ હતા, આવ્યા.
સ શ્રુત્વા પુરુષ વ્યાઘ્રમ્ રામમ્ વિષયમ્ આગતમ્ । વૃદ્ધૈઃ પરિવૃતઃ અમાત્યૈઃ જ્ઞાતિભિઃ ચ અપિ ઉપાગતઃ ॥૨-૫૦-
રામ, જે પુરુષોમાં વાઘ સમાન છે, પોતાના પ્રદેશમાં આવ્યો છે એ સાંભળીને, ગુહા પોતાના વૃદ્ધ મંત્રીઓ અને કુટુંબજનો સાથે ત્યાં પહોંચ્યો.
તતઃ નિષાદ અધિપતિમ્ દૃષ્ટ્વા દૂરાત્ અવસ્થિતમ્ । સહ સૌમિત્રિણા રામઃ સમાગચ્ચદ્ ગુહેન સઃ ॥૨-૫૦-
પછી, નિષાદોના રાજાને દૂર ઊભેલો જોઈને, રામ અને લક્ષ્મણ બંને ગુહા પાસે ગયા.
તમ્ આર્તઃ સમ્પરિષ્વજ્ય ગુહો રાઘવમ્ અબ્રવીત્ । યથા અયોધ્યા તથા ઇદમ્ તે રામ કિમ્ કરવાણિ તે ॥૨-૫૦-
ગુહાએ દુઃખી થઈને રામને ભેટી લીધો અને કહ્યું: 'રામ, આ ધરતી પણ તારી છે, જેમ અયોધ્યા છે. મને કહો, હું તારા માટે શું કરી શકું?
ઈદૃશમ્ હિ મહાબાહો કઃ પ્રપ્સ્યત્યતિથિમ્ પ્રિયમ્ । તતઃ ગુણવદ્ અન્ન અદ્યમ્ ઉપાદાય પૃથગ્ વિધમ્ । અર્ઘ્યમ્ ચ ઉપાનયત્ ક્ષિપ્રમ્ વાક્યમ્ ચ ઇદમ્ ઉવાચ હ ॥૨-૫૦-
'હે મહાબાહુ, એવો પ્રિય અતિથિ કોને મળે? પછી ગુહાએ વિવિધ પ્રકારનું ઉત્તમ ખોરાક-પાણી લાવીને, હાથ ધોવા માટે પાણી આપ્યું અને કહ્યું—
સ્વાગતમ્ તે મહા બાહો તવ ઇયમ્ અખિલા મહી । વયમ્ પ્રેષ્યા ભવાન્ ભર્તા સાધુ રાજ્યમ્ પ્રશાધિ નઃ ॥૨-૫૦-
'હે મહાબાહુ, તારો સ્વાગત છે! આ આખી ધરતી તારી છે. અમે બધા તારા સેવક છીએ, તું અમારો સ્વામી છે. કૃપા કરીને અમારા રાજ્યનું સુશાસન કર.'
ભક્ષ્યમ્ ભોજ્યમ્ ચ પેયમ્ ચ લેહ્યમ્ ચ ઇદમ્ ઉપસ્થિતમ્ । શયનાનિ ચ મુખ્યાનિ વાજિનામ્ ખાદનમ્ ચ તે ॥૨-૫૦-
'અહીં ખાવાનું, પીવાનું, ચાખવાનું અને માણવાનું બધું તૈયાર છે. તારા માટે ઉત્તમ પથારી અને ઘોડાઓ માટે ચારો પણ છે.'
ગુહમ્ એવ બ્રુવાણમ્ તમ્ રાઘવઃ પ્રત્યુવાચ હ ॥૨-૫૦-
ગુહા આ રીતે બોલતો હતો ત્યારે રાઘવએ તેને જવાબ આપ્યો—
અર્ચિતાઃ ચૈવ હૃષ્ટાઃ ચ ભવતા સર્વથા વયમ્ । પદ્ભ્યામ્ અભિગમાચ્ ચૈવ સ્નેહ સમ્દર્શનેન ચ ॥૨-૫૦-
'તમે જે રીતે પગે ચાલીને આવ્યા અને પ્રેમથી મળ્યા, એથી અમને પૂજ્ય અને આનંદ અનુભવાયો છે.'
ભુજાભ્યામ્ સાધુ વૃત્તાભ્યામ્ પીડયન્ વાક્યમ્ અબ્રવીત્ । દિષ્ટ્યા ત્વામ્ ગુહ પશ્યામિઅરોગમ્ સહ બાન્ધવૈઃ ॥૨-૫૦-
રામે ગુહાને પોતાના બાહોમાં ભેળવીને કહ્યું: 'ગુહા, તને અને તારા પરિવારને સુખી અને નિરોગી જોઈને મને ખૂબ આનંદ થયો.'
અપિ તે કૂશલમ્ રાષ્ટ્રે મિત્રેષુ ચ ધનેષુ ચ । યત્ તુ ઇદમ્ ભવતા કિમ્ચિત્ પ્રીત્યા સમુપકલ્પિતમ્ । સર્વમ્ તત્ અનુજાનામિ ન હિ વર્તે પ્રતિગ્રહે ॥૨-૫૦-
'તારા રાજ્યમાં, મિત્રો અને ધનમાં બધું સારું છે ને? તું જે પ્રેમથી અમારે માટે તૈયાર કર્યું છે, એ બધું હું માનું છું, પણ હું કોઈ ભેટ સ્વીકારતો નથી.'
કુશ ચીર અજિન ધરમ્ ફલ મૂલ અશનમ્ ચ મામ્ । વિદ્ધિ પ્રણિહિતમ્ ધર્મે તાપસમ્ વન ગોચરમ્ ॥૨-૫૦-
'મને એવા માનજે કે હું કુશ, વલણ અને મૃગચર્મ પહેરીને ફળ-મૂળ ખાઈને ધર્મમાં સ્થિર રહું છું અને વનમાં તપસ્વી તરીકે જીવન વિતાવું છું.'
અશ્વાનામ્ ખાદનેન અહમ્ અર્થી ન અન્યેન કેનચિત્ । એતાવતા અત્ર ભવતા ભવિષ્યામિ સુપૂજિતઃ ॥૨-૫૦-
'મારે માત્ર ઘોડાઓ માટે ચારો જોઈએ છે, બીજું કંઈ નહીં. એટલું જ આપશ તો પણ હું તારી પૂજા માનું.'
એતે હિ દયિતા રાજ્ઞઃ પિતુર્ દશરથસ્ય મે । એતૈઃ સુવિહિતૈઃ અશ્વૈઃ ભવિષ્યામ્ય્ અહમ્ અર્ચિતઃ ॥૨-૫૦-
'આ ઘોડાઓ મારા પિતા દશરથને ખૂબ પ્રિય છે. તું એમની સારી રીતે સંભાળ લેશે તો મને પૂજ્ય લાગશે.'
અશ્વાનામ્ પ્રતિપાનમ્ ચ ખાદનમ્ ચૈવ સો અન્વશાત્ । ગુહઃ તત્ર એવ પુરુષામ્સ્ ત્વરિતમ્ દીયતામ્ ઇતિ ॥૨-૫૦-
પછી ગુહાએ પોતાના માણસોને કહ્યું કે ઘોડાઓ માટે તરત પાણી અને ચારો આપો.
તતઃ ચીર ઉત્તર આસન્ગઃ સમ્ધ્યામ્ અન્વાસ્ય પશ્ચિમામ્ । જલમ્ એવ આદદે ભોજ્યમ્ લક્ષ્મણેન આહૃતમ્ સ્વયમ્ ॥૨-૫૦-
પછી રામે વલણનું ઉપરનું વસ્ત્ર પહેરીને, પશ્ચિમ દિશામાં સંધ્યા પૂરી કરી, લક્ષ્મણે પોતે લાવેલું જળ જ ભોજન તરીકે લીધું.
તસ્ય ભૂમૌ શયાનસ્ય પાદૌ પ્રક્ષાલ્ય લક્ષ્મણઃ । સભાર્યસ્ય તતઃ અભ્યેત્ય તસ્થૌ વૃષ્કમ્ ઉપાશ્રિતઃ ॥૨-૫૦-
રામ જમીન પર સૂઈ ગયા ત્યારે લક્ષ્મણે તેમના પગ ધોઈને, પછી સીતાસહીત નજીકના વૃક્ષ નીચે ઊભો રહ્યો.
ગુહો અપિ સહ સૂતેન સૌમિત્રિમ્ અનુભાષયન્ । અન્વજાગ્રત્ તતઃ રામમ્ અપ્રમત્તઃ ધનુર્ ધરઃ ॥૨-૫૦-
ગુહા પણ પોતાના સારથી સાથે લક્ષ્મણ સાથે વાતો કરતો, ધનુષ ધારણ કરીને જાગતો રહ્યો અને રામની રક્ષા કરતો રહ્યો.
તથા શયાનસ્ય તતઃ અસ્ય ધીમતઃ । યશસ્વિનો દાશરથેર્ મહાત્મનઃ । અદૃષ્ટ દુહ્ખસ્ય સુખ ઉચિતસ્ય સા । તદા વ્યતીયાય ચિરેણ શર્વરી ॥૨-૫૦-
એ રીતે, દશરથના વિખ્યાત અને બુદ્ધિશાળી પુત્ર, જે દુઃખથી અજાણ અને સુખમાં પલેલા હતા, એમણે જમીન પર સૂઈને લાંબી રાત ધીમે ધીમે પસાર કરી.
thumb|એકપઞ્ચાશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે અયોધ્યાકાણ્ડે એકપઞ્ચાશઃ સર્ગઃ ॥૨-
હવે શ્રીમદ્વાલ્મીકી રામાયણના અયોધ્યાકાંડનો એકાવનમો સર્ગ સાંભળો.
તમ્ જાગ્રતમ્ અદમ્ભેન ભ્રાતુર્ અર્થાય લક્ષ્મણમ્ । ગુહઃ સમ્તાપ સમ્તપ્તઃ રાઘવમ્ વાક્યમ્ અબ્રવીત્ ॥૨-૫૧-
ભાઈના દુઃખથી દુઃખી થયેલા ગુહાએ, નિષ્કપટ અને જાગૃત લક્ષ્મણ તથા રાઘવને આ રીતે કહ્યું.
ઇયમ્ તાત સુખા શય્યા ત્વદ્ અર્થમ્ ઉપકલ્પિતા । પ્રત્યાશ્વસિહિ સાધ્વ્ અસ્યામ્ રાજ પુત્ર યથા સુખમ્ ॥૨-૫૧-
પ્રિય રાજકુમાર, તમારા માટે આ આરામદાયક શય્યા તૈયાર કરવામાં આવી છે; તમે અહીં મન ભરીને આરામ કરો અને નિશ્ચિંત રહો.
ઉચિતઃ અયમ્ જનઃ સર્વઃ ક્લેશાનામ્ ત્વમ્ સુખ ઉચિતઃ । ગુપ્તિ અર્થમ્ જાગરિષ્યામઃ કાકુત્સ્થસ્ય વયમ્ નિશામ્ ॥૨-૫૧-
આ બધા લોકો તો કષ્ટ સહન કરવા આદતવાળા છે, પણ તમે તો સુખ માટે યોગ્ય છો; અમે આખી રાત કાકુત્સ્થની રક્ષા માટે જાગીશું.
ન હિ રામાત્ પ્રિયતરઃ મમ અસ્તિ ભુવિ કશ્ચન । બ્રવીમ્ય્ એતત્ અહમ્ સત્યમ્ સત્યેન એવ ચ તે શપે ॥૨-૫૧-
મારે માટે રામથી વધારે પ્રિય આ ધરતી પર બીજું કોઈ નથી; હું તમને સાચું કહું છું અને સત્યને સાક્ષી રાખીને શપથ ખાઉં છું.
અસ્ય પ્રસાદાત્ આશમ્સે લોકે અસ્મિન્ સુમહદ્ યશઃ । ધર્મ અવાપ્તિમ્ ચ વિપુલામ્ અર્થ અવાપ્તિમ્ ચ કેવલામ્ ॥૨-૫૧-
રામજીની કૃપાથી જ હું આ દુનિયામાં મોટું યશ, વિશાળ ધર્મ અને શુદ્ધ સંપત્તિ મેળવવાની આશા રાખું છું.