કથમ્ નામ મહાભાગા સીતા જનકનન્દિની । સદા સુખેષ્વભિરતા દુઃખાન્યનુભવિષ્યતિ ॥૨-૪૯-
'જાણકિની પુત્રી, સીતાજી, જે હંમેશા સુખમાં રહી છે, હવે દુઃખ કેવી રીતે સહન કરશે?'
અહો દશરથો રાજા નિસ્નેહઃ સ્વસુત પ્રિયમ્ । પ્રજાનામનઘમ્ રામમ્ પરિત્યક્તુમિહેચ્છતિ ॥૨-૪૯-
'અરે, દશરથ રાજા તો પોતાના પુત્ર પ્રત્યે નિષ્કૃણ છે, નિર્દોષ અને પ્રિય રામને પ્રજાના હિત માટે ત્યાગવા ઈચ્છે છે.'
એતા વાચો મનુષ્યાણામ્ ગ્રામ સમ્વાસ વાસિનામ્ । શૃણ્વન્ન્ અતિ યયૌ વીરઃ કોસલાન્ કોસલ ઈશ્વરઃ ॥૨-૪૯-
ગામના લોકોના આવા શબ્દો સાંભળીને, કોશલ દેશના પરાક્રમી રાજા રામ ઝડપથી આગળ વધતો રહ્યો.
તતઃ વેદ શ્રુતિમ્ નામ શિવ વારિ વહામ્ નદીમ્ । ઉત્તીર્ય અભિમુખઃ પ્રાયાત્ અગસ્ત્ય અધ્યુષિતામ્ દિશમ્ ॥૨-૪૯-
પછી તેણે શુદ્ધ જળવાળી, વેદશ્રુતિ નામની નદી પાર કરી અને અગસ્ત્યમુનિ વસતા પ્રદેશ તરફ પ્રયાણ કર્યું.
ગત્વા તુ સુચિરમ્ કાલમ્ તતઃ શીત જલામ્ નદીમ્ । ગોમતીમ્ ગોયુત અનૂપામ્ અતરત્ સાગરમ્ ગમામ્ ॥૨-૪૯-
લાંબો સમય મુસાફરી કર્યા પછી, તેણે ઠંડા પાણી અને ગાયોથી ભરેલા કિનારા ધરાવતી ગોમતી નદી પાર કરી અને સમુદ્ર તરફ આગળ વધ્યો.
ગોમતીમ્ ચ અપિ અતિક્રમ્ય રાઘવઃ શીઘ્રગૈઃ હયૈઃ । મયૂર હમ્સ અભિરુતામ્ તતાર સ્યન્દિકામ્ નદીમ્ ॥૨-૪૯-
રામે ઝડપી ઘોડાઓ દ્વારા ગોમતી નદી પણ પાર કરી, પછી મયૂર અને હંસોના કલરવથી ગુંજતી સ્યંદિકા નદી પણ ઓળંગી.
સ મહીમ્ મનુના રાજ્ઞા દત્તામ્ ઇક્ષ્વાકવે પુરા । સ્ફીતામ્ રાષ્ટ્ર આવૃતામ્ રામઃ વૈદેહીમ્ અન્વદર્શયત્ ॥૨-૪૯-
રામે વૈદેહી (સીતાજી)ને તે સમૃદ્ધ ભૂમિ બતાવી, જે પ્રાચીનકાળે મનુ રાજાએ ઇક્ષ્વાકુને આપી હતી અને જે અનેક સમૃદ્ધ પ્રદેશોથી ભરપૂર હતી.
સૂતૈતિ એવ ચ આભાષ્ય સારથિમ્ તમ્ અભીક્ષ્ણશઃ । હમ્સ મત્ત સ્વરઃ શ્રીમાન્ ઉવાચ પુરુષ ઋષભઃ ॥૨-૪૯-
રામ વારંવાર પોતાના સારથીને સંબોધી, હંસના મદમસ્ત સ્વર જેવી મધુર વાણીથી વાત કરતાં, તેજસ્વી પુરુષોએ કહ્યું.
કદા અહમ્ પુનર્ આગમ્ય સરય્વાઃ પુષ્પિતે વને । મૃગયામ્ પર્યાટષ્યામિ માત્રા પિત્રા ચ સમ્ગતઃ ॥૨-૪૯-
'ક્યારે હું ફરીથી સરયૂના ફૂલી રહેલા જંગલમાં પાછો આવીશ, માતા-પિતા સાથે મળીને શિકાર અને ફરવાનો આનંદ માણીશ?'
ન અત્યર્થમ્ અભિકાન્ક્ષામિ મૃગયામ્ સરયૂ વને । રતિર્ હિ એષા અતુલા લોકે રાજ ઋષિ ગણ સમ્મતા ॥૨-૪૯-
'મને સરયૂના જંગલમાં શિકાર કરવાની વધારે ઈચ્છા નથી, પણ એ આનંદ તો દુનિયામાં અનન્ય છે, રાજાઓ અને ઋષિઓ પણ તેને માન્યતા આપે છે.'
રાજર્ષીણામ્ હિ લોકેઽસ્મિન્ રત્યર્થમ્ મૃગયા વને । કાલે કૃતામ્ તામ્ મનુજૈર્ધન્વિનામભિકાઙ્ક્ષિતામ્ ॥૨-૪૯-
આ દુનિયામાં રાજર્ષિઓ માટે વનમાં શિકાર કરવું આનંદ માટે જ રાખવામાં આવ્યું છે, અને ધનુષ્ય ચલાવવામાં નિપુણ મનુષ્યો એ યોગ્ય સમયે ખૂબ ઇચ્છે છે.
સ તમ્ અધ્વાનમ્ ઐક્ષ્વાકઃ સૂતમ્ મધુરયા ગિરાતમ્ તમ્ અર્થમ્ અભિપ્રેત્ય યયૌવાક્યમ્ ઉદીરયન્ ॥૨-૪૯-
પછી ઇક્ષ્વાકુ વંશજ એ એ હેતુ સમજીને, સુમધુર વાણીથી સારથિને કહ્યુ અને તે માર્ગે નીકળી પડ્યા.
ઇતિ વાલ્મીકિ રામાયણે આદિ કાવ્યે અયોધ્યાકાણ્ડે એકોનપઞ્ચાશઃ સર્ગઃ ॥૨-
આ રીતે વાલ્મીકિ રચિત પ્રથમ મહાકાવ્ય રામાયણના અયોધ્યાકાંડનો ઓગણપચાસમો સર્ગ પૂર્ણ થાય છે.
thumb|પઞ્ચાશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center વિશાલાન્ કોસલાન્ રમ્યાન્ યાત્વા લક્ષ્મણ પૂર્વજઃ । અયોધ્યાભિમુખો ધીમાન્ પ્રાઞ્ઞ્લિર્વાક્વમબ્રવીત્ ॥૨-૫૦-
લક્ષ્મણના મોટા ભાઈએ સુંદર અને વિશાળ કોશલ દેશ પાર કર્યા પછી, હાથ જોડીને, અયોધ્યાની દિશામાં જતા સારથિને કહ્યું.
આપૃચ્છે ત્વામ્ પુરીશ્રેષ્ઠે કાકુત્સ્થપરિપાલિતે । દૈવતાનિ ચ યાનિ ત્વામ્ પાલયન્ત્યાવસન્તિ ચ ॥૨-૫૦-
હું તને વિદાય લઉં છું, અયોધ્યા શહેર, જે કકુત્સ્થ વંશ દ્વારા રક્ષાયેલી છે, અને તને રક્ષતા અને વસતા દેવતાઓને પણ વિદાય આપું છું.
નિવૃત્તવનવાસસ્ત્વામનૃણો જગતીપતેઃ । પુનર્ધ્રક્ષ્યામિ માત્રા ચ પિત્રા ચ સહ સમ્ગતઃ ॥૨-૫૦-
જ્યારે મારું વનમાં નિવાસ પૂર્ણ થશે અને રાજાના ઋણમાંથી મુક્ત થઈશ, ત્યારે હું મારી માતા અને પિતા સાથે ફરી તને જોઈશ.
તતો રુધિરતામ્રાક્ષો ભુજમુદ્યમ્ય દક્ષિણમ્ । અશ્રુપૂર્ણમુખો દીનોઽબ્રવીજ્જાનપદમ્ જનમ્ ॥૨-૫૦-
પછી, આંખો લોહિયાળ અને આંસુથી ભરેલી, દુ:ખી ચહેરા સાથે, જમણો હાથ ઊંચો કરીને, તેણે જનપદના લોકોને કહ્યું.
અનુક્રોશો દયા ચૈવ યથાર્હમ્ મયિ વહ્ કૃતઃ । ચિરમ્ દુઃખસ્ય પાપીયો ગમ્યતામર્થસિદ્ધયે ॥૨-૫૦-
તમે મારા પર યોગ્ય રીતે દયા અને કરુણા બતાવી છે; પણ લાંબો દુ:ખ સહન કરવો પાપ કરતા પણ ખરાબ છે—હવે તમારો હિત સિદ્ધ થાય તે માટે પાછા જાવ.
તેઽભિવાદ્ય મહાત્માનમ્ કૃત્વા ચાપિ પ્રદક્ષિણમ્ । વિલપન્તો નરા ઘોરમ્ વ્યતિષ્ઠન્ત ક્વચિત્ ક્વચિત્ ॥૨-૫૦-
મહાન આત્માને વંદન કરીને અને પ્રદક્ષિણ કરીને, લોકો ભયાનક રીતે રડતા, અહીં-ત્યાં ઊભા રહ્યા.
તથા વિલપતામ્ તેષામતૃપ્તાનામ્ ચ રાઘવઃ । અચક્ષુરિષયમ્ પ્રાયાદ્યથાર્કઃ ક્ષણદામુખે ॥૨-૫૦-
જ્યારે તેઓ આમ રડતા અને હજુ પણ તૃપ્ત ન થતા, ત્યારે રાઘવ તેમની નજરથી દૂર થઈ ગયા, જેમ રાત આવે ત્યારે સૂર્ય અદૃશ્ય થાય છે.
તતો ધાન્યધનોપેતાન્ દાનશીલજનાન્ શિવાન્ । અકુતશ્ચિદ્ભયાન્ રમ્યામ્ શ્ચૈત્યયૂપસમાવૃતાન્ ॥૨-૫૦-
પછી તેણે ધાન્ય અને ધનની સમૃદ્ધિથી ભરેલા, દાનશીલ અને સારા લોકો વસતા, કોઈ ભય વગરના, સુંદર અને યજ્ઞસ્તંભોથી ઘેરાયેલા ગામો જોયા.
ઉદ્યાનામ્રવનોપેતાન્ સમ્પન્નસલિલાશયાન્ । તુષ્ટપુષ્ટજનાકીર્ણાન્ ગોકુલાકુલસેવિતાન્ ॥૨-૫૦-
તે ગામો બગીચા અને કેરીના વાવેતરથી શોભતા, પૂરતું પાણી ધરાવતા, સંતોષી અને તંદુરસ્ત લોકોથી ભરેલા અને ગાયોના ઝુંડથી સેવાતા હતા.
લક્ષણીયાન્ન રેમ્દ્રાણામ્ બ્રહ્મઘોષાભિનાદિતાન્ । રથેન પુરુષવ્યાઘ્રઃ કોસલાનત્યવર્તત ॥૨-૫૦-
માણસોમાં સિંહે પોતાના રથમાં બેઠા, રાજાઓના વિશિષ્ટ પ્રદેશોમાંથી પસાર થયા, જ્યાં બ્રાહ્મણોના મંત્રોચ્ચાર ગૂંજતા હતા.
મધ્યેન મુદિતમ્ સ્ફીતમ્ રમ્યોદ્યાનસમાકુલમ્ । રાજ્યમ્ ભોગ્યમ્ નરેન્દ્રાણામ્ યયૌ ધૃતિમતામ્ વરઃ ॥૨-૫૦-
તે આનંદથી ભરેલા, સમૃદ્ધ અને સુંદર બગીચાઓથી ઘેરાયેલા પ્રદેશના મધ્યમાં, ધીરજવાળા શ્રેષ્ઠ પુરુષે રાજાઓ માટે ભોગ્ય એવા રાજ્યમાં યાત્રા કરી.
તત્ર ત્રિપથગામ્ દિવ્યામ્ શિવ તોયામ્ અશૈવલામ્ । દદર્શ રાઘવો ગન્ગામ્ પુણ્યામ્ ઋષિ નિસેવિતામ્ ॥૨-૫૦-
ત્યાં રાઘવે ત્રિધારા વહેતી, પવિત્ર, નિર્મળ, જળકાંટા રહિત અને ઋષિઓ દ્વારા સેવિત એવી દિવ્ય ગંગાને જોયી.
આશ્રમૈરવિદૂર્સ્થૈઃ શ્રીમદ્ભિઃ સમલમ્ કૃતામ્ । કાલેઽપ્સરોભિર્હૃષ્ટાભિઃ સેવિતામ્ભોહ્રદામ્ શિવામ્ ॥૨-૫૦-
તે નદી નજીકના સુંદર આશ્રમોથી શોભાયમાન હતી, યોગ્ય સમયે આનંદિત અપ્સરાઓ અને પવિત્ર સરોવરો દ્વારા સેવાતી હતી.
દેવદાનવગન્ધર્વૈઃ કિન્નરૈરુપશોભિતામ્ । નાગગન્ધર્વપત્નીભિઃ સેવિતામ્ સતતમ્ શિવામ્ ॥૨-૫૦-
તે દેવ, દાનવ, ગંધર્વ અને કિન્નરો દ્વારા શોભાયમાન હતી, અને નાગ તથા ગંધર્વોની પત્નીઓ સતત તેની સેવા કરતી હતી.
દેવાક્રીડશતાકીર્ણામ્ દેવોદ્યાનશતાયુતામ્ । દેવાર્થમાકાશગમામ્ વિખ્યાતામ્ દેવપદ્મિનીમ્ ॥૨-૫૦-
તેમાં શતાવધિ દેવસ્થાન, હજારો દેવબગીચાઓ હતા, દેવો માટે આકાશમાં જતી અને દેવપદ્મીની નામે પ્રસિદ્ધ એવી નદી હતી.
જલઘાતાટ્ટહાસોગ્રામ્ ફેનનિર્મલહાસિનીમ્ । ક્વચિદ્વેણીકૃતજલામ્ ક્વચિદાવર્તશોભિતામ્ ॥૨-૫૦-
ક્યારેક નદીના પાણીના પડછટથી એ હસતી હોય તેમ લાગતી, એની હાસ્ય ફેન જેટલી શુદ્ધ હતી; ક્યાંક પાણી વણાયેલા વાળ જેવી વણાટમાં, તો ક્યાંક ઘુમરાવથી શોભતી હતી.
ક્વચિત્સ્તિમિતગમ્ભીરામ્ ક્વચિદ્વેગજલાકુલામ્ । ક્વચિદ્ગમ્ભીરનિર્ઘોષામ્ ક્વચિદ્ભૈરવનિસ્વનામ્ ॥૨-૫૦-
ક્યારેક એ શાંત અને ઊંડી હતી, તો ક્યાંક વહેતા પ્રવાહથી ઉગ્ર બની જતી; ક્યાંક એ ગાઢ ગર્જના કરતી, તો ક્યાંક ભયાનક અવાજથી ગૂંજતી હતી.