ધિગસ્તુ ખલુ નિદ્રાં તાં યયાપહતચેતસઃ। નાદ્ય પશ્યામહે રામં પૃથૂરસ્કં મહાભુજમ્
આવી ઊંઘને ધિક્કાર છે, જે મનને હરાવે છે! આજે તો આપણે પહોળા છાતી અને બળવાન ભુજાવાળા રામને જોઈ શકતા નથી.
કથં રામો મહાબાહુઃ સ તથાવિતથક્રિયઃ। ભક્તં જનમભિત્યજ્ય પ્રવાસં તાપસો ગતઃ
કેવી રીતે એ મહાબાહુ, સત્યવચન રામે, પોતાના ભક્ત જનને છોડી, તપસ્વી બનીને વિદેશમાં જઈ શક્યા?
યો નઃ સદા પાલયતિ પિતા પુત્રાનિવૌરસાન્। કથં રઘૂણાં સ શ્રેષ્ઠસ્ત્યક્ત્વા નો વિપિનં ગતઃ
જે હંમેશા અમને પિતા પોતાના પુત્રોને જેમ રક્ષે છે, એ રઘુવંશમાં શ્રેષ્ઠ એવા રામે અમને છોડી, કેવી રીતે વનમાં જઈ શક્યા?
ઇહૈવ નિધનં યામ મહાપ્રસ્થાનમેવ વા। રામેણ રહિતાનાં નો કિમર્થં જીવિતં હિતમ્
ચાલો, અહી જ જીવનનો અંત કરીએ, અથવા મહાપ્રસ્થાન કરીએ; રામ વિના જીવવામાં શું અર્થ છે?
સન્તિ શુષ્કાણિ કાષ્ઠાનિ પ્રભૂતાનિ મહાન્તિ ચ। તૈઃ પ્રજ્વાલ્ય ચિતાં સર્વે પ્રવિશામોઽથવા વયમ્
અહી બહુ બધાં સુકા અને મોટા લાકડાં છે; એથી ચિતા સળગાવીને, આપણે બધા તેમાં પ્રવેશી જઈએ, અથવા તો—
કિં વક્ષ્યામો મહાબાહુરનસૂયઃ પ્રિયંવદઃ। નીતઃ સ રાઘવોઽસ્માભિરિતિ વક્તું કથં ક્ષમમ્
અમે એ મહાબાહુ, નિર્દોષ અને મીઠા બોલનારને શું કહીએ? 'રાઘવને અમે લઈ ગયા' એવું કહેવું કેમ સહન કરી શકીએ?
સા નૂનં નગરી દીના દૃષ્ટ્વાસ્માન્ રાઘવં વિના। ભવિષ્યતિ નિરાનન્દા સસ્ત્રીબાલવયોઽધિકા
નિશ્ચયે, રાઘવ વિના અમને જોઈને, એ શહેર દુઃખી થઈ જશે; અને સ્ત્રીઓ, બાળકો અને વૃદ્ધોથી ભરાઈને, આનંદહીન બની જશે.
નિર્યાતાસ્તેન વીરેણ સહ નિત્યં મહાત્મના। વિહીનાસ્તેન ચ પુનઃ કથં દ્રક્ષ્યામ તાં પુરીમ્
એ મહાત્મા અને વિર સાથે અમે ગયા, હવે એ વિના રહી ગયા, તો ફરીથી એ શહેરને કેવી રીતે જોઈ શકીશું?
ઇતીવ બહુધા વાચો બાહુમુદ્યમ્ય તે જનાઃ। વિલપન્તિ સ્મ દુઃખાર્તા હૃતવત્સા ઇવાગ્ર્યગાઃ
એ લોકો હાથ ઉંચા કરીને, અનેક રીતે આવી વાતો બોલતા, દુઃખથી વિલાપ કરતા, જાણે વાછરડાં વિના ગાયોની જેમ.
તતો માર્ગાનુસારેણ ગત્વા કિંચિત્ તતઃ ક્ષણમ્। માર્ગનાશાદ્ વિષાદેન મહતા સમભિપ્લુતાઃ
પછી રસ્તો પકડીને, થોડું આગળ ગયા, પણ રસ્તો ગુમાવી બેઠા અને ભારે દુઃખમાં ગરકાવ થઈ ગયા.
રથમાર્ગાનુસારેણ ન્યવર્તન્ત મનસ્વિનઃ। કિમિદં કિં કરિષ્યામો દૈવેનોપહતા ઇતિ
રથના માર્ગને અનુસરી, એ વિચારશીલ લોકોએ પાછા વળ્યા અને કહ્યું, 'આ શું થયું? હવે શું કરીએ, દૈવથી પરાજિત થયા છીએ.'
તદા યથાગતેનૈવ માર્ગેણ ક્લાન્તચેતસઃ। અયોધ્યામગમન્ સર્વે પુરીં વ્યથિતસજ્જનામ્
પછી, જે રસ્તે આવ્યા હતા એ જ રસ્તે, થાકેલા મનથી, બધા અયોધ્યા તરફ પાછા ફર્યા, જ્યાં લોકો દુઃખી હતા.
આલોક્ય નગરીં તાં ચ ક્ષયવ્યાકુલમાનસાઃ। આવર્તયન્ત તેઽશ્રૂણિ નયનૈઃ શોકપીડિતૈઃ
એ શહેરને જોઈને, ગુમાવાની વ્યથા ભરેલા મનથી, એ લોકો દુઃખથી આંખોમાંથી આંસુ વહાવા લાગ્યા.
એષા રામેણ નગરી રહિતા નાતિશોભતે। આપગા ગરુડેનેવ હ્રદાદુદ્ધૃતપન્નગા
આ શહેર રામ વિના સુંદર લાગતું નથી; જાણે ગરુડાએ સરોવરમાંથી સાપો ઉઠાવી લીધા હોય એવી નદી.
ચન્દ્રહીનમિવાકાશં તોયહીનમિવાર્ણવમ્। અપશ્યન્ નિહતાનન્દં નગરં તે વિચેતસઃ
ચાંદ્રવિના આકાશ જેવી, પાણી વિના દરિયો જેવી, એમ તેઓ આનંદ વિનાનું શહેર જોયું અને મનથી ભટકી ગયા.
તે તાનિ વેશ્માનિ મહાધનાનિ દુઃખેન દુઃખોપહતા વિશન્તઃ। નૈવ પ્રજગ્મુઃ સ્વજનં પરં વા નિરીક્ષ્યમાણાઃ પ્રવિનષ્ટહર્ષાઃ
એ લોકો, દુઃખથી પીડાઈને અને દુઃખમાં ડૂબેલા, એ વૈભવી મહેલોમાં પ્રવેશ્યા, પણ પોતાના કે પરાયાને ઓળખી શક્યા નહીં; ચારે તરફ જોઈને, તેમનો આનંદ પૂરી રીતે ગુમાઈ ગયો.
thumb| અષ્ટચત્વારિંશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center તેષામેવમ્ વિષ્ણ્ણાનામ્પીડિતાનામતીવ ચ । બાષ્પવિપ્લુતનેત્રાણામ્ સશોકાનામ્ મુમૂર્ષયા ॥૨-૪૮-
એવી રીતે દુઃખી અને અત્યંત પીડિત થયેલા, આંખોમાંથી આંસુઓ વહેતા, શોકમાં ગરકાવ અને મરણની ઈચ્છા ધરાવતા હતા.
અનુગમ્ય નિવૃત્તાનામ્ રામમ્ નગર વાસિનામ્ । ઉદ્ગતાનિ ઇવ સત્ત્વાનિ બભૂવુર્ અમનસ્વિનામ્ ॥૨-૪૮-
રામને વિદાય આપી પાછા ફરેલા શહેરના લોકો એવા લાગતા હતા કે જાણે તેમનું મન અને જીવ જ છૂટી ગયા હોય.
સ્વમ્ સ્વમ્ નિલયમ્ આગમ્ય પુત્ર દારૈઃ સમાવૃતાઃ । અશ્રૂણિ મુમુચુઃ સર્વે બાષ્પેણ પિહિત આનનાઃ ॥૨-૪૮-
પ્રત્યેક વ્યક્તિ પોતાના ઘરે પાછા જઈ, સંતાન અને પત્ની સાથે ઘેરાઈને, બધા જ રડી પડ્યા, તેમના ચહેરા આંસુઓથી ઢંકાઈ ગયા.
ન ચ આહૃષ્યન્ ન ચ અમોદન્ વણિજો ન પ્રસારયન્ । ન ચ અશોભન્ત પણ્યાનિ ન અપચન્ ગૃહ મેધિનઃ ॥૨-૪૮-
કોઈ ખુશી અનુભવી નહોતો, વેપારીઓએ પણ પોતાનું માલ બહાર મૂક્યું નહોતું, ઘરમાલિકોએ રસોઈ પણ બનાવતી નહોતી, અને વસ્તુઓમાં પણ કોઈ તેજ નહોતું.
નષ્ટમ્ દૃષ્ટ્વા ન અભ્યનન્દન્ વિપુલમ્ વા ધન આગમમ્ । પુત્રમ્ પ્રથમજમ્ લબ્ધ્વા જનની ન અભ્યનન્દત ॥૨-૪૮-
ગુમાવેલું ધન પાછું મળતાં પણ કોઈ આનંદિત નહોતું, અને માતાએ પોતાનો પહેલો પુત્ર મેળવતાં પણ ખુશી વ્યક્ત કરી નહોતી.
ગૃહે ગૃહે રુદન્ત્યઃ ચ ભર્તારમ્ ગૃહમ્ આગતમ્ । વ્યગર્હયન્તઃ દુહ્ખ આર્તા વાગ્ભિસ્ તોત્રૈઃ ઇવ દ્વિપાન્ ॥૨-૪૮-
દરેક ઘરમાં સ્ત્રીઓ રડી રહી હતી અને દુઃખથી પીડાઈને ઘરમાં આવેલા પતિઓને કડક વાણીથી ઠપકો આપતી હતી, જાણે હાથીને અંકુશથી ચોટ પહોંચે તેમ.
કિમ્ નુ તેષામ્ ગૃહૈઃ કાર્યમ્ કિમ્ દારૈઃ કિમ્ ધનેન વા । પુત્રૈઃ વા કિમ્ સુખૈઃ વા અપિ યે ન પશ્યન્તિ રાઘવમ્ ॥૨-૪૮-
જેઓ રાઘવને જોઈ શકતા નથી, તેમના માટે ઘર, પત્ની, ધન, પુત્ર કે આનંદ – કશું જ ઉપયોગી નથી.
એકઃ સત્ પુરુષો લોકે લક્ષ્મણઃ સહ સીતયા । યો અનુગચ્ચતિ કાકુત્સ્થમ્ રામમ્ પરિચરન્ વને ॥૨-૪૮-
આ જગતમાં એકમાત્ર સાચો પુરુષ છે – લક્ષ્મણ, જે સીતાજી સાથે રામને વનમાં સેવા આપવા જાય છે.
આપગાઃ કૃત પુણ્યાઃ તાઃ પદ્મિન્યઃ ચ સરામ્સિ ચ । યેષુ સ્નાસ્યતિ કાકુત્સ્થો વિગાહ્ય સલિલમ્ શુચિ ॥૨-૪૮-
જે નદીઓ, કમળોથી ભરેલા તળાવો અને સરોવરો છે, જેમાં કકુત્સ્થ રામ શુદ્ધ પાણીમાં સ્નાન કરશે – એ બધું ધન્ય છે.
શોભયિષ્યન્તિ કાકુત્સ્થમ્ અટવ્યો રમ્ય કાનનાઃ । આપગાઃ ચ મહા અનૂપાઃ સાનુમન્તઃ ચ પર્વતાઃ ॥૨-૪૮-
મનોહર જંગલો, વિશાળ નદીઓ, મોટા કાદવવાળા પ્રદેશો અને શિખરોવાળા પર્વતો – આ બધું કકુત્સ્થને શોભા આપશે.
કાનનમ્ વા અપિ શૈલમ્ વા યમ્ રામઃ અભિગમિષ્યતિ । પ્રિય અતિથિમ્ ઇવ પ્રાપ્તમ્ ન એનમ્ શક્ષ્યન્તિ અનર્ચિતુમ્ ॥૨-૪૮-
જે જંગલ કે પર્વત પર રામ જશે, તે જગ્યા તેને પ્રિય અતિથિ સમાન આવકાર્યા વિના રહી જ નહીં શકે.
વિચિત્ર કુસુમ આપીડા બહુ મન્જલિ ધારિણઃ । અકાલે ચ અપિ મુખ્યાનિ પુષ્પાણિ ચ ફલાનિ ચ ॥૨-૪૮-
રંગબેરંગી ફૂલોની વાણીઓ અને અનેક ભેટો સાથે, ઋતુ બહાર પણ શ્રેષ્ઠ ફૂલો અને ફળો દેખાશે.
અકાલે ચાપિ મુખ્યાનિ પુષ્પાણિ ચ ફલાનિ ચ । દર્શયિષ્યન્તિ અનુક્રોશાત્ ગિરયો રામમ્ આગતમ્ ॥૨-૪૮-
ઋતુ બહાર પણ શ્રેષ્ઠ ફૂલો અને ફળો, રામ Compassionથી આવ્યા હોય ત્યારે પર્વતો દેખાડશે.
પ્રસ્રવિષ્યન્તિ તોયાનિ વિમલાનિ મહીધરાઃ । વિદર્શયન્તઃ વિવિધાન્ ભૂયઃ ચિત્રામઃ ચ નિર્ઝરાન્ ॥૨-૪૮-
પર્વતોમાંથી શુદ્ધ પાણી વહેશે, અને અનેક સુંદર અને રંગબેરંગી ઝરણાઓ દેખાશે.