ત્વયા કાર્યં નરવ્યાઘ્ર મામનુવ્રજતા કૃતમ્। અન્વેષ્ટવ્યા હિ વૈદેહ્યા રક્ષણાર્થં સહાયતા
હે પુરુષશ્રેષ્ઠ, તું મારી સાથે આવીને તારો ધર્મ પાળ્યો છે; હવે તારે વૈદેહીનું રક્ષણ કરવા માટે મારી મદદ કરવી છે.
અદ્ભિરેવ હિ સૌમિત્રે વત્સ્યામ્યદ્ય નિશામિમામ્। એતદ્ધિ રોચતે મહ્યં વન્યેઽપિ વિવિધે સતિ
હે સૌમિત્રિ, આજે રાતે હું અહીં જ પાણી પાસે ઊંઘીશ; અનેક પ્રકારના વનવાસ હોવા છતાં, આ જગ્યા મને પસંદ છે.
એવમુક્ત્વા તુ સૌમિત્રિં સુમન્ત્રમપિ રાઘવઃ। અપ્રમત્તસ્ત્વમશ્વેષુ ભવ સૌમ્યેત્યુવાચ હ
આ રીતે સૌમિત્રિને કહીને, રાઘવે સુમંત્રને પણ કહ્યું: 'હે સૌમ્ય, ઘોડાઓની સંભાળ રાખજે, સાવધાન રહેજે.'
સોઽશ્વાન્ સુમન્ત્રઃ સંયમ્ય સૂર્યેઽસ્તં સમુપાગતે। પ્રભૂતયવસાન્ કૃત્વા બભૂવ પ્રત્યનન્તરઃ
સૂર્યાસ્ત પછી સુમંત્રએ ઘોડાઓને બાંધી, તેમને પૂરતું ઘાસ આપ્યું અને નજીક જ રહ્યો.
ઉપાસ્ય તુ શિવાં સંધ્યાં દૃષ્ટ્વા રાત્રિમુપાગતામ્। રામસ્ય શયનં ચક્રે સૂતઃ સૌમિત્રિણા સહ
પછી શુભ સાંજની પૂજા કરીને અને રાત આવી ગઈ તે જોઈ, સારથીએ સૌમિત્રિ સાથે મળીને રામજીનું શયન તૈયાર કર્યું.
તાં શય્યાં તમસાતીરે વીક્ષ્ય વૃક્ષદલૈર્વૃતામ્। રામઃ સૌમિત્રિણા સાર્ધં સભાર્યઃ સંવિવેશ હ
તમસા કાંઠે વૃક્ષપાનાંથી છવાયેલ તે શય્યા જોઈને, રામ સીતાજી અને સૌમિત્રિ સાથે ત્યાં સુઈ ગયા.
સભાર્યં સમ્પ્રસુપ્તં તુ શ્રાન્તં સમ્પ્રેક્ષ્ય લક્ષ્મણઃ। કથયામાસ સૂતાય રામસ્ય વિવિધાન્ ગુણાન્
જ્યારે રામજી પત્ની સાથે થાકીને સુઈ ગયા, ત્યારે લક્ષ્મણે સારથીને રામજીના અનેક ગુણો કહેવા લાગ્યા.
જાગ્રતોરેવ તાં રાત્રિં સૌમિત્રેરુદિતો રવિઃ। સૂતસ્ય તમસાતીરે રામસ્ય બ્રુવતો ગુણાન્
સૌમિત્રિ આખી રાત જાગતો રહ્યો અને તમસા કાંઠે સારથીને રામજીના ગુણો કહતો રહ્યો, ત્યારે સૂર્ય ઉગ્યો.
ગોકુલાકુલતીરાયાસ્તમસાયા વિદૂરતઃ। અવસત્ તત્ર તાં રાત્રિં રામઃ પ્રકૃતિભિઃ સહ
ગાયોના ટોળાંથી ભરેલા તમસા નદીના દૂરના કાંઠે, રામજી પોતાના સાથીઓ સાથે ત્યાં રાતે રોકાયા.
ઉત્થાય ચ મહાતેજાઃ પ્રકૃતીસ્તા નિશામ્ય ચ। અબ્રવીદ્ ભ્રાતરં રામો લક્ષ્મણં પુણ્યલક્ષણમ્
પછી તેજસ્વી રામજી ઊઠીને પોતાના સાથીઓને જોઈ, શુભ લક્ષણો ધરાવતા ભાઈ લક્ષ્મણને કહ્યું:
અસ્મદ્વ્યપેક્ષાન્ સૌમિત્રે નિર્વ્યપેક્ષાન્ ગૃહેષ્વપિ। વૃક્ષમૂલેષુ સંસક્તાન્ પશ્ય લક્ષ્મણ સામ્પ્રતમ્
હે સૌમિત્ર, જુઓ લક્ષ્મણ, આ નાગરિકો પોતાનાં ઘરનાં કોઈ ખ્યાલ રાખ્યા વિના, માત્ર આપણાં માટે વૃક્ષોની છાંયાં નીચે આવીને બેઠા છે.
યથૈતે નિયમં પૌરાઃ કુર્વન્ત્યસ્મન્નિવર્તને। અપિ પ્રાણાન્ ન્યસિષ્યન્તિ ન તુ ત્યક્ષ્યન્તિ નિશ્ચયમ્
જેમ આ નગરવાસીઓ આપણાં પાછળ પાછાં ફરવાની પ્રતિજ્ઞા પાળે છે, એમ જ, એ લોકો પોતાનો નિશ્ચય છોડે એના બદલે પોતાનું જીવન ત્યજી દેશે.
યાવદેવ તુ સંસુપ્તાસ્તાવદેવ વયં લઘુ। રથમારુહ્ય ગચ્છામઃ પન્થાનમકુતોભયમ્
જ્યારે સુધી એ લોકો ઊંઘ્યા છે, ત્યાં સુધી આપણે ઝડપથી રથ પર ચડીને નિર્ભયતાથી રસ્તે આગળ વધી શકીએ.
અતો ભૂયોઽપિ નેદાનીમિક્ષ્વાકુપુરવાસિનઃ। સ્વપેયુરનુરક્તા મા વૃક્ષમૂલેષુ સંશ્રિતાઃ
હવે ઇક્ષ્વાકુ વંશના આ નગરવાસીઓ, જે આપણાં પર એટલા પ્રેમથી વૃક્ષની છાંયાં નીચે ઊંઘી રહ્યા છે, એ વધુ ઊંઘતા ન રહે.
પૌરા હ્યાત્મકૃતાદ્ દુઃખાદ્ વિપ્રમોચ્યા નૃપાત્મજૈઃ। ન તુ ખલ્વાત્મના યોજ્યા દુઃખેન પુરવાસિનઃ
નગરવાસીઓએ પોતાના કરેલા દુઃખમાંથી રાજકુમારો દ્વારા મુક્ત થવું જોઈએ, પણ આપણાં કારણે એમને વધુ દુઃખ ન પહોંચે.
અબ્રવીલ્લક્ષ્મણો રામં સાક્ષાદ્ ધર્મમિવ સ્થિતમ્। રોચતે મે તથા પ્રાજ્ઞ ક્ષિપ્રમારુહ્યતામિતિ
લક્ષ્મણે રામને કહ્યું, જે ધર્મરૂપે ઊભા હતા: 'હું સંમત છું, હે વિદ્વાન, ચાલો ઝડપથી રથ પર ચડી જઈએ.'
અથ રામોઽબ્રવીત્ સૂતં શીઘ્રં સંયુજ્યતાં રથઃ। ગમિષ્યામિ તતોઽરણ્યં ગચ્છ શીઘ્રમિતઃ પ્રભો
પછી રામે સારથિને કહ્યું: 'ઝડપથી રથ તૈયાર કરો, હું હવે જંગલ તરફ જઈશ. હે સુમંત્ર, તું ઝડપથી અહીંથી લઈ ચાલ.'
સૂતસ્તતઃ સંત્વરિતઃ સ્યન્દનં તૈર્હયોત્તમૈઃ। યોજયિત્વા તુ રામસ્ય પ્રાઞ્જલિઃ પ્રત્યવેદયત્
સારથીએ તરત જ ઉત્તમ ઘોડાઓ જોડીને રામનો રથ તૈયાર કર્યો અને હાથ જોડીને રામને જાણ કરી.
અયં યુક્તો મહાબાહો રથસ્તે રથિનાં વર। ત્વરયાઽઽરોહ ભદ્રં તે સસીતઃ સહલક્ષ્મણઃ
'હે મહાબલી, યુદ્ધમાં શ્રેષ્ઠ, તમારો રથ તૈયાર છે. હવે તમે સીતાજી અને લક્ષ્મણ સાથે ઝડપથી ચડી જાઓ. તમારો માર્ગ શુભ રહે.'
તં સ્યન્દનમધિષ્ઠાય રાઘવઃ સપરિચ્છદઃ। શીઘ્રગામાકુલાવર્તાં તમસામતરન્નદીમ્
રાઘવે પોતાના સાથીઓ સાથે રથ પર ચડીને, સીતાજી અને લક્ષ્મણ સાથે, વેગથી વહેતી અને ઘુમ્મર પાણીવાળી તમસા નદી પાર કરી.
સ સંતીર્ય મહાબાહુઃ શ્રીમાન્ શિવમકણ્ટકમ્। પ્રાપદ્યત મહામાર્ગમભયં ભયદર્શિનામ્
પછી એ મહાબલી, તેજસ્વી રામ, નદી પાર કરીને, કાંટા વિનાની અને ડરાવનારા માટે ભયજનક એવી સુરક્ષિત મોટી માર્ગ પર પહોંચ્યા.
મોહનાર્થં તુ પૌરાણાં સૂતં રામોઽબ્રવીદ્ વચઃ। ઉદઙ્મુખઃ પ્રયાહિ ત્વં રથમારુહ્ય સારથે
પછી નાગરિકોને ભ્રમમાં મૂકવા માટે રામે સારથિને કહ્યું: 'હે સારથી, રથને ઉત્તર તરફ ફેરવી અને આગળ વધ.'
મુહૂર્તં ત્વરિતં ગત્વા નિવર્તય રથં પુનઃ। યથા ન વિદ્યુઃ પૌરા માં તથા કુરુ સમાહિતઃ
'થોડો સમય ઝડપથી રથ હાંકી પછી પાછો વાળો, જેથી નાગરિકો મારા માર્ગની ખબર ન પામે. આ કામ સાવધાનીથી કર.'
રામસ્ય તુ વચઃ શ્રુત્વા તથા ચક્રે ચ સારથિઃ। પ્રત્યાગમ્ય ચ રામસ્ય સ્યન્દનં પ્રત્યવેદયત્
રામના શબ્દો સાંભળી સારથીએ એમ જ કર્યું અને પાછા આવીને રામને રથ તૈયાર હોવાનું જણાવ્યું.
તૌ સમ્પ્રયુક્તં તુ રથં સમાસ્થિતૌ તદા સસીતૌ રઘુવંશવર્ધનૌ। પ્રચોદયામાસ તતસ્તુરંગમાન્ સ સારથિર્યેન પથા તપોવનમ્
પછી રઘુવંશના એ બંને ભાઈઓ, સીતાજી સાથે, જોડાયેલા રથ પર બેઠા અને સારથીએ ઘોડાઓને આશ્રમ તરફના માર્ગે દોડાવ્યા.
તતઃ સમાસ્થાય રથં મહારથઃ સસારથિર્દાશરથિર્વનં યયૌ। ઉદઙ્મુખં તં તુ રથં ચકાર પ્રયાણમાઙ્ગલ્યનિમિત્તદર્શનાત્
પછી મહાબલી દશરથપુત્ર રામ સારથિ સાથે રથ પર ચડીને જંગલ તરફ روانા થયા. યાત્રા માટે શુભ સંકેતો જોઈને રથને ઉત્તર તરફ ફેરવ્યો.
thumb|સપ્તચત્વારિંશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે અયોધ્યાકાણ્ડે સપ્તચત્વારિંશઃ સર્ગઃ ॥૨-
હવે શ્રેષ્ઠ વાલ્મીકિ રામાયણના અયોધ્યા કાંડનો સત્તેરમો સર્ગ સાંભળો.
પ્રભાતાયાં તુ શર્વર્યાં પૌરાસ્તે રાઘવં વિના। શોકોપહતનિશ્ચેષ્ટા બભૂવુર્હતચેતસઃ
સવાર થતાં જ, રામ વિના એ નાગરિકો દુઃખથી નિર્વિકાર થઈ ગયા, એમના હૃદય તૂટી ગયા અને કોઈ હલનચલન ન રહ્યું.
શોકજાશ્રુપરિદ્યૂના વીક્ષમાણાસ્તતસ્તતઃ। આલોકમપિ રામસ્ય ન પશ્યન્તિ સ્મ દુઃખિતાઃ
દુઃખથી આંખોમાંથી આંસુ વહાવી રહેલા, વારંવાર જોઈને પણ, દુઃખી લોકો રામનું રૂપ પણ જોઈ શક્યા નહીં.
તે વિષાદાર્તવદના રહિતાસ્તેન ધીમતા। કૃપણાઃ કરુણા વાચો વદન્તિ સ્મ મનીષિણઃ
શોકથી મલિન થયેલા ચહેરાવાળા, એ વિદ્વાન અને દયાળુ લોકોએ, રામ વિના, દુઃખભરી વાતો ઉચ્ચારી.