તતઃ સુમન્ત્રોઽપિ રથાદ્ વિમુચ્ય શ્રાન્તાન્ હયાન્ સમ્પરિવર્ત્ય શીઘ્રમ્। પીતોદકાંસ્તોયપરિપ્લુતાઙ્ગા- નચારયદ્ વૈ તમસાવિદૂરે
પછી સુમંત્ર પણ રથમાંથી થાકી ગયેલા ઘોડાઓને છોડી, તેમને ઝડપથી ફેરવી, પાણીથી ભીંજાયેલા શરીરવાળા ઘોડાઓને અંધકાર નજીક લઈ ગયો.
thumb|ષડ્ચત્વારિંશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે અયોધ્યાકાણ્ડે ષડ્ચત્વારિંશઃ સર્ગઃ ॥૨-
આયોધ્યાકાંડનો છપ્પનમો અધ્યાય હવે સાંભળો.
તતસ્તુ તમસાતીરં રમ્યમાશ્રિત્ય રાઘવઃ। સીતામુદ્વીક્ષ્ય સૌમિત્રિમિદં વચનમબ્રવીત્
પછી રાઘવએ સુખદ તમસા નદીના કાંઠે રોકાઈ, સીતાને જોયા પછી સૌમિત્રિને કહ્યું:
ઇયમદ્ય નિશા પૂર્વા સૌમિત્રે પ્રહિતા વનમ્। વનવાસસ્ય ભદ્રં તે ન ચોત્કણ્ઠિતુમર્હસિ
હે સૌમિત્રિ, આજે વનમાં આવ્યાની અમારી પહેલી રાત છે. તારો વનવાસ શુભ રહે અને તું ચિંતિત ન થા.
પશ્ય શૂન્યાન્યરણ્યાનિ રુદન્તીવ સમન્તતઃ। યથાનિલયમાયદ્ભિર્નિલીનાનિ મૃગદ્વિજૈઃ
જુઓ, ચારે બાજુ જંગલો ખાલી છે, જાણે રડતાં હોય એમ લાગે છે, કારણ કે પ્રાણીઓ અને પક્ષીઓ પોતાના વસવાટમાં છુપાઈ ગયા છે.
અદ્યાયોધ્યા તુ નગરી રાજધાની પિતુર્મમ। સસ્ત્રીપુંસા ગતાનસ્માન્ શોચિષ્યતિ ન સંશયઃ
આજે અયોધ્યા શહેર, જે મારા પિતાની રાજધાની છે, પુરુષો અને સ્ત્રીઓ સાથે, અમારા વિયોગમાં નિશ્ચયે શોક કરશે.
અનુરક્તા હિ મનુજા રાજાનં બહુભિર્ગુણૈઃ। ત્વાં ચ માં ચ નરવ્યાઘ્ર શત્રુઘ્નભરતૌ તથા
લોકો રાજાને અનેક ગુણોથી ખૂબ પ્રેમ કરે છે. તેઓ તને, મને અને શત્રુઘ્ન-ભરતને પણ યાદ કરીને દુઃખી થશે.
પિતરં ચાનુશોચામિ માતરં ચ યશસ્વિનીમ્। અપિ નાન્ધૌ ભવેતાં નૌ રુદન્તૌ તાવભીક્ષ્ણશઃ
હું મારા પિતા અને મહાન માતાને યાદ કરીને દુઃખી છું; ભગવાન કરે કે તેઓ અમને યાદ કરીને સતત રડતા-રડતા અંધ ન થઈ જાય.
ભરતઃ ખલુ ધર્માત્મા પિતરં માતરં ચ મે। ધર્માર્થકામસહિતૈર્વાક્યૈરાશ્વાસયિષ્યતિ
નિશ્ચયે, ધર્મનિષ્ઠ ભરત મારા પિતા અને માતાને ધર્મ, અર્થ અને કામથી ભરપૂર વચનોથી શાંતવના આપશે.
ભરતસ્યાનૃશંસત્વં સંચિન્ત્યાહં પુનઃ પુનઃ। નાનુશોચામિ પિતરં માતરં ચ મહાભુજ
હે મહાબાહુ, હું ભરતના દયાળુ સ્વભાવને વારંવાર વિચારીને, પિતા-માતા માટે દુઃખી થતો નથી.
ત્વયા કાર્યં નરવ્યાઘ્ર મામનુવ્રજતા કૃતમ્। અન્વેષ્ટવ્યા હિ વૈદેહ્યા રક્ષણાર્થં સહાયતા
હે પુરુષશ્રેષ્ઠ, તું મારી સાથે આવીને તારો ધર્મ પાળ્યો છે; હવે તારે વૈદેહીનું રક્ષણ કરવા માટે મારી મદદ કરવી છે.
અદ્ભિરેવ હિ સૌમિત્રે વત્સ્યામ્યદ્ય નિશામિમામ્। એતદ્ધિ રોચતે મહ્યં વન્યેઽપિ વિવિધે સતિ
હે સૌમિત્રિ, આજે રાતે હું અહીં જ પાણી પાસે ઊંઘીશ; અનેક પ્રકારના વનવાસ હોવા છતાં, આ જગ્યા મને પસંદ છે.
એવમુક્ત્વા તુ સૌમિત્રિં સુમન્ત્રમપિ રાઘવઃ। અપ્રમત્તસ્ત્વમશ્વેષુ ભવ સૌમ્યેત્યુવાચ હ
આ રીતે સૌમિત્રિને કહીને, રાઘવે સુમંત્રને પણ કહ્યું: 'હે સૌમ્ય, ઘોડાઓની સંભાળ રાખજે, સાવધાન રહેજે.'
સોઽશ્વાન્ સુમન્ત્રઃ સંયમ્ય સૂર્યેઽસ્તં સમુપાગતે। પ્રભૂતયવસાન્ કૃત્વા બભૂવ પ્રત્યનન્તરઃ
સૂર્યાસ્ત પછી સુમંત્રએ ઘોડાઓને બાંધી, તેમને પૂરતું ઘાસ આપ્યું અને નજીક જ રહ્યો.
ઉપાસ્ય તુ શિવાં સંધ્યાં દૃષ્ટ્વા રાત્રિમુપાગતામ્। રામસ્ય શયનં ચક્રે સૂતઃ સૌમિત્રિણા સહ
પછી શુભ સાંજની પૂજા કરીને અને રાત આવી ગઈ તે જોઈ, સારથીએ સૌમિત્રિ સાથે મળીને રામજીનું શયન તૈયાર કર્યું.
તાં શય્યાં તમસાતીરે વીક્ષ્ય વૃક્ષદલૈર્વૃતામ્। રામઃ સૌમિત્રિણા સાર્ધં સભાર્યઃ સંવિવેશ હ
તમસા કાંઠે વૃક્ષપાનાંથી છવાયેલ તે શય્યા જોઈને, રામ સીતાજી અને સૌમિત્રિ સાથે ત્યાં સુઈ ગયા.
સભાર્યં સમ્પ્રસુપ્તં તુ શ્રાન્તં સમ્પ્રેક્ષ્ય લક્ષ્મણઃ। કથયામાસ સૂતાય રામસ્ય વિવિધાન્ ગુણાન્
જ્યારે રામજી પત્ની સાથે થાકીને સુઈ ગયા, ત્યારે લક્ષ્મણે સારથીને રામજીના અનેક ગુણો કહેવા લાગ્યા.
જાગ્રતોરેવ તાં રાત્રિં સૌમિત્રેરુદિતો રવિઃ। સૂતસ્ય તમસાતીરે રામસ્ય બ્રુવતો ગુણાન્
સૌમિત્રિ આખી રાત જાગતો રહ્યો અને તમસા કાંઠે સારથીને રામજીના ગુણો કહતો રહ્યો, ત્યારે સૂર્ય ઉગ્યો.
ગોકુલાકુલતીરાયાસ્તમસાયા વિદૂરતઃ। અવસત્ તત્ર તાં રાત્રિં રામઃ પ્રકૃતિભિઃ સહ
ગાયોના ટોળાંથી ભરેલા તમસા નદીના દૂરના કાંઠે, રામજી પોતાના સાથીઓ સાથે ત્યાં રાતે રોકાયા.
ઉત્થાય ચ મહાતેજાઃ પ્રકૃતીસ્તા નિશામ્ય ચ। અબ્રવીદ્ ભ્રાતરં રામો લક્ષ્મણં પુણ્યલક્ષણમ્
પછી તેજસ્વી રામજી ઊઠીને પોતાના સાથીઓને જોઈ, શુભ લક્ષણો ધરાવતા ભાઈ લક્ષ્મણને કહ્યું:
અસ્મદ્વ્યપેક્ષાન્ સૌમિત્રે નિર્વ્યપેક્ષાન્ ગૃહેષ્વપિ। વૃક્ષમૂલેષુ સંસક્તાન્ પશ્ય લક્ષ્મણ સામ્પ્રતમ્
હે સૌમિત્ર, જુઓ લક્ષ્મણ, આ નાગરિકો પોતાનાં ઘરનાં કોઈ ખ્યાલ રાખ્યા વિના, માત્ર આપણાં માટે વૃક્ષોની છાંયાં નીચે આવીને બેઠા છે.
યથૈતે નિયમં પૌરાઃ કુર્વન્ત્યસ્મન્નિવર્તને। અપિ પ્રાણાન્ ન્યસિષ્યન્તિ ન તુ ત્યક્ષ્યન્તિ નિશ્ચયમ્
જેમ આ નગરવાસીઓ આપણાં પાછળ પાછાં ફરવાની પ્રતિજ્ઞા પાળે છે, એમ જ, એ લોકો પોતાનો નિશ્ચય છોડે એના બદલે પોતાનું જીવન ત્યજી દેશે.
યાવદેવ તુ સંસુપ્તાસ્તાવદેવ વયં લઘુ। રથમારુહ્ય ગચ્છામઃ પન્થાનમકુતોભયમ્
જ્યારે સુધી એ લોકો ઊંઘ્યા છે, ત્યાં સુધી આપણે ઝડપથી રથ પર ચડીને નિર્ભયતાથી રસ્તે આગળ વધી શકીએ.
અતો ભૂયોઽપિ નેદાનીમિક્ષ્વાકુપુરવાસિનઃ। સ્વપેયુરનુરક્તા મા વૃક્ષમૂલેષુ સંશ્રિતાઃ
હવે ઇક્ષ્વાકુ વંશના આ નગરવાસીઓ, જે આપણાં પર એટલા પ્રેમથી વૃક્ષની છાંયાં નીચે ઊંઘી રહ્યા છે, એ વધુ ઊંઘતા ન રહે.
પૌરા હ્યાત્મકૃતાદ્ દુઃખાદ્ વિપ્રમોચ્યા નૃપાત્મજૈઃ। ન તુ ખલ્વાત્મના યોજ્યા દુઃખેન પુરવાસિનઃ
નગરવાસીઓએ પોતાના કરેલા દુઃખમાંથી રાજકુમારો દ્વારા મુક્ત થવું જોઈએ, પણ આપણાં કારણે એમને વધુ દુઃખ ન પહોંચે.
અબ્રવીલ્લક્ષ્મણો રામં સાક્ષાદ્ ધર્મમિવ સ્થિતમ્। રોચતે મે તથા પ્રાજ્ઞ ક્ષિપ્રમારુહ્યતામિતિ
લક્ષ્મણે રામને કહ્યું, જે ધર્મરૂપે ઊભા હતા: 'હું સંમત છું, હે વિદ્વાન, ચાલો ઝડપથી રથ પર ચડી જઈએ.'
અથ રામોઽબ્રવીત્ સૂતં શીઘ્રં સંયુજ્યતાં રથઃ। ગમિષ્યામિ તતોઽરણ્યં ગચ્છ શીઘ્રમિતઃ પ્રભો
પછી રામે સારથિને કહ્યું: 'ઝડપથી રથ તૈયાર કરો, હું હવે જંગલ તરફ જઈશ. હે સુમંત્ર, તું ઝડપથી અહીંથી લઈ ચાલ.'
સૂતસ્તતઃ સંત્વરિતઃ સ્યન્દનં તૈર્હયોત્તમૈઃ। યોજયિત્વા તુ રામસ્ય પ્રાઞ્જલિઃ પ્રત્યવેદયત્
સારથીએ તરત જ ઉત્તમ ઘોડાઓ જોડીને રામનો રથ તૈયાર કર્યો અને હાથ જોડીને રામને જાણ કરી.
અયં યુક્તો મહાબાહો રથસ્તે રથિનાં વર। ત્વરયાઽઽરોહ ભદ્રં તે સસીતઃ સહલક્ષ્મણઃ
'હે મહાબલી, યુદ્ધમાં શ્રેષ્ઠ, તમારો રથ તૈયાર છે. હવે તમે સીતાજી અને લક્ષ્મણ સાથે ઝડપથી ચડી જાઓ. તમારો માર્ગ શુભ રહે.'
તં સ્યન્દનમધિષ્ઠાય રાઘવઃ સપરિચ્છદઃ। શીઘ્રગામાકુલાવર્તાં તમસામતરન્નદીમ્
રાઘવે પોતાના સાથીઓ સાથે રથ પર ચડીને, સીતાજી અને લક્ષ્મણ સાથે, વેગથી વહેતી અને ઘુમ્મર પાણીવાળી તમસા નદી પાર કરી.