દૈવતં દેવતાનાં ચ ભૂતાનાં ભૂતસત્તમઃ। તસ્ય કે હ્યગુણા દેવિ વને વાપ્યથવા પુરે
તે દેવતાઓમાં પણ દેવતા છે, અને સર્વ જીવોમાં શ્રેષ્ઠ છે; હે મહારાણી, જંગલમાં હોય કે શહેરમાં, તેમાં કયાં દોષ હોઈ શકે?
પૃથિવ્યા સહ વૈદેહ્યા શ્રિયા ચ પુરુષર્ષભઃ। ક્ષિપ્રં તિસૃભિરેતાભિઃ સહ રામોઽભિષેક્ષ્યતે
પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ એવા રામજી, પૃથ્વી, વૈદેહી અને સૌભાગ્ય સાથે, આ ત્રણની સાથે જલ્દી અભિષેક પામશે.
દુઃખજં વિસૃજત્યશ્રુ નિષ્ક્રામન્તમુદીક્ષ્ય યમ્। અયોધ્યાયાં જનઃ સર્વઃ શોકવેગસમાહતઃ
જ્યારે રામજી જતાં હોય ત્યારે, અયોધ્યાના બધા લોકો દુઃખથી વ્યાકુળ થઈ, દુઃખથી જન્મેલા આંસુ વહાવે છે.
કુશચીરધરં વીરં ગચ્છન્તમપરાજિતમ્। સીતેવાનુગતા લક્ષ્મીસ્તસ્ય કિં નામ દુર્લભમ્
કુશ અને છાલ ધારણ કરનાર, અજેય એવા વીર રામજી સાથે, જ્યારે સીતાજી પણ જાય છે અને લક્ષ્મી પણ તેમના સાથે છે, ત્યારે તેમને શું અપ્રાપ્ય રહી શકે?
ધનુર્ગ્રહવરો યસ્ય બાણખડ્ગાસ્ત્રભૃત્ સ્વયમ્। લક્ષ્મણો વ્રજતિ હ્યગ્રે તસ્ય કિં નામ દુર્લભમ્
જેનાં માટે ધનુષ્ય ચલાવવું શ્રેષ્ઠ કળા છે, જે પોતે તીરો અને ખડગ ધારણ કરે છે, અને જેની આગળ લક્ષ્મણ જાય છે, તેને શું અપ્રાપ્ય રહી શકે?
નિવૃત્તવનવાસં તં દ્રષ્ટાસિ પુનરાગતમ્। જહિ શોકં ચ મોહં ચ દેવિ સત્યં બ્રવીમિ તે
તમે ફરીથી રામજીને વનવાસ પૂરો કરીને પાછા આવતાં જોશો; હે દેવી, દુઃખ અને મોહ છોડો—હું તમને સાચું કહું છું.
શિરસા ચરણાવેતૌ વન્દમાનમનિન્દિતે। પુનર્દ્રક્ષ્યસિ કલ્યાણિ પુત્રં ચન્દ્રમિવોદિતમ્
હે નિર્દોષે, તમે ફરીથી તમારા પુત્રને, માથું પગે મુકીને વંદન કરતાં, ઉગતા ચંદ્ર જેવો તેજસ્વી જોઈ શકશો.
પુનઃ પ્રવિષ્ટં દૃષ્ટ્વા તમભિષિક્તં મહાશ્રિયમ્। સમુત્સ્રક્ષ્યસિ નેત્રાભ્યાં શીઘ્રમાનન્દજં જલમ્
જ્યારે તમે તેને પુનઃ પ્રવેશતા, અભિષેક પામેલા અને મહાસૌભાગ્યથી યુક્ત જોઈ લેશો, ત્યારે તમારી આંખોમાંથી આનંદના આંસુ ઝડપથી વહી નીકળશે.
મા શોકો દેવિ દુઃખં વા ન રામે દૃષ્યતેઽશિવમ્। ક્ષિપ્રં દ્રક્ષ્યસિ પુત્રં ત્વં સસીતં સહલક્ષ્મણમ્
હે દેવી, રામજી માટે કોઈ દુઃખ કે અશુભતા દેખાતી નથી; તમે જલ્દી તમારા પુત્રને, સીતાજી અને લક્ષ્મણ સાથે જોઈ લેશો, તેથી દુઃખ કે શોક રાખશો નહીં.
ત્વયાઽશેષો જનશ્ચાયં સમાશ્વાસ્યો યતોઽનઘે। કમિદાનીમિદં દેવિ કરોષિ હૃદિ વિક્લવમ્
હે નિર્દોષે, હવે તમારે બધા લોકોને આશ્વાસન આપવું જોઈએ; તો પછી, હે દેવી, તમે તમારા હૃદયમાં આ વ્યથા શા માટે રાખો છો?
નાર્હા ત્વં શોચિતું દેવિ યસ્યાસ્તે રાઘવઃ સુતઃ। નહિ રામાત્ પરો લોકે વિદ્યતે સત્પથે સ્થિતઃ
હે દેવી, જેમના પુત્ર રાઘવ છે, એવી તમે શોક કરવા યોગ્ય નથી; કારણ કે સત્યપથ પર અડગ એવા રામજી કરતાં મહાન કોઈ નથી.
અભિવાદયમાનં તં દૃષ્ટ્વા સસુહૃદં સુતમ્। મુદાશ્રુ મોક્ષ્યસે ક્ષિપ્રં મેઘરેખેવ વાર્ષિકી
જ્યારે તમે તમારા પુત્રને મિત્રો સાથે, વંદન કરતાં જોઈ લેશો, ત્યારે તમે આનંદના આંસુ વહાવી દેશો, જેમ વરસાદી મેઘલતા પાણી વરસાવે છે.
પુત્રસ્તે વરદઃ ક્ષિપ્રમયોધ્યાં પુનરાગતઃ। કરાભ્યાં મૃદુપીનાભ્યાં ચરણૌ પીડયિષ્યતિ
તમારો પુત્ર, વરદાન આપનાર, જલ્દી અયોધ્યામાં પાછો આવી, પોતાની નરમ અને ગોળ હાથે તમારા પગ દબાવશે.
અભિવાદ્ય નમસ્યન્તં શૂરં સસુહૃદં સુતમ્। મુદાસ્રૈઃ પ્રોક્ષસે પુત્રં મેઘરાજિરિવાચલમ્
જ્યારે તમે તમારા વીર પુત્રને મિત્રો સાથે, વંદન અને નમન કરતાં જોઈ લેશો, ત્યારે તમે આનંદના આંસુથી તેને ભીંજવી દેશો, જેમ મેઘલતા પર્વતને ભીંજવે છે.
આશ્વાસયન્તી વિવિધૈશ્ચ વાક્યૈ- ર્વાક્યોપચારે કુશલાનવદ્યા। રામસ્ય તાં માતરમેવમુક્ત્વા દેવી સુમિત્રા વિરરામ રામા
રામજીની માતાને વિવિધ મધુર અને આશ્વાસન આપતાં શબ્દોથી, કુશળ અને નિર્દોષ સુમિત્રાદેવી વાત કરી અને પછી શાંત થઈ ગઈ.
નિશમ્ય તલ્લક્ષ્મણમાતૃવાક્યં રામસ્ય માતુર્નરદેવપત્ન્યાઃ। સદ્યઃ શરીરે વિનનાશ શોકઃ શરદ્ગતો મેઘ ઇવાલ્પતોયઃ
લક્ષ્મણની માતાના એ વચનો સાંભળતાં જ, રાજપત્ની અને રામજીની માતાનું દુઃખ તરત જ દુર થઈ ગયું, જેમ શરદઋતુમાં પાણી વગરના મેઘલતા ઓગળી જાય છે.
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીયે આદિકાવ્યે અયોધ્યાકાણ્ડે ચતુશ્ચત્વારિંશઃ સર્ગઃ ॥૨-
આ રીતે શ્રીમદ્ વાલ્મીકિ રચિત રામાયણના અયોધ્યા કાંડનો ચૌવત્તેરમો સર્ગ પૂર્ણ થાય છે.
thumb|પઞ્ચચત્વારિંશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે અયોધ્યાકાણ્ડે પઞ્ચચત્વારિંશઃ સર્ગઃ ॥૨-
હવે શ્રીમદ્ વાલ્મીકિ રામાયણના અયોધ્યા કાંડનો પંચપંચાસમો સર્ગ સાંભળો.
અનુરક્તા મહાત્માનં રામં સત્યપરાક્રમમ્। અનુજગ્મુઃ પ્રયાન્તં તં વનવાસાય માનવાઃ
મહાન આત્મા અને સચ્ચાઈથી ભરેલા રામચંદ્રજી પ્રત્યે જે લોકો ખૂબ પ્રેમ કરતા, તેઓ રામજીને વનમાં જવા નીકળતા જોઈને તેમના પાછળ ચાલ્યા.
નિવર્તિતેઽતીવ બલાત્ સુહૃદ્ધર્મેણ રાજનિ। નૈવ તે સંન્યવર્તન્ત રામસ્યાનુગતા રથમ્
મિત્ર અને રક્ષક એવા રાજા ધર્મના બળે પાછા ફરી ગયા હતા, છતાં પણ રામજીના રથ પાછળ ચાલનારા એ લોકો પાછા ફર્યા નહીં.
અયોધ્યાનિલયાનાં હિ પુરુષાણાં મહાયશાઃ। બભૂવ ગુણસમ્પન્નઃ પૂર્ણચન્દ્ર ઇવ પ્રિયઃ
અયોધ્યામાં વસતા પુરુષોમાં રામજી ખૂબ યશસ્વી અને ગુણોથી ભરપૂર હતા, અને તેઓ બધાને પૂર્ણ ચાંદની જેવાં પ્રિય હતા.
સ યાચ્યમાનઃ કાકુત્સ્થસ્તાભિઃ પ્રકૃતિભિસ્તદા। કુર્વાણઃ પિતરં સત્યં વનમેવાન્વપદ્યત
ત્યારે પ્રજાજનો વારંવાર વિનંતી કરતા છતાં કકુત્સ્થ રામજી પિતાજીનું વચન સાચવતા વનમાં જવા નીકળી પડ્યા.
અવેક્ષમાણઃ સસ્નેહં ચક્ષુષા પ્રપિબન્નિવ। ઉવાચ રામઃ સસ્નેહં તાઃ પ્રજાઃ સ્વાઃ પ્રજા ઇવ
રામજી એ લોકોને પ્રેમભરી નજરે જોઈને, જાણે આંખોથી તેમને પી જતાં હોય એમ, પિતાની જેમ પોતાની પ્રજાને સ્નેહથી બોલ્યા.
યા પ્રીતિર્બહુમાનશ્ચ મય્યયોધ્યાનિવાસિનામ્। મત્પ્રિયાર્થં વિશેષેણ ભરતે સા વિધીયતામ્
મારા માટે અયોધ્યાવાસીઓ જે પ્રેમ અને માન આપે છે, એ બધું ખાસ કરીને ભરત માટે કરો.
સ હિ કલ્યાણચારિત્રઃ કૈકેય્યાનન્દવર્ધનઃ। કરિષ્યતિ યથાવદ્ વઃ પ્રિયાણિ ચ હિતાનિ ચ
ભરત સારા સ્વભાવવાળા અને કૈકેયીની ખુશી વધારનાર છે; તે તમારું હિત અને પ્રિય કામ યોગ્ય રીતે કરશે.
જ્ઞાનવૃદ્ધો વયોબાલો મૃદુર્વીર્યગુણાન્વિતઃ। અનુરૂપઃ સ વો ભર્તા ભવિષ્યતિ ભયાપહઃ
યુવાન હોવા છતાં ભરત જ્ઞાનમાં વૃદ્ધ, સૌમ્ય અને શૂરવીર ગુણોથી યુક્ત છે; તે તમારો યોગ્ય સ્વામી બની, તમારો ભય દૂર કરશે.
સ હિ રાજગુણૈર્યુક્તો યુવરાજઃ સમીક્ષિતઃ। અપિ ચાપિ મયા શિષ્ટૈઃ કાર્યં વો ભર્તૃશાસનમ્
ભરત રાજગुणોથી ભરપૂર છે અને યુવરાજ તરીકે પસંદ થયો છે; અને હું તથા વડીલોએ જે કહેલું છે, એ પ્રમાણે તમે પણ તમારા સ્વામીનું કહેવું માનવું.
ન સંતપ્યેદ્ યથા ચાસૌ વનવાસં ગતે મયિ। મહારાજસ્તથા કાર્યો મમ પ્રિયચિકીર્ષયા
જેમ રાજાએ મારા વનમાં જવાથી દુઃખી ન થવું જોઈએ, તેમ મારા પ્રિય માટે તમે પણ રાજાની ખુશી માટે જ કાર્ય કરો.
યથા યથા દાશરથિર્ધર્મમેવાશ્રિતો ભવેત્। તથા તથા પ્રકૃતયો રામં પતિમકામયન્
જેમ જેમ દશરથ રાજા ધર્મમાં સ્થિર રહે, તેમ તેમ પ્રજાજનો રામજીને પતિ તરીકે વધુ ઇચ્છતા.
બાષ્પેણ પિહિતં દીનં રામઃ સૌમિત્રિણા સહ। ચકર્ષેવ ગુણૈર્બદ્ધં જનં પુરનિવાસિનમ્
આંસુથી આંખો ધૂંધળી થયેલી, રામજી લક્ષ્મણ સાથે એવા ગુણોથી લોકોના હૃદયને ખેંચી લેતા જાણે તેઓ બધાને પોતાની સાથે બાંધેલા હોય.