ભરતશ્ચેત્ પ્રતીતઃ સ્યાદ્ રાજ્યં પ્રાપ્યૈતદવ્યયમ્। યન્મે સ દદ્યાત્ પિત્રર્થં મા માં તદ્દત્તમાગમત્
જો ભરતે આ અવિનાશી રાજ્ય પામીને પિતાના નામે મને કંઈ આપે, તો એ દાન મને ન મળે.
અથ રેણુસમુદ્ધ્વસ્તં સમુત્થાપ્ય નરાધિપમ્। ન્યવર્તત તદા દેવી કૌસલ્યા શોકકર્શિતા
પછી, ધૂળથી ઢંકાયેલા, પડી ગયેલા રાજાને ઊભો કરીને, દુઃખથી તપેલી કૌશલ્યા પાછી ફરી.
હત્વેવ બ્રાહ્મણં કામાત્ સ્પૃષ્ટ્વાગ્નિમિવ પાણિના। અન્વતપ્યત ધર્માત્મા પુત્રં સંચિન્ત્ય રાઘવમ્
જેમ કોઈ કામના માટે બ્રાહ્મણહત્યા કરે કે હાથથી અગ્નિ સ્પર્શે, તેમ ધર્મનિષ્ઠ રાજા, પુત્ર રાઘવને યાદ કરીને, પીડાતો રહ્યો.
નિવૃત્યૈવ નિવૃત્યૈવ સીદતો રથવર્ત્મસુ। રાજ્ઞો નાતિબભૌ રૂપં ગ્રસ્તસ્યાંશુમતો યથા
પાછળ ફરી ફરીને, રથના રસ્તા પર બેઠેલા રાજાનું રૂપ, જેમ ચાંદ્રમાની કિરણો ઓગળી જાય, તેમ મલિન લાગતું હતું.
વિલલાપ સ દુઃખાર્તઃ પ્રિયં પુત્રમનુસ્મરન્। નગરાન્તમનુપ્રાપ્તં બુદ્ધ્વા પુત્રમથાબ્રવીત્
દુઃખથી વ્યાકુળ થઈ, પોતાના પ્રિય પુત્રને યાદ કરીને, જ્યારે જાણ્યું કે પુત્ર શહેરની સીમાએ પહોંચી ગયો છે, ત્યારે તેણે કહ્યું.
વાહનાનાં ચ મુખ્યાનાં વહતાં તં મમાત્મજમ્। પદાનિ પથિ દૃશ્યન્તે સ મહાત્મા ન દૃશ્યતે
મારા પુત્રને લઈ ગયેલા શ્રેષ્ઠ વાહનોના પગરખાં રસ્તા પર દેખાય છે, પણ એ મહાન આત્મા પોતે ક્યાંય દેખાતો નથી.
યઃ સુખેનોપધાનેષુ શેતે ચન્દનરૂષિતઃ। વીજ્યમાનો મહાર્હાભિઃ સ્ત્રીભિર્મમ સુતોત્તમઃ
જે મારો શ્રેષ્ઠ પુત્ર ચંદનથી સુગંધિત શય્યાઓ પર આરામથી સુતો હતો, અને મૂલ્યવાન સ્ત્રીઓ દ્વારા પંખો પાડવામાં આવતો હતો—
સ નૂનં ક્વચિદેવાદ્ય વૃક્ષમૂલમુપાશ્રિતઃ। કાષ્ઠં વા યદિ વાશ્માનમુપધાય શયિષ્યતે
એ આજે ક્યાંક વૃક્ષની છાયામાં, લાકડું કે પથ્થર બિછાવીને સુતો હશે.
ઉત્થાસ્યતિ ચ મેદિન્યાઃ કૃપણઃ પાંસુગુણ્ઠિતઃ। વિનિઃશ્વસન્ પ્રસ્રવણાત્ કરેણૂનામિવર્ષભઃ
એ ધૂળથી ઢંકાઈ, પીડામાં, જમીન પરથી ઊભો થશે, ઊંડા શ્વાસ લેશે—જેમ હાથી કમળની તળાવમાંથી બહાર આવે તેમ.
દ્રક્ષ્યન્તિ નૂનં પુરુષા દીર્ઘબાહું વનેચરાઃ। રામમુત્થાય ગચ્છન્તં લોકનાથમનાથવત્
નિશ્ચિતપણે, જંગલમાં રહેતા લોકો એ લાંબા હાથવાળા રામને, જે બધા લોકોના સ્વામી છે, પણ આજે અનાથ જેવો જંગલ તરફ જતા જોઈશે.
સા નૂનં જનકસ્યેષ્ટા સુતા સુખસદોચિતા। કણ્ટકાક્રમણક્લાન્તા વનમદ્ય ગમિષ્યતિ
જાનકીની વહાલી દીકરી, જે હંમેશા આરામમાં રહી છે, આજે કાંટાઓ પર ચાલતાં થાકી ને જંગલ તરફ જશે.
અનભિજ્ઞા વનાનાં સા નૂનં ભયમુપૈષ્યતિ। શ્વપદાનર્દિતં શ્રુત્વા ગમ્ભીરં રોમહર્ષણમ્
જેને જંગલની જાણ નથી, એ નિશ્ચિતપણે જંગલમાં જંગલી પ્રાણીઓના ડરામણા અને ઊંડા અવાજો સાંભળીને ડરી જશે.
સકામા ભવ કૈકેયિ વિધવા રાજ્યમાવસ। નહિ તં પુરુષવ્યાઘ્રં વિના જીવિતુમુત્સહે
હવે તું તૃપ્ત થા, કૈકેયી, અને વિધવા બનીને રાજ્ય સંભાળ; કેમ કે એ પુરુષસિંહ રામ વિના હું જીવતો રહી શકતો નથી.
ઇત્યેવં વિલપન્ રાજા જનૌઘેનાભિસંવૃતઃ। અપસ્નાત ઇવારિષ્ટં પ્રવિવેશ ગૃહોત્તમમ્
આ રીતે દુઃખ વ્યક્ત કરતાં રાજા, અનેક લોકોથી ઘેરાયેલા, દુઃખ પછી સ્નાન કરેલા માણસ જેવો પોતાના ભવ્ય મહેલમાં પ્રવેશ્યા.
શૂન્યચત્વરવેશ્માન્તાં સંવૃતાપણવેદિકામ્। ક્લાન્તદુર્બલદુઃખાર્તાં નાત્યાકીર્ણમહાપથામ્
એણે શહેર જોયું, જ્યાં ઓટલા અને ઘર ખાલી, બજારો અને ચોક બંધ, લોકો થાકેલા, દુર્બળ અને દુઃખી, અને મુખ્ય રસ્તાઓ પણ ભીડ વગર હતા.
તામવેક્ષ્ય પુરીં સર્વાં રામમેવાનુચિન્તયન્। વિલપન્ પ્રાવિશદ્ રાજા ગૃહં સૂર્ય ઇવામ્બુદમ્
આમ આખું શહેર જોઈને, મનમાં ફક્ત રામના વિચાર સાથે, રાજા દુઃખ કરતી રીતે પોતાના ઘરમાં પ્રવેશ્યા, જાણે સૂર્ય વાદળમાં છુપાઈ ગયો હોય.
મહાહ્રદમિવાક્ષોભ્યં સુપર્ણેન હૃતોરગમ્। રામેણ રહિતં વેશ્મ વૈદેહ્યા લક્ષ્મણેન ચ
રામ, વૈદેહી અને લક્ષ્મણ વગરનું ઘર એવું લાગતું હતું જાણે કોઈ વિશાળ, શાંત તળાવમાંથી ગરુડ એ સાપ લઈ ગયો હોય.
અથ ગદ્ગદશબ્દસ્તુ વિલપન્ વસુધાધિપઃ। ઉવાચ મૃદુ મન્દાર્થં વચનં દીનમસ્વરમ્
પછી, રાજાએ ગળામાં ગાંઠ આવી ગઈ હોય એમ, ધીમી અને દુઃખી અવાજે નરમ શબ્દો કહ્યા.
કૌસલ્યાયા ગૃહં શીઘ્રં રામમાતુર્નયન્તુ મામ્। નહ્યન્યત્ર મમાશ્વાસો હૃદયસ્ય ભવિષ્યતિ
મને જલ્દીથી કૌશલ્યાના ઘરે લઈ જાઓ, રામની માતા પાસે; કેમ કે બીજે ક્યાંય મારા હૃદયને શાંતિ નહીં મળે.
ઇતિ બ્રુવન્તં રાજાનમનયન્ દ્વારદર્શિનઃ। કૌસલ્યાયા ગૃહં તત્ર ન્યવેસ્યત વિનીતવત્
રાજા આવું બોલતા હતા ત્યારે, દ્વારપાલોએ તેમને કૌશલ્યાના ઘરે લઈ ગયા અને આદરપૂર્વક ત્યાં બેસાડ્યા.
તતસ્તત્ર પ્રવિષ્ટસ્ય કૌસલ્યાયા નિવેશનમ્। અધિરુહ્યાપિ શયનં બભૂવ લુલિતં મનઃ
કૌશલ્યાના ઘરમાં જઈને, પથારી પર પડ્યા છતાં પણ, રાજાનું મન શાંત થયું નહીં.
પુત્રદ્વયવિહીનં ચ સ્નુષયા ચ વિવર્જિતમ્। અપશ્યદ્ ભવનં રાજા નષ્ટચન્દ્રમિવામ્બરમ્
રાજાએ ઘર જોયું, જ્યાં બે પુત્રો અને વહુ નહોતા, એ આકાશ જેવું લાગ્યું જેમાં ચાંદ્ર નથી.
તચ્ચ દૃષ્ટ્વા મહારાજો ભુજમુદ્યમ્ય વીર્યવાન્। ઉચ્ચૈઃસ્વરેણ પ્રાક્રોશદ્ધા રામ વિજહાસિ નૌ
આ જોઈને, મહારાજાએ પોતાનો હાથ ઉપર ઉઠાવ્યો અને ઉંચા અવાજે બોલ્યા: 'હે રામ, તું અમને કેમ છોડીને ગયો?'
સુખિતા બત તં કાલં જીવિષ્યન્તિ નરોત્તમાઃ। પરિષ્વજન્તો યે રામં દ્રક્ષ્યન્તિ પુનરાગતમ્
ખરેખર, એ લોકો ધન્ય છે, જે રામના પાછા આવવાના સમયે જીવતા હશે અને તેને ફરીથી ભેટી, ગળે લગાવી શકશે.
અથ રાત્ર્યાં પ્રપન્નાયાં કાલરાત્ર્યામિવાત્મનઃ। અર્ધરાત્રે દશરથઃ કૌસલ્યામિદમબ્રવીત્
પછી, રાત્રિ આવી, જાણે આત્મા માટે અંતિમ રાત્રિ આવી હોય, એ અર્ધી રાત્રે દશરથએ કૌશલ્યાને આ રીતે કહ્યું.
ન ત્વાં પશ્યામિ કૌસલ્યે સાધુ માં પાણિના સ્પૃશ। રામં મેઽનુગતા દૃષ્ટિરદ્યાપિ ન નિવર્તતે
હું તને જોઈ શકતો નથી, કૌશલ્યે; કૃપા કરીને તારો હાથ મારી ઉપર રાખ, કેમ કે મારી નજર હજુ પણ રામને જ જોઈ રહી છે.
તં રામમેવાનુવિચિન્તયન્તં સમીક્ષ્ય દેવી શયને નરેન્દ્રમ્। ઉપોપવિશ્યાધિકમાર્તરૂપા વિનિશ્વસન્તં વિલલાપ કૃચ્છ્રમ્
રાજા પથારી પર પડેલા, મનમાં ફક્ત રામના જ વિચારો, એમ જોઈને, રાણી ખૂબ જ દુઃખી થઈને તેની બાજુએ બેસી, ઊંડા શ્વાસ લઈ, રડવા લાગી.
thumb|ત્રિચત્વારિશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે અયોધ્યાકાણ્ડે ત્રિચત્વારિશઃ સર્ગઃ ॥૨-
શ્રીમદ્ વાલ્મીકિ રામાયણના અયોધ્યા કાંડનો ત્રેચાળીસમો સર્ગ અહીંથી આરંભે છે.
તતઃ સમીક્ષ્ય શયને સન્નં શોકેન પાર્થિવમ્। કૌસલ્યા પુત્રશોકાર્તા તમુવાચ મહીપતિમ્
પછી, શોકથી દુઃખી રાજાને શયન પર પડેલા જોઈ, પુત્રશોકથી વ્યાકુળ કૌસલ્યાએ મહારાજને કહ્યું.
રાઘવે નરશાર્દૂલે વિષં મુક્ત્વાહિજિહ્મગા। વિચરિષ્યતિ કૈકેયી નિર્મુક્તેવ હિ પન્નગી
હે પુરુષશ્રેષ્ઠ, રાઘવ ઉપર પોતાનું ઝેર ઉગારીને, કૈકેયી હવે વાંકડા રસ્તે ફરીને, ઝાડ ખોલી ગયેલી સાપની જેમ વર્તશે.