એવં વદન્તસ્તે સોઢું ન શેકુર્બાષ્પમાગતમ્। નરાસ્તમનુગચ્છન્તિ પ્રિયમિક્ષ્વાકુનન્દનમ્
આવી રીતે બોલતાં બોલતાં, લોકો પોતાના આવતાં આંસુ રોકી શક્યા નહીં અને પોતાના પ્રિય ઇક્ષ્વાકુકુલના આનંદ રામના પીછે ચાલ્યા.
અથ રાજા વૃતઃ સ્ત્રીભિર્દીનાભિર્દીનચેતનઃ। નિર્જગામ પ્રિયં પુત્રં દ્રક્ષ્યામીતિ બ્રુવન્ ગૃહાત્
પછી રાજા, દુઃખી સ્ત્રીઓથી ઘેરાયેલા અને પોતે પણ વ્યથિત હૃદયથી, 'હું મારા પ્રિય પુત્રને જોઈશ' એમ બોલતાં ઘરમાંથી બહાર આવ્યા.
શુશ્રુવે ચાગ્રતઃ સ્ત્રીણાં રુદતીનાં મહાસ્વનઃ। યથા નાદઃ કરેણૂનાં બદ્ધે મહતિ કુઞ્જરે
અને તેમના આગળ દુઃખી સ્ત્રીઓના રડવાનું મોટું રડારોડ સંભળાયું, જેમ કે મોટા હાથી બંધાઈ જાય ત્યારે માદા હાથીઓ રડે છે.
પિતા હિ રાજા કાકુત્સ્થઃ શ્રીમાન્ સન્નસ્તદા બભૌ। પરિપૂર્ણઃ શશી કાલે ગ્રહેણોપપ્લુતો યથા
કાકુત્થ્સના પિતા, એ તેજસ્વી રાજા, એ સમયે એવા લાગ્યા જેમ પૂર્ણ ચંદ્ર ગ્રહણથી ઢંકાઈ જાય છે.
સ ચ શ્રીમાનચિન્ત્યાત્મા રામો દશરથાત્મજઃ। સૂતં સંચોદયામાસ ત્વરિતં વાહ્યતામિતિ
અને દશરથપુત્ર તેજસ્વી અને અગમ્ય મનવાળા રામે સારથીને કહ્યું: 'ઝડપથી રથ હાંકો!'
રામો યાહીતિ તં સૂતં તિષ્ઠેતિ ચ જનસ્તથા। ઉભયં નાશકત્ સૂતઃ કર્તુમધ્વનિ ચોદિતઃ
રામે સારથીને કહ્યું 'ચાલ', અને લોકો બોલ્યા 'થેમ'; પણ રસ્તા પર દબાણમાં સારથી એમાંથી કશુંય કરી શક્યો નહીં.
નિર્ગચ્છતિ મહાબાહૌ રામે પૌરજનાશ્રુભિઃ। પતિતૈરભ્યવહિતં પ્રણનાશ મહીરજઃ
જ્યારે મહાબળવાન રામ બહાર નીકળ્યા, ત્યારે શહેરના લોકોના પડતા આંસુઓએ ધરતીની ધૂળ ભીંજવીને દબાવી દીધી.
રુદિતાશ્રુપરિદ્યૂનં હાહાકૃતમચેતનમ્। પ્રયાણે રાઘવસ્યાસીત્ પુરં પરમપીડિતમ્
રઘુકુળના રામના વિદાય સમયે આખું શહેર રડવાથી, આંસુઓથી અને હાહાકારથી ભરાઈ ગયું, બધું જ અચેતન અને ભારે દુઃખી થઈ ગયું.
સુસ્રાવ નયનૈઃ સ્ત્રીણામસ્રમાયાસસમ્ભવમ્। મીનસંક્ષોભચલિતૈઃ સલિલં પઙ્કજૈરિવ
સ્ત્રીઓની આંખોમાંથી દુઃખથી જન્મેલા આંસુઓ વહેવા લાગ્યા, જેમ માછલીઓથી હલનચલન પામેલું પાણી કમળોને હલાવે છે.
દૃષ્ટ્વા તુ નૃપતિઃ શ્રીમાનેકચિત્તગતં પુરમ્। નિપપાતૈવ દુઃખેન કૃત્તમૂલ ઇવ દ્રુમઃ
પણ જ્યારે તેજસ્વી રાજાએ જોયું કે આખું શહેરના લોકોનું મન રામમાં જ લાગેલું છે, ત્યારે તેઓ દુઃખથી જમીન પર ઢળી પડ્યા, જેમ મૂળથી કપાયેલું વૃક્ષ પડી જાય.
તતો હલહલાશબ્દો જજ્ઞે રામસ્ય પૃષ્ઠતઃ। નરાણાં પ્રેક્ષ્ય રાજાનં સીદન્તં ભૃશદુઃખિતમ્
પછી રામજીના પાછળથી ભારે હોબાળો થયો, કારણ કે લોકો રાજાને ખૂબ દુઃખી અને તૂટેલા જોઈને ભેગા થયા.
હા રામેતિ જનાઃ કેચિદ્ રામમાતેતિ ચાપરે। અન્તઃપુરસમૃદ્ધં ચ ક્રોશન્તં પર્યદેવયન્
કેટલાંક લોકો 'હાય રામ!' કહીને રડવા લાગ્યા, તો બીજાઓ 'રામની માતા!' કહીને બૂમો પાડવા લાગ્યા. અંદરના મહેલમાં રહેનાર સ્ત્રીઓ પણ ઉંચે અવાજે રડવા લાગી.
અન્વીક્ષમાણો રામસ્તુ વિષણ્ણં ભ્રાન્તચેતસમ્। રાજાનં માતરં ચૈવ દદર્શાનુગતૌ પથિ
રામજી પાછળ વળી જોયું તો રાજા અને પોતાની માતા, બંને દુઃખી મનથી અને ગભરાઈને, રસ્તા પર તેમના પાછળ આવતાં દેખાયા.
પદાતિનૌ ચ યાનાર્હાવદુઃખાર્હૌ સુખોચિતૌ। દૃષ્ટ્વા સંચોદયામાસ શીઘ્રં યાહીતિ સારથિમ્
પગપાળા ચાલતા અને સુખમાં રહેલા માતા-પિતાને હવે દુઃખ સહન કરવું પડે છે તે જોઈને, રામજીએ સારથીને કહ્યું, 'ઝલદી લઈ જા!'
નહિ તત્ પુરુષવ્યાઘ્રો દુઃખજં દર્શનં પિતુઃ। માતુશ્ચ સહિતું શક્તસ્તોત્ત્રૈર્નુન્ન ઇવ દ્વિપઃ
એ મહાન પુરુષ પોતાના પિતા અને માતાનું દુઃખી ચહેરું જોઈ શક્યા નહીં, જેમ હાથીને અંકુશથી વાગે ત્યારે તે દુઃખ સહન કરી શકતો નથી.
પ્રત્યગારમિવાયાન્તી સવત્સા વત્સકારણાત્। બદ્ધવત્સા યથા ધેનૂ રામમાતાભ્યધાવત
જેમ વાછડાથી દૂર બાંધેલી ગાય પોતાના વાછડાને જોઈને દોડે છે, તેમ રામજીની માતા પણ રામજી તરફ દોડી આવી.
તથા રુદન્તીં કૌસલ્યાં રથં તમનુધાવતીમ્। ક્રોશન્તીં રામ રામેતિ હા સીતે લક્ષ્મણેતિ ચ
કૌશલ્યા રડતી અને રથ પાછળ દોડી રહી હતી, અને 'રામ! હાય સીતા! લક્ષ્મણ!' એમ બૂમો પાડતી હતી.
રામલક્ષ્મણસીતાર્થં સ્રવન્તીં વારિ નેત્રજમ્। અસકૃત્ પ્રૈક્ષત સ તાં નૃત્યન્તીમિવ માતરમ્
રામજી વારંવાર પોતાની માતાને જોઈ રહ્યા હતા, જે રામ, લક્ષ્મણ અને સીતાના દુઃખમાં આંખોમાંથી પાણી વહાવતી, દુઃખમાં તડપતી જણાતી હતી.
તિષ્ઠેતિ રાજા ચુક્રોશ યાહિ યાહીતિ રાઘવઃ। સુમન્ત્રસ્ય બભૂવાત્મા ચક્રયોરિવ ચાન્તરા
રાજા બૂમ્યા, 'થેમ!' અને રાઘવ બોલ્યા, 'ચાલ, ચાલ!' સુમંત્ર તો બંનેની આજ્ઞા વચ્ચે ફસાઈ ગયા, જાણે બે ચક્રીય વચ્ચે આવી ગયા હોય.
નાશ્રૌષમિતિ રાજાનમુપાલબ્ધોઽપિ વક્ષ્યસિ। ચિરં દુઃખસ્ય પાપિષ્ઠમિતિ રામસ્તમબ્રવીત્
રામજીએ કહ્યું, 'જો રાજા ગુસ્સે થાય તો પણ કહેવું કે મેં સાંભળ્યું નહીં, કારણ કે લાંબું દુઃખ પાપરૂપ છે.'
સ રામસ્ય વચઃ કુર્વન્નનુજ્ઞાપ્ય ચ તં જનમ્। વ્રજતોઽપિ હયાન્ શીઘ્રં ચોદયામાસ સારથિઃ
રામજીની વાત માનીને અને લોકોની પરવાનગી લઈ, સારથીએ ઘોડાઓને ઝડપથી હંકારી દીધા, ભલે તેઓ જતા જ હોય.
ન્યવર્તત જનો રાજ્ઞો રામં કૃત્વા પ્રદક્ષિણમ્। મનસાપ્યાશુવેગેન ન ન્યવર્તત માનુષમ્
લોકોએ રામજીની પરિક્રમા કરી અને પાછા વળી ગયા, પણ મનથી તો તેઓ ઝડપથી રામજી પાસેથી દૂર થઈ શક્યા નહીં.
યમિચ્છેત્ પુનરાયાતં નૈનં દૂરમનુવ્રજેત્। ઇત્યમાત્યા મહારાજમૂચુર્દશરથં વચઃ
મંત્રીઓએ દશરથ રાજાને કહ્યું, 'જો તમે ઇચ્છો છો કે રામજી પાછા આવે, તો કોઈએ પણ દૂર સુધી તેમના પાછળ ન જવું.'
તેષાં વચઃ સર્વગુણોપપન્નઃ પ્રસ્વિન્નગાત્રઃ પ્રવિષણ્ણરૂપઃ। નિશમ્ય રાજા કૃપણઃ સભાર્યો વ્યવસ્થિતસ્તં સુતમીક્ષમાણઃ
બધા ગુણોથી ભરપૂર એ વાતો સાંભળી, દુઃખી અને પસીનાથી ભીંજાયેલા રાજા પોતાની રાણી સાથે ઊભા રહ્યા અને પુત્રને જોઈ રહ્યા.
thumb|એકચત્વારિંશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે અયોધ્યાકાણ્ડે એકચત્વારિંશઃ સર્ગઃ ॥૨-
હવે શ્રીમદ્વાલ્મીકિ રામાયણના અયોધ્યાકાંડનો એકતાલીસમો અધ્યાય સાંભળો.
તસ્મિંસ્તુ પુરુષવ્યાઘ્રે નિષ્ક્રામતિ કૃતાઞ્જલૌ। આર્તશબ્દો હિ સંજજ્ઞે સ્ત્રીણામન્તઃપુરે મહાન્
જ્યારે એ મહાન પુરુષ હાથ જોડીને બહાર નીકળ્યા, ત્યારે અંદરના મહેલમાં રહેનારી સ્ત્રીઓના રડવાનો મોટો અવાજ ઊઠ્યો.
અનાથસ્ય જનસ્યાસ્ય દુર્બલસ્ય તપસ્વિનઃ। યો ગતિઃ શરણં ચાસીત્ સ નાથઃ ક્વ નુ ગચ્છતિ
આ બેચારા, નબળા અને તપસ્વી લોકો માટે જે આશ્રય અને રક્ષા હતા, એ રક્ષક હવે ક્યાં જાય છે?
ન ક્રુધ્યત્યભિશસ્તોઽપિ ક્રોધનીયાનિ વર્જયન્। ક્રુદ્ધાન્ પ્રસાદયન્ સર્વાન્ સમદુઃખઃ ક્વ ગચ્છતિ
જેમને અપમાન મળતાં પણ ક્યારેય ગુસ્સો ન આવતો, ગુસ્સાનો કારણ ટાળી દેતા અને ગુસ્સે થયેલા સૌને શાંત કરતા, એવા જે સર્વના દુઃખમાં સહભાગી હતા, એ હવે ક્યાં જાય છે?
કૌસલ્યાયાં મહાતેજા યથા માતરિ વર્તતે। તથા યો વર્તતેઽસ્માસુ મહાત્મા ક્વ નુ ગચ્છતિ
જેમ મહાશક્તિશાળી રામજી કૌશલ્યા માતા સાથે પ્રેમથી વર્તે છે, એ જ રીતે એ મહાન આત્મા અમારાં પ્રત્યે પણ વર્તે છે; હવે એ ક્યાં જઈ રહ્યો છે?
કૈકેય્યા ક્લિશ્યમાનેન રાજ્ઞા સંચોદિતો વનમ્। પરિત્રાતા જનસ્યાસ્ય જગતઃ ક્વ નુ ગચ્છતિ
કૈકેયીથી દુઃખી થયેલા રાજાએ રામજીને જંગલમાં જવા કહ્યું; જે જગતના અને આ પ્રજાના રક્ષક છે, એ ક્યાં જઈ રહ્યો છે?