સીતાતૃતીયાનારૂઢાન્ દૃષ્ટ્વા રથમચોદયત્। સુમન્ત્રઃ સમ્મતાનશ્વાન્ વાયુવેગસમાઞ્જવે
સીતા અને બંને ભાઈઓને રથ પર બેઠેલા જોઈ, સુમંત્રએ પવન જેવી ઝડપથી દોડતા ઘોડાઓ જોડેલા રથને આગળ ધપાવ્યો.
પ્રયાતે તુ મહારણ્યં ચિરરાત્રાય રાઘવે। બભૂવ નગરે મૂર્ચ્છા બલમૂર્ચ્છા જનસ્ય ચ
જ્યારે રાઘવ લાંબા વનવાસ માટે મહાવન તરફ روانા થયો, ત્યારે શહેર અને લોકોમાં દુઃખ અને બેભાનપન છવાઈ ગયો.
તત્ સમાકુલસમ્ભ્રાન્તં મત્તસંકુપિતદ્વિપમ્। હયસિઞ્જિતનિર્ઘોષં પુરમાસીન્મહાસ્વનમ્
એ શહેરમાં અફરાતફરી અને ભયનો માહોલ છવાઈ ગયો હતો, ઉગ્ર અને ઉન્મત્ત હાથીઓ ગૂસ્સેમાં ગર્જના કરતા હતા, ઘોડાઓના હણહણાટ સાથે આખું શહેર ગજબના શોરથી ગૂંજતું હતું.
તતઃ સબાલવૃદ્ધા સા પુરી પરમપીડિતા। રામમેવાભિદુદ્રાવ ઘર્માર્તઃ સલિલં યથા
પછી એ શહેર, જેમાં બાળકો અને વૃદ્ધો પણ હતા, ભારે દુઃખી થઈને, તડપતા માણસ જેમ ગરમીમાં પાણી શોધે તેમ, માત્ર રામ તરફ દોડી ગયું.
પાર્શ્વતઃ પૃષ્ઠતશ્ચાપિ લમ્બમાનાસ્તદુન્મુખાઃ। બાષ્પપૂર્ણમુખાઃ સર્વે તમૂચુર્ભૃશનિઃસ્વનાઃ
બાજુએ અને પાછળથી, બધા લોકો, આંખોમાં આંસુઓથી ભરાયેલા, રામને પીછે લાગ્યા અને ભારે રડતાં બોલવા લાગ્યા.
સંયચ્છ વાજિનાં રશ્મીન્ સૂત યાહિ શનૈઃ શનૈઃ। મુખં દ્રક્ષ્યામ રામસ્ય દુર્દર્શં નો ભવિષ્યતિ
'હે સારથી, ઘોડાઓની લગામ ધીમે પકડી રાખ, ધીરે ધીરે રથ ચલાવ; આપણે રામનું મુખ જોવું છે, જે પછીથી આપણને જોવા મળવાનું મુશ્કેલ બની જશે.'
આયસં હૃદયં નૂનં રામમાતુરસંશયમ્। યદ્ દેવગર્ભપ્રતિમે વનં યાતિ ન ભિદ્યતે
નક્કી છે કે રામની માતાનું હૃદય લોખંડ જેવું મજબૂત છે, કેમ કે દેવતાજેવા તેજસ્વી પુત્ર જંગલમાં જાય છે અને છતાં એનું હૃદય તૂટીતું નથી.
કૃતકૃત્યા હિ વૈદેહી છાયેવાનુગતા પતિમ્। ન જહાતિ રતા ધર્મે મેરુમર્કપ્રભા યથા
વૈદેહી તો પોતાનું કર્તવ્ય પૂરું કરીને પતિને છાંયાની જેમ સતત અનુસરે છે, ધર્મમાં રત રહીને ક્યારેય છોડી જતી નથી, જેમ મેરુ પર્વતને સૂર્યકિરણો ક્યારેય છોડતા નથી.
અહો લક્ષ્મણ સિદ્ધાર્થઃ સતતં પ્રિયવાદિનમ્। ભ્રાતરં દેવસંકાશં યસ્ત્વં પરિચરિષ્યસિ
અરે લક્ષ્મણ, તું ખરેખર ધન્ય છે, કારણ કે તું પોતાના ભાઈની સેવા કરશે, જે હંમેશા મીઠા બોલે છે અને દેવતાજેવો દેખાય છે.
મહત્યેષા હિ તે બુદ્ધિરેષ ચાભ્યુદયો મહાન્। એષ સ્વર્ગસ્ય માર્ગશ્ચ યદેનમનુગચ્છસિ
તારી બુદ્ધિ પણ મહાન છે અને આ તારો મોટો લાભ છે; તું જે રસ્તે ચાલે છે એ જ સ્વર્ગ તરફ જવાનો માર્ગ છે.
એવં વદન્તસ્તે સોઢું ન શેકુર્બાષ્પમાગતમ્। નરાસ્તમનુગચ્છન્તિ પ્રિયમિક્ષ્વાકુનન્દનમ્
આવી રીતે બોલતાં બોલતાં, લોકો પોતાના આવતાં આંસુ રોકી શક્યા નહીં અને પોતાના પ્રિય ઇક્ષ્વાકુકુલના આનંદ રામના પીછે ચાલ્યા.
અથ રાજા વૃતઃ સ્ત્રીભિર્દીનાભિર્દીનચેતનઃ। નિર્જગામ પ્રિયં પુત્રં દ્રક્ષ્યામીતિ બ્રુવન્ ગૃહાત્
પછી રાજા, દુઃખી સ્ત્રીઓથી ઘેરાયેલા અને પોતે પણ વ્યથિત હૃદયથી, 'હું મારા પ્રિય પુત્રને જોઈશ' એમ બોલતાં ઘરમાંથી બહાર આવ્યા.
શુશ્રુવે ચાગ્રતઃ સ્ત્રીણાં રુદતીનાં મહાસ્વનઃ। યથા નાદઃ કરેણૂનાં બદ્ધે મહતિ કુઞ્જરે
અને તેમના આગળ દુઃખી સ્ત્રીઓના રડવાનું મોટું રડારોડ સંભળાયું, જેમ કે મોટા હાથી બંધાઈ જાય ત્યારે માદા હાથીઓ રડે છે.
પિતા હિ રાજા કાકુત્સ્થઃ શ્રીમાન્ સન્નસ્તદા બભૌ। પરિપૂર્ણઃ શશી કાલે ગ્રહેણોપપ્લુતો યથા
કાકુત્થ્સના પિતા, એ તેજસ્વી રાજા, એ સમયે એવા લાગ્યા જેમ પૂર્ણ ચંદ્ર ગ્રહણથી ઢંકાઈ જાય છે.
સ ચ શ્રીમાનચિન્ત્યાત્મા રામો દશરથાત્મજઃ। સૂતં સંચોદયામાસ ત્વરિતં વાહ્યતામિતિ
અને દશરથપુત્ર તેજસ્વી અને અગમ્ય મનવાળા રામે સારથીને કહ્યું: 'ઝડપથી રથ હાંકો!'
રામો યાહીતિ તં સૂતં તિષ્ઠેતિ ચ જનસ્તથા। ઉભયં નાશકત્ સૂતઃ કર્તુમધ્વનિ ચોદિતઃ
રામે સારથીને કહ્યું 'ચાલ', અને લોકો બોલ્યા 'થેમ'; પણ રસ્તા પર દબાણમાં સારથી એમાંથી કશુંય કરી શક્યો નહીં.
નિર્ગચ્છતિ મહાબાહૌ રામે પૌરજનાશ્રુભિઃ। પતિતૈરભ્યવહિતં પ્રણનાશ મહીરજઃ
જ્યારે મહાબળવાન રામ બહાર નીકળ્યા, ત્યારે શહેરના લોકોના પડતા આંસુઓએ ધરતીની ધૂળ ભીંજવીને દબાવી દીધી.
રુદિતાશ્રુપરિદ્યૂનં હાહાકૃતમચેતનમ્। પ્રયાણે રાઘવસ્યાસીત્ પુરં પરમપીડિતમ્
રઘુકુળના રામના વિદાય સમયે આખું શહેર રડવાથી, આંસુઓથી અને હાહાકારથી ભરાઈ ગયું, બધું જ અચેતન અને ભારે દુઃખી થઈ ગયું.
સુસ્રાવ નયનૈઃ સ્ત્રીણામસ્રમાયાસસમ્ભવમ્। મીનસંક્ષોભચલિતૈઃ સલિલં પઙ્કજૈરિવ
સ્ત્રીઓની આંખોમાંથી દુઃખથી જન્મેલા આંસુઓ વહેવા લાગ્યા, જેમ માછલીઓથી હલનચલન પામેલું પાણી કમળોને હલાવે છે.
દૃષ્ટ્વા તુ નૃપતિઃ શ્રીમાનેકચિત્તગતં પુરમ્। નિપપાતૈવ દુઃખેન કૃત્તમૂલ ઇવ દ્રુમઃ
પણ જ્યારે તેજસ્વી રાજાએ જોયું કે આખું શહેરના લોકોનું મન રામમાં જ લાગેલું છે, ત્યારે તેઓ દુઃખથી જમીન પર ઢળી પડ્યા, જેમ મૂળથી કપાયેલું વૃક્ષ પડી જાય.
તતો હલહલાશબ્દો જજ્ઞે રામસ્ય પૃષ્ઠતઃ। નરાણાં પ્રેક્ષ્ય રાજાનં સીદન્તં ભૃશદુઃખિતમ્
પછી રામજીના પાછળથી ભારે હોબાળો થયો, કારણ કે લોકો રાજાને ખૂબ દુઃખી અને તૂટેલા જોઈને ભેગા થયા.
હા રામેતિ જનાઃ કેચિદ્ રામમાતેતિ ચાપરે। અન્તઃપુરસમૃદ્ધં ચ ક્રોશન્તં પર્યદેવયન્
કેટલાંક લોકો 'હાય રામ!' કહીને રડવા લાગ્યા, તો બીજાઓ 'રામની માતા!' કહીને બૂમો પાડવા લાગ્યા. અંદરના મહેલમાં રહેનાર સ્ત્રીઓ પણ ઉંચે અવાજે રડવા લાગી.
અન્વીક્ષમાણો રામસ્તુ વિષણ્ણં ભ્રાન્તચેતસમ્। રાજાનં માતરં ચૈવ દદર્શાનુગતૌ પથિ
રામજી પાછળ વળી જોયું તો રાજા અને પોતાની માતા, બંને દુઃખી મનથી અને ગભરાઈને, રસ્તા પર તેમના પાછળ આવતાં દેખાયા.
પદાતિનૌ ચ યાનાર્હાવદુઃખાર્હૌ સુખોચિતૌ। દૃષ્ટ્વા સંચોદયામાસ શીઘ્રં યાહીતિ સારથિમ્
પગપાળા ચાલતા અને સુખમાં રહેલા માતા-પિતાને હવે દુઃખ સહન કરવું પડે છે તે જોઈને, રામજીએ સારથીને કહ્યું, 'ઝલદી લઈ જા!'
નહિ તત્ પુરુષવ્યાઘ્રો દુઃખજં દર્શનં પિતુઃ। માતુશ્ચ સહિતું શક્તસ્તોત્ત્રૈર્નુન્ન ઇવ દ્વિપઃ
એ મહાન પુરુષ પોતાના પિતા અને માતાનું દુઃખી ચહેરું જોઈ શક્યા નહીં, જેમ હાથીને અંકુશથી વાગે ત્યારે તે દુઃખ સહન કરી શકતો નથી.
પ્રત્યગારમિવાયાન્તી સવત્સા વત્સકારણાત્। બદ્ધવત્સા યથા ધેનૂ રામમાતાભ્યધાવત
જેમ વાછડાથી દૂર બાંધેલી ગાય પોતાના વાછડાને જોઈને દોડે છે, તેમ રામજીની માતા પણ રામજી તરફ દોડી આવી.
તથા રુદન્તીં કૌસલ્યાં રથં તમનુધાવતીમ્। ક્રોશન્તીં રામ રામેતિ હા સીતે લક્ષ્મણેતિ ચ
કૌશલ્યા રડતી અને રથ પાછળ દોડી રહી હતી, અને 'રામ! હાય સીતા! લક્ષ્મણ!' એમ બૂમો પાડતી હતી.
રામલક્ષ્મણસીતાર્થં સ્રવન્તીં વારિ નેત્રજમ્। અસકૃત્ પ્રૈક્ષત સ તાં નૃત્યન્તીમિવ માતરમ્
રામજી વારંવાર પોતાની માતાને જોઈ રહ્યા હતા, જે રામ, લક્ષ્મણ અને સીતાના દુઃખમાં આંખોમાંથી પાણી વહાવતી, દુઃખમાં તડપતી જણાતી હતી.
તિષ્ઠેતિ રાજા ચુક્રોશ યાહિ યાહીતિ રાઘવઃ। સુમન્ત્રસ્ય બભૂવાત્મા ચક્રયોરિવ ચાન્તરા
રાજા બૂમ્યા, 'થેમ!' અને રાઘવ બોલ્યા, 'ચાલ, ચાલ!' સુમંત્ર તો બંનેની આજ્ઞા વચ્ચે ફસાઈ ગયા, જાણે બે ચક્રીય વચ્ચે આવી ગયા હોય.
નાશ્રૌષમિતિ રાજાનમુપાલબ્ધોઽપિ વક્ષ્યસિ। ચિરં દુઃખસ્ય પાપિષ્ઠમિતિ રામસ્તમબ્રવીત્
રામજીએ કહ્યું, 'જો રાજા ગુસ્સે થાય તો પણ કહેવું કે મેં સાંભળ્યું નહીં, કારણ કે લાંબું દુઃખ પાપરૂપ છે.'