સંવાસાત્ પરુષં કિંચિદજ્ઞાનાદપિ યત્ કૃતમ્। તન્મે સમુપજાનીત સર્વાશ્ચામન્ત્રયામિ વઃ
એકસાથે રહેતાં અજાણતા કે કઠોર શબ્દો કહ્યાં હોય તો, એ માટે હું માફી માંગુ છું; તમે સૌ મને ક્ષમા કરો.
જજ્ઞોઽથ તાસાં સંનાદઃ ક્રૌઞ્ચીનામિવ નિઃસ્વનઃ। માનવેન્દ્રસ્ય ભાર્યાણામેવં વદતિ રાઘવે
પછી ત્યાં એવી ધ્વનિ ઊઠી, જાણે બગલાઓ રડતા હોય, જ્યારે રાઘવ રાજાની પત્નીઓને આ રીતે સંબોધી રહ્યા હતા.
મુરજપણવમેઘઘોષવદ્ દશરથવેશ્મ બભૂવ યત્ પુરા। વિલપિતપરિદેવનાકુલં વ્યસનગતં તદભૂત્ સુદુઃખિતમ્
દશરથનું ઘર ફરી એકવાર ઢોલ, પખાવજ અને મેઘના ગર્જન જેવી ધ્વનિથી ગૂંજી ઉઠ્યું, પણ એમાં શોક અને વિપત્તિથી ભરેલું દુઃખ છવાયું હતું.
thumb|ચત્વારિંશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે અયોધ્યાકાણ્ડે ચત્વારિંશઃ સર્ગઃ ॥૨-
ચાલો, હવે ચાળીસમો સર્ગ સાંભળો.
અથ રામશ્ચ સીતા ચ લક્ષ્મણશ્ચ કૃતાઞ્જલિઃ। ઉપસંગૃહ્ય રાજાનં ચક્રુર્દીનાઃ પ્રદક્ષિણમ્
પછી રામ, સીતા અને લક્ષ્મણએ હાથ જોડીને દુઃખી મનથી રાજાને પ્રદક્ષિણ કરી.
તં ચાપિ સમનુજ્ઞાપ્ય ધર્મજ્ઞઃ સહ સીતયા। રાઘવઃ શોકસમ્મૂઢો જનનીમભ્યવાદયત્
પછી ધર્મનિષ્ઠ રાઘવએ, રાજાની પરવાનગી લઈને, સીતા સાથે દુઃખથી ગભરાઈને પોતાની માતાને વંદન કર્યું.
અન્વક્ષં લક્ષ્મણો ભ્રાતુઃ કૌસલ્યામભ્યવાદયત્। અપિ માતુઃ સુમિત્રાયા જગ્રાહ ચરણૌ પુનઃ
લક્ષ્મણે પોતાના ભાઈના પગલે ચાલીને કૌશલ્યાને વંદન કર્યું અને પછી પોતાની માતા સુમિત્રાના પગ પકડી લીધા.
તં વન્દમાનં રુદતી માતા સૌમિત્રિમબ્રવીત્। હિતકામા મહાબાહું મૂર્ધ્ન્યુપાઘ્રાય લક્ષ્મણમ્
લક્ષ્મણને વંદન કરતા જોઈને, રડતી માતા સુમિત્રાએ શુભેચ્છા સાથે પોતાના બળવાન પુત્રને માથા પર ચુંબન કર્યું.
સૃષ્ટસ્ત્વં વનવાસાય સ્વનુરક્તઃ સુહૃજ્જને। રામે પ્રમાદં મા કાર્ષીઃ પુત્ર ભ્રાતરિ ગચ્છતિ
પુત્ર, તું વનમાં રહેવા માટે મોકલાયો છે અને પોતાના પ્રિયજનોને પ્રેમ કરે છે; હવે ભાઈ રામની સાથે જાય છે ત્યારે કદી પણ બેદરકાર ન રહે.
વ્યસની વા સમૃદ્ધો વા ગતિરેષ તવાનઘ। એષ લોકે સતાં ધર્મો યજ્જ્યેષ્ઠવશગો ભવેત્
પુત્ર, સુખ હોય કે દુઃખ, તારો સાચો માર્ગ એ જ છે; સારા લોકો માટે મોટાના આદેશમાં રહેવું એ જ ધર્મ છે.
ઇદં હિ વૃત્તમુચિતં કુલસ્યાસ્ય સનાતનમ્। દાનં દીક્ષા ચ યજ્ઞેષુ તનુત્યાગો મૃધેષુ હિ
આ વર્તન અમારા કુટુંબ માટે હંમેશાં યોગ્ય રહ્યું છે—દાન, યજ્ઞમાં દીક્ષા અને યુદ્ધમાં પોતાનું જીવન અર્પણ કરવું.
લક્ષ્મણં ત્વેવમુક્ત્વાસૌ સંસિદ્ધં પ્રિયરાઘવમ્। સુમિત્રા ગચ્છ ગચ્છેતિ પુનઃ પુનરુવાચ તમ્
આ રીતે લક્ષ્મણને સમજાવીને, રાઘવને પ્રેમ કરતી સુમિત્રાએ વારંવાર કહ્યું: 'જા, જા.'
રામં દશરથં વિદ્ધિ માં વિદ્ધિ જનકાત્મજામ્। અયોધ્યામટવીં વિદ્ધિ ગચ્છ તાત યથાસુખમ્
રામને તું પિતા સમજી, મને માતા સમજી, જનકની દીકરીને પોતાની જ માન, અયોધ્યાને જંગલ સમજીને, પુત્ર, તું આનંદથી જા.
તતઃ સુમન્ત્રઃ કાકુત્સ્થં પ્રાઞ્જલિર્વાક્યમબ્રવીત્। વિનીતો વિનયજ્ઞશ્ચ માતલિર્વાસવં યથા
પછી સુમંત્રએ હાથ જોડીને વિનમ્રતાથી કાકુત્સ્થ વંશના રામને એમ કહ્યું જેમ માતલીએ ઇન્દ્રને કહે.
રથમારોહ ભદ્રં તે રાજપુત્ર મહાયશઃ। ક્ષિપ્રં ત્વાં પ્રાપયિષ્યામિ યત્ર માં રામ વક્ષ્યસે
રાજકુમાર, તું રથ પર ચઢ, તારા માટે શુભતા રહે. રામ જ્યાં કહે ત્યાં હું તને ઝડપથી લઈ જઈશ.
ચતુર્દશ હિ વર્ષાણિ વસ્તવ્યાનિ વને ત્વયા। તાન્યુપક્રમિતવ્યાનિ યાનિ દેવ્યા પ્રચોદિતઃ
તારે ચૌદ વર્ષ વનમાં રહેવું પડશે; રાણી જે રીતે કહે છે એ પ્રમાણે તારે એ વર્ષો શરૂ કરવા છે.
તં રથં સૂર્યસંકાશં સીતા હૃષ્ટેન ચેતસા। આરુરોહ વરારોહા કૃત્વાલંકારમાત્મનઃ
ખુશ મનથી, સુંદર રીતે શણગાર કરીને, સીતા રથ પર ચઢી જે સૂર્ય જેવી તેજસ્વી લાગી.
વનવાસં હિ સંખ્યાય વાસાંસ્યાભરણાનિ ચ। ભર્તારમનુગચ્છન્ત્યૈ સીતાયૈ શ્વશુરો દદૌ
વનવાસના વર્ષો ગણીને અને પતિની સાથે જવાનું વિચારીને, સીતાને તેના સસરાએ વસ્ત્રો અને આભૂષણ આપ્યા.
તથૈવાયુધજાતાનિ ભ્રાતૃભ્યાં કવચાનિ ચ। રથોપસ્થે પ્રવિન્યસ્ય સચર્મ કઠિનં ચ યત્
એ જ રીતે, બંને ભાઈઓને શસ્ત્રો અને કવચ પણ આપ્યા અને મજબૂત ઢાલ સહિત એ બધું રથમાં મૂકવામાં આવ્યું.
અથો જ્વલનસંકાશં ચામીકરવિભૂષિતમ્। તમારુરુહતુસ્તૂર્ણં ભ્રાતરૌ રામલક્ષ્મણૌ
પછી રામ અને લક્ષ્મણ બંને ભાઈઓ તુરંત જ રથ પર ચઢ્યા, જે અગ્નિ જેવી તેજસ્વી અને સોનાથી શોભિત હતી.
સીતાતૃતીયાનારૂઢાન્ દૃષ્ટ્વા રથમચોદયત્। સુમન્ત્રઃ સમ્મતાનશ્વાન્ વાયુવેગસમાઞ્જવે
સીતા અને બંને ભાઈઓને રથ પર બેઠેલા જોઈ, સુમંત્રએ પવન જેવી ઝડપથી દોડતા ઘોડાઓ જોડેલા રથને આગળ ધપાવ્યો.
પ્રયાતે તુ મહારણ્યં ચિરરાત્રાય રાઘવે। બભૂવ નગરે મૂર્ચ્છા બલમૂર્ચ્છા જનસ્ય ચ
જ્યારે રાઘવ લાંબા વનવાસ માટે મહાવન તરફ روانા થયો, ત્યારે શહેર અને લોકોમાં દુઃખ અને બેભાનપન છવાઈ ગયો.
તત્ સમાકુલસમ્ભ્રાન્તં મત્તસંકુપિતદ્વિપમ્। હયસિઞ્જિતનિર્ઘોષં પુરમાસીન્મહાસ્વનમ્
એ શહેરમાં અફરાતફરી અને ભયનો માહોલ છવાઈ ગયો હતો, ઉગ્ર અને ઉન્મત્ત હાથીઓ ગૂસ્સેમાં ગર્જના કરતા હતા, ઘોડાઓના હણહણાટ સાથે આખું શહેર ગજબના શોરથી ગૂંજતું હતું.
તતઃ સબાલવૃદ્ધા સા પુરી પરમપીડિતા। રામમેવાભિદુદ્રાવ ઘર્માર્તઃ સલિલં યથા
પછી એ શહેર, જેમાં બાળકો અને વૃદ્ધો પણ હતા, ભારે દુઃખી થઈને, તડપતા માણસ જેમ ગરમીમાં પાણી શોધે તેમ, માત્ર રામ તરફ દોડી ગયું.
પાર્શ્વતઃ પૃષ્ઠતશ્ચાપિ લમ્બમાનાસ્તદુન્મુખાઃ। બાષ્પપૂર્ણમુખાઃ સર્વે તમૂચુર્ભૃશનિઃસ્વનાઃ
બાજુએ અને પાછળથી, બધા લોકો, આંખોમાં આંસુઓથી ભરાયેલા, રામને પીછે લાગ્યા અને ભારે રડતાં બોલવા લાગ્યા.
સંયચ્છ વાજિનાં રશ્મીન્ સૂત યાહિ શનૈઃ શનૈઃ। મુખં દ્રક્ષ્યામ રામસ્ય દુર્દર્શં નો ભવિષ્યતિ
'હે સારથી, ઘોડાઓની લગામ ધીમે પકડી રાખ, ધીરે ધીરે રથ ચલાવ; આપણે રામનું મુખ જોવું છે, જે પછીથી આપણને જોવા મળવાનું મુશ્કેલ બની જશે.'
આયસં હૃદયં નૂનં રામમાતુરસંશયમ્। યદ્ દેવગર્ભપ્રતિમે વનં યાતિ ન ભિદ્યતે
નક્કી છે કે રામની માતાનું હૃદય લોખંડ જેવું મજબૂત છે, કેમ કે દેવતાજેવા તેજસ્વી પુત્ર જંગલમાં જાય છે અને છતાં એનું હૃદય તૂટીતું નથી.
કૃતકૃત્યા હિ વૈદેહી છાયેવાનુગતા પતિમ્। ન જહાતિ રતા ધર્મે મેરુમર્કપ્રભા યથા
વૈદેહી તો પોતાનું કર્તવ્ય પૂરું કરીને પતિને છાંયાની જેમ સતત અનુસરે છે, ધર્મમાં રત રહીને ક્યારેય છોડી જતી નથી, જેમ મેરુ પર્વતને સૂર્યકિરણો ક્યારેય છોડતા નથી.
અહો લક્ષ્મણ સિદ્ધાર્થઃ સતતં પ્રિયવાદિનમ્। ભ્રાતરં દેવસંકાશં યસ્ત્વં પરિચરિષ્યસિ
અરે લક્ષ્મણ, તું ખરેખર ધન્ય છે, કારણ કે તું પોતાના ભાઈની સેવા કરશે, જે હંમેશા મીઠા બોલે છે અને દેવતાજેવો દેખાય છે.
મહત્યેષા હિ તે બુદ્ધિરેષ ચાભ્યુદયો મહાન્। એષ સ્વર્ગસ્ય માર્ગશ્ચ યદેનમનુગચ્છસિ
તારી બુદ્ધિ પણ મહાન છે અને આ તારો મોટો લાભ છે; તું જે રસ્તે ચાલે છે એ જ સ્વર્ગ તરફ જવાનો માર્ગ છે.