વ્યરાજયત વૈદેહી વેશ્મ તત્ સુવિભૂષિતા। ઉદ્યતોંઽશુમતઃ કાલે ખં પ્રભેવ વિવસ્વતઃ
આ રીતે સુંદર રીતે શણગારાયેલી વૈદેહીએ એ ઘર sådan પ્રકાશિત કર્યું, જેમ ઉગતા સૂર્યે આકાશને તેજથી ભરપૂર કરી દે.
તાં ભુજાભ્યાં પરિષ્વજ્ય શ્વશ્રૂર્વચનમબ્રવીત્। અનાચરન્તીં કૃપણં મૂર્ધ્ન્યુપાઘ્રાય મૈથિલીમ્
માતા-સાસુએ બંને હાથથી તેને વળગી, માથું સુઘી અને રડતાં-રડતાં મૈથિલીને કહ્યું:
અસત્યઃ સર્વલોકેઽસ્મિન્ સતતં સત્કૃતાઃ પ્રિયૈઃ। ભર્તારં નાનુમન્યન્તે વિનિપાતગતં સ્ત્રિયઃ
આ દુનિયામાં, સ્ત્રીઓએ પોતાના પ્રિયજનોથી સન્માન મળતા હોવા છતાં, પતિ દુઃખમાં હોય ત્યારે તેની સાથે રહેતી નથી; તેઓ વિશ્વાસઘાતી છે.
એષ સ્વભાવો નારીણામનુભૂય પુરા સુખમ્। અલ્પામપ્યાપદં પ્રાપ્ય દુષ્યન્તિ પ્રજહત્યપિ
સ્ત્રીઓનો સ્વભાવ એવો છે કે, એકવાર સુખ માણ્યા પછી, જરા પણ દુઃખ આવે તો પોતાના જને પણ છોડી દે છે.
અસત્યશીલા વિકૃતા દુર્ગા અહૃદયાઃ સદા। અસત્યઃ પાપસંકલ્પાઃ ક્ષણમાત્રવિરાગિણઃ
સ્ત્રીઓ હંમેશાં અસત્યપ્રવૃત્તિ, ચંચળ, કઠોર અને નિર્દયી હોય છે; તેમનું મન દુષ્કર્મમાં અને પ્રેમ માત્ર ક્ષણભર જ ટકે છે.
ન કુલં ન કૃતં વિદ્યા ન દત્તં નાપિ સંગ્રહઃ। સ્ત્રીણાં ગૃહ્ણાતિ હૃદયમનિત્યહૃદયા હિ તાઃ
ન કુળ, ન સારા કામ, ન વિદ્યા, ન દાન કે સ્નેહ—કશું પણ સ્ત્રીઓના મનને બાંધીને રાખી શકતું નથી, કેમ કે તેમનું મન અસ્થિર હોય છે.
સાધ્વીનાં તુ સ્થિતાનાં તુ શીલે સત્યે શ્રુતે સ્થિતે। સ્ત્રીણાં પવિત્રં પરમં પતિરેકો વિશિષ્યતે
સારા ગુણો, સત્ય અને જ્ઞાનમાં સ્થિર રહેનારી સ્ત્રીઓ માટે પતિ જ સર્વોચ્ચ પવિત્રતા છે.
સ ત્વયા નાવમન્તવ્યઃ પુત્રઃ પ્રવ્રાજિતો વનમ્। તવ દેવસમસ્ત્વેષ નિર્ધનઃ સધનોઽપિ વા
પુત્ર વનમાં ગયો હોય તો પણ, એ ગરીબ હોય કે ધનવાન, તારે એને અવગણવો નહિ, કારણ કે એ તારો દેવ સમાન છે.
વિજ્ઞાય વચનં સીતા તસ્યા ધર્માર્થસંહિતમ્। કૃત્વાઞ્જલિમુવાચેદં શ્વશ્રૂમભિમુખે સ્થિતા
ધર્મ અને હિતથી ભરેલા એ વચનો સાંભળી, સીતાએ હાથ જોડીને પોતાની સાસુ સામે ઊભી રહીને કહ્યું.
કરિષ્યે સર્વમેવાહમાર્યા યદનુશાસ્તિ મામ્। અભિજ્ઞાસ્મિ યથા ભર્તુર્વર્તિતવ્યં શ્રુતં ચ મે
આર્યા, તમે જે કહેશો એ બધું હું કરીશ; પતિ પ્રત્યે સ્ત્રીએ કેવી રીતે વર્તવું એ મને ખબર છે અને મેં સાંભળ્યું પણ છે.
ન મામસજ્જનેનાર્યા સમાનયિતુમર્હતિ। ધર્માદ્ વિચલિતું નાહમલં ચન્દ્રાદિવ પ્રભા
આર્યા, તમે મને ખોટા ઉપાયથી મનાવવાનો પ્રયાસ ન કરો; હું ધર્મથી કદી વિમુખ થઈ શકું નહીં, જેમ ચાંદ્રપ્રભા ચાંદ્રથી અલગ થઈ શકતી નથી.
નાતન્ત્રી વાદ્યતે વીણા નાચક્રો વિદ્યતે રથઃ। નાપતિઃ સુખમેધેત યા સ્યાદપિ શતાત્મજા
તાર વિના વીણા વગાડી શકાતી નથી, ચકરા વિના રથ ચાલી શકતો નથી; એ જ રીતે, સો પુત્રો હોય તો પણ સ્ત્રી પતિ વિના સુખી રહી શકતી નથી.
મિતં દદાતિ હિ પિતા મિતં ભ્રાતા મિતં સુતઃ। અમિતસ્ય તુ દાતારં ભર્તારં કા ન પૂજયેત્
પિતા, ભાઈ અને પુત્ર મર્યાદિત આપે છે; પણ જે પતિ અનંત આપે છે, એનું સ્ત્રીએ પૂજન કેમ ન કરવું?
સાહમેવંગતા શ્રેષ્ઠા શ્રુતધર્મપરાવરા। આર્યે કિમવમન્યેયં સ્ત્રિયા ભર્તા હિ દૈવતમ્
હું શ્રેષ્ઠ ધર્મ અને શાસ્ત્રોમાં સ્થિર છું, આર્યા, તો પછી પતિને અવગણવું કેમ? સ્ત્રી માટે પતિ તો દેવ છે.
સીતાયા વચનં શ્રુત્વા કૌસલ્યા હૃદયઙ્ગમમ્। શુદ્ધસત્ત્વા મુમોચાશ્રુ સહસા દુઃખહર્ષજમ્
સીતાના હૃદયસ્પર્શી વચનો સાંભળી, શુદ્ધ હૃદયવાળી કૌશલ્યાએ દુઃખ અને આનંદથી એકસાથે આંસુ વહાવ્યા.
તાં પ્રાઞ્જલિરભિપ્રેક્ષ્ય માતૃમધ્યેઽતિસત્કૃતામ્। રામઃ પરમધર્માત્મા માતરં વાક્યમબ્રવીત્
માતાઓ વચ્ચે ખૂબ માન પામેલી, હાથ જોડીને ઊભેલી સીતાને જોઈને, પરમધર્મી રામે પોતાની માતાને કહ્યું.
અમ્બ મા દુઃખિતા ભૂત્વા પશ્યેસ્ત્વં પિતરં મમ। ક્ષયોઽપિ વનવાસસ્ય ક્ષિપ્રમેવ ભવિષ્યતિ
માતા, દુઃખી ન થાઓ; તમે મારા પિતાને જુઓ. વનમાં રહેવાનો સમય પણ ટૂંક સમયમાં પૂરો થઈ જશે.
સુપ્તાયાસ્તે ગમિષ્યન્તિ નવ વર્ષાણિ પઞ્ચ ચ। સમગ્રમિહ સમ્પ્રાપ્તં માં દ્રક્ષ્યસિ સુહૃદ્વૃતમ્
તમને તો પંદર વર્ષ જાણે ઊંઘમાં વીતી જશે, અને પછી તમે મને અહીં મિત્રોથી ઘેરાયેલા જોઈ લેશો.
એતાવદભિનીતાર્થમુક્ત્વા સ જનનીં વચઃ। ત્રયઃ શતશતાર્ધા હિ દદર્શાવેક્ષ્ય માતરઃ
આ રીતે પોતાની ઈચ્છા જણાવતાં વચન માતાને કહીને, રામે ત્યાં હાજર રહેલી અનેક માતાઓને જોયાં.
તાશ્ચાપિ સ તથૈવાર્તા માતૄર્દશરથાત્મજઃ। ધર્મયુક્તમિદં વાક્યં નિજગાદ કૃતાઞ્જલિઃ
પછી દશરથપુત્ર રામે, દુઃખી થયેલી પોતાની બધી માતાઓને હાથ જોડીને ધર્મભર્યા વચનો કહ્યાં.
સંવાસાત્ પરુષં કિંચિદજ્ઞાનાદપિ યત્ કૃતમ્। તન્મે સમુપજાનીત સર્વાશ્ચામન્ત્રયામિ વઃ
એકસાથે રહેતાં અજાણતા કે કઠોર શબ્દો કહ્યાં હોય તો, એ માટે હું માફી માંગુ છું; તમે સૌ મને ક્ષમા કરો.
જજ્ઞોઽથ તાસાં સંનાદઃ ક્રૌઞ્ચીનામિવ નિઃસ્વનઃ। માનવેન્દ્રસ્ય ભાર્યાણામેવં વદતિ રાઘવે
પછી ત્યાં એવી ધ્વનિ ઊઠી, જાણે બગલાઓ રડતા હોય, જ્યારે રાઘવ રાજાની પત્નીઓને આ રીતે સંબોધી રહ્યા હતા.
મુરજપણવમેઘઘોષવદ્ દશરથવેશ્મ બભૂવ યત્ પુરા। વિલપિતપરિદેવનાકુલં વ્યસનગતં તદભૂત્ સુદુઃખિતમ્
દશરથનું ઘર ફરી એકવાર ઢોલ, પખાવજ અને મેઘના ગર્જન જેવી ધ્વનિથી ગૂંજી ઉઠ્યું, પણ એમાં શોક અને વિપત્તિથી ભરેલું દુઃખ છવાયું હતું.
thumb|ચત્વારિંશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે અયોધ્યાકાણ્ડે ચત્વારિંશઃ સર્ગઃ ॥૨-
ચાલો, હવે ચાળીસમો સર્ગ સાંભળો.
અથ રામશ્ચ સીતા ચ લક્ષ્મણશ્ચ કૃતાઞ્જલિઃ। ઉપસંગૃહ્ય રાજાનં ચક્રુર્દીનાઃ પ્રદક્ષિણમ્
પછી રામ, સીતા અને લક્ષ્મણએ હાથ જોડીને દુઃખી મનથી રાજાને પ્રદક્ષિણ કરી.
તં ચાપિ સમનુજ્ઞાપ્ય ધર્મજ્ઞઃ સહ સીતયા। રાઘવઃ શોકસમ્મૂઢો જનનીમભ્યવાદયત્
પછી ધર્મનિષ્ઠ રાઘવએ, રાજાની પરવાનગી લઈને, સીતા સાથે દુઃખથી ગભરાઈને પોતાની માતાને વંદન કર્યું.
અન્વક્ષં લક્ષ્મણો ભ્રાતુઃ કૌસલ્યામભ્યવાદયત્। અપિ માતુઃ સુમિત્રાયા જગ્રાહ ચરણૌ પુનઃ
લક્ષ્મણે પોતાના ભાઈના પગલે ચાલીને કૌશલ્યાને વંદન કર્યું અને પછી પોતાની માતા સુમિત્રાના પગ પકડી લીધા.
તં વન્દમાનં રુદતી માતા સૌમિત્રિમબ્રવીત્। હિતકામા મહાબાહું મૂર્ધ્ન્યુપાઘ્રાય લક્ષ્મણમ્
લક્ષ્મણને વંદન કરતા જોઈને, રડતી માતા સુમિત્રાએ શુભેચ્છા સાથે પોતાના બળવાન પુત્રને માથા પર ચુંબન કર્યું.
સૃષ્ટસ્ત્વં વનવાસાય સ્વનુરક્તઃ સુહૃજ્જને। રામે પ્રમાદં મા કાર્ષીઃ પુત્ર ભ્રાતરિ ગચ્છતિ
પુત્ર, તું વનમાં રહેવા માટે મોકલાયો છે અને પોતાના પ્રિયજનોને પ્રેમ કરે છે; હવે ભાઈ રામની સાથે જાય છે ત્યારે કદી પણ બેદરકાર ન રહે.
વ્યસની વા સમૃદ્ધો વા ગતિરેષ તવાનઘ। એષ લોકે સતાં ધર્મો યજ્જ્યેષ્ઠવશગો ભવેત્
પુત્ર, સુખ હોય કે દુઃખ, તારો સાચો માર્ગ એ જ છે; સારા લોકો માટે મોટાના આદેશમાં રહેવું એ જ ધર્મ છે.