એવમુક્ત્વા તુ વચનં બાષ્પેણ વિહતેન્દ્રિયઃ। રામેતિ સકૃદેવોક્ત્વા વ્યાહર્તું ન શશાક સઃ
આવી રીતે બોલ્યા પછી, આંખોમાંથી આંસુઓ વહેતા તેના ઇન્દ્રિયો પર કાબૂ રહ્યો નહીં; તેણે માત્ર 'રામ' એટલું જ એક વાર બોલી શક્યો, વધુ કંઈ કહી શક્યો નહીં.
સંજ્ઞાં તુ પ્રતિલભ્યૈવ મુહૂર્તાત્ સ મહીપતિઃ। નેત્રાભ્યામશ્રુપૂર્ણાભ્યાં સુમન્ત્રમિદમબ્રવીત્
થોડા સમય પછી, જ્યારે રાજાએ ફરી સંજ્ઞાન પામી, ત્યારે આંખોમાંથી આંસુઓ વહેતા તેણે સુમંત્રને આ રીતે કહ્યું:
ઔપવાહ્યં રથં યુક્ત્વા ત્વમાયાહિ હયોત્તમૈઃ। પ્રાપયૈનં મહાભાગમિતો જનપદાત્ પરમ્
શ્રેષ્ઠ ઘોડાઓ જોડેલો રથ તૈયાર કરી અહીં લાવ, અને આ મહાન પુત્રને શહેરથી દૂર ગામડાં તરફ લઈ જા.
એવં મન્યે ગુણવતાં ગુણાનાં ફલમુચ્યતે। પિત્રા માત્રા ચ યત્સાધુર્વીરો નિર્વાસ્યતે વનમ્
મને લાગે છે કે ગુણવાન લોકો માટે ગુણનું ફળ એ જ કહેવાય છે—પિતા અને માતા પોતાનાં સારા અને શૂરવીર પુત્રને જંગલમાં વિદાય આપે છે.
રાજ્ઞો વચનમાજ્ઞાય સુમન્ત્રઃ શીઘ્રવિક્રમઃ। યોજયિત્વા યયૌ તત્ર રથમશ્વૈરલંકૃતમ્
રાજાની આજ્ઞા સાંભળીને, ઝડપી ચાલવાળો સુમંત્રે ઘોડાઓ જોડેલો અને શણગારેલો રથ તૈયાર કર્યો અને ત્યાં પહોંચી ગયો.
તં રથં રાજપુત્રાય સૂતઃ કનકભૂષિતમ્। આચચક્ષેઽઞ્જલિં કૃત્વા યુક્તં પરમવાજિભિઃ
સૂતાએ સોનાથી શોભિત અને ઉત્તમ ઘોડાઓ જોડેલો રથ રાજકુમારને હાથ જોડીને નમન કરીને બતાવ્યો.
રાજા સત્વરમાહૂય વ્યાપૃતં વિત્તસંચયે। ઉવાચ દેશકાલજ્ઞો નિશ્ચિતં સર્વતઃ શુચિઃ
રાજાએ, ધન વ્યવસ્થાપનમાં વ્યસ્ત એવા માણસને તાત્કાલિક બોલાવીને, સમય અને સ્થાનોની સમજ ધરાવતા અને સર્વત્ર શુદ્ધ મનવાળા એવા વચન કહ્યાં:
વાસાંસિ ચ વરાર્હાણિ ભૂષણાનિ મહાન્તિ ચ। વર્ષાણ્યેતાનિ સંખ્યાય વૈદેહ્યાઃ ક્ષિપ્રમાનય
વૈદેહી માટે વર્ષો સુધી પૂરતાં ઉત્તમ વસ્ત્રો અને મોટા આભૂષણો ઝડપથી ગણીને લાવી દેજે.
નરેન્દ્રેણૈવમુક્તસ્તુ ગત્વા કોશગૃહં તતઃ। પ્રાયચ્છત્ સર્વમાહૃત્ય સીતાયૈ ક્ષિપ્રમેવ તત્
રાજાએ આમ કહ્યા પછી, તે માણસ ખજાનાંમાં ગયો અને બધું એકઠું કરીને તરત જ સીતા પાસે લઈ આવ્યો.
સા સુજાતા સુજાતાનિ વૈદેહી પ્રસ્થિતા વનમ્। ભૂષયામાસ ગાત્રાણિ તૈર્વિચિત્રૈર્વિભૂષણૈઃ
સુજાત વૈદેહીએ, તે વિવિધ સુંદર આભૂષણોથી પોતાનાં અંગો શોભાવતાં, જંગલ તરફ પ્રસ્થાન કર્યું.
વ્યરાજયત વૈદેહી વેશ્મ તત્ સુવિભૂષિતા। ઉદ્યતોંઽશુમતઃ કાલે ખં પ્રભેવ વિવસ્વતઃ
આ રીતે સુંદર રીતે શણગારાયેલી વૈદેહીએ એ ઘર sådan પ્રકાશિત કર્યું, જેમ ઉગતા સૂર્યે આકાશને તેજથી ભરપૂર કરી દે.
તાં ભુજાભ્યાં પરિષ્વજ્ય શ્વશ્રૂર્વચનમબ્રવીત્। અનાચરન્તીં કૃપણં મૂર્ધ્ન્યુપાઘ્રાય મૈથિલીમ્
માતા-સાસુએ બંને હાથથી તેને વળગી, માથું સુઘી અને રડતાં-રડતાં મૈથિલીને કહ્યું:
અસત્યઃ સર્વલોકેઽસ્મિન્ સતતં સત્કૃતાઃ પ્રિયૈઃ। ભર્તારં નાનુમન્યન્તે વિનિપાતગતં સ્ત્રિયઃ
આ દુનિયામાં, સ્ત્રીઓએ પોતાના પ્રિયજનોથી સન્માન મળતા હોવા છતાં, પતિ દુઃખમાં હોય ત્યારે તેની સાથે રહેતી નથી; તેઓ વિશ્વાસઘાતી છે.
એષ સ્વભાવો નારીણામનુભૂય પુરા સુખમ્। અલ્પામપ્યાપદં પ્રાપ્ય દુષ્યન્તિ પ્રજહત્યપિ
સ્ત્રીઓનો સ્વભાવ એવો છે કે, એકવાર સુખ માણ્યા પછી, જરા પણ દુઃખ આવે તો પોતાના જને પણ છોડી દે છે.
અસત્યશીલા વિકૃતા દુર્ગા અહૃદયાઃ સદા। અસત્યઃ પાપસંકલ્પાઃ ક્ષણમાત્રવિરાગિણઃ
સ્ત્રીઓ હંમેશાં અસત્યપ્રવૃત્તિ, ચંચળ, કઠોર અને નિર્દયી હોય છે; તેમનું મન દુષ્કર્મમાં અને પ્રેમ માત્ર ક્ષણભર જ ટકે છે.
ન કુલં ન કૃતં વિદ્યા ન દત્તં નાપિ સંગ્રહઃ। સ્ત્રીણાં ગૃહ્ણાતિ હૃદયમનિત્યહૃદયા હિ તાઃ
ન કુળ, ન સારા કામ, ન વિદ્યા, ન દાન કે સ્નેહ—કશું પણ સ્ત્રીઓના મનને બાંધીને રાખી શકતું નથી, કેમ કે તેમનું મન અસ્થિર હોય છે.
સાધ્વીનાં તુ સ્થિતાનાં તુ શીલે સત્યે શ્રુતે સ્થિતે। સ્ત્રીણાં પવિત્રં પરમં પતિરેકો વિશિષ્યતે
સારા ગુણો, સત્ય અને જ્ઞાનમાં સ્થિર રહેનારી સ્ત્રીઓ માટે પતિ જ સર્વોચ્ચ પવિત્રતા છે.
સ ત્વયા નાવમન્તવ્યઃ પુત્રઃ પ્રવ્રાજિતો વનમ્। તવ દેવસમસ્ત્વેષ નિર્ધનઃ સધનોઽપિ વા
પુત્ર વનમાં ગયો હોય તો પણ, એ ગરીબ હોય કે ધનવાન, તારે એને અવગણવો નહિ, કારણ કે એ તારો દેવ સમાન છે.
વિજ્ઞાય વચનં સીતા તસ્યા ધર્માર્થસંહિતમ્। કૃત્વાઞ્જલિમુવાચેદં શ્વશ્રૂમભિમુખે સ્થિતા
ધર્મ અને હિતથી ભરેલા એ વચનો સાંભળી, સીતાએ હાથ જોડીને પોતાની સાસુ સામે ઊભી રહીને કહ્યું.
કરિષ્યે સર્વમેવાહમાર્યા યદનુશાસ્તિ મામ્। અભિજ્ઞાસ્મિ યથા ભર્તુર્વર્તિતવ્યં શ્રુતં ચ મે
આર્યા, તમે જે કહેશો એ બધું હું કરીશ; પતિ પ્રત્યે સ્ત્રીએ કેવી રીતે વર્તવું એ મને ખબર છે અને મેં સાંભળ્યું પણ છે.
ન મામસજ્જનેનાર્યા સમાનયિતુમર્હતિ। ધર્માદ્ વિચલિતું નાહમલં ચન્દ્રાદિવ પ્રભા
આર્યા, તમે મને ખોટા ઉપાયથી મનાવવાનો પ્રયાસ ન કરો; હું ધર્મથી કદી વિમુખ થઈ શકું નહીં, જેમ ચાંદ્રપ્રભા ચાંદ્રથી અલગ થઈ શકતી નથી.
નાતન્ત્રી વાદ્યતે વીણા નાચક્રો વિદ્યતે રથઃ। નાપતિઃ સુખમેધેત યા સ્યાદપિ શતાત્મજા
તાર વિના વીણા વગાડી શકાતી નથી, ચકરા વિના રથ ચાલી શકતો નથી; એ જ રીતે, સો પુત્રો હોય તો પણ સ્ત્રી પતિ વિના સુખી રહી શકતી નથી.
મિતં દદાતિ હિ પિતા મિતં ભ્રાતા મિતં સુતઃ। અમિતસ્ય તુ દાતારં ભર્તારં કા ન પૂજયેત્
પિતા, ભાઈ અને પુત્ર મર્યાદિત આપે છે; પણ જે પતિ અનંત આપે છે, એનું સ્ત્રીએ પૂજન કેમ ન કરવું?
સાહમેવંગતા શ્રેષ્ઠા શ્રુતધર્મપરાવરા। આર્યે કિમવમન્યેયં સ્ત્રિયા ભર્તા હિ દૈવતમ્
હું શ્રેષ્ઠ ધર્મ અને શાસ્ત્રોમાં સ્થિર છું, આર્યા, તો પછી પતિને અવગણવું કેમ? સ્ત્રી માટે પતિ તો દેવ છે.
સીતાયા વચનં શ્રુત્વા કૌસલ્યા હૃદયઙ્ગમમ્। શુદ્ધસત્ત્વા મુમોચાશ્રુ સહસા દુઃખહર્ષજમ્
સીતાના હૃદયસ્પર્શી વચનો સાંભળી, શુદ્ધ હૃદયવાળી કૌશલ્યાએ દુઃખ અને આનંદથી એકસાથે આંસુ વહાવ્યા.
તાં પ્રાઞ્જલિરભિપ્રેક્ષ્ય માતૃમધ્યેઽતિસત્કૃતામ્। રામઃ પરમધર્માત્મા માતરં વાક્યમબ્રવીત્
માતાઓ વચ્ચે ખૂબ માન પામેલી, હાથ જોડીને ઊભેલી સીતાને જોઈને, પરમધર્મી રામે પોતાની માતાને કહ્યું.
અમ્બ મા દુઃખિતા ભૂત્વા પશ્યેસ્ત્વં પિતરં મમ। ક્ષયોઽપિ વનવાસસ્ય ક્ષિપ્રમેવ ભવિષ્યતિ
માતા, દુઃખી ન થાઓ; તમે મારા પિતાને જુઓ. વનમાં રહેવાનો સમય પણ ટૂંક સમયમાં પૂરો થઈ જશે.
સુપ્તાયાસ્તે ગમિષ્યન્તિ નવ વર્ષાણિ પઞ્ચ ચ। સમગ્રમિહ સમ્પ્રાપ્તં માં દ્રક્ષ્યસિ સુહૃદ્વૃતમ્
તમને તો પંદર વર્ષ જાણે ઊંઘમાં વીતી જશે, અને પછી તમે મને અહીં મિત્રોથી ઘેરાયેલા જોઈ લેશો.
એતાવદભિનીતાર્થમુક્ત્વા સ જનનીં વચઃ। ત્રયઃ શતશતાર્ધા હિ દદર્શાવેક્ષ્ય માતરઃ
આ રીતે પોતાની ઈચ્છા જણાવતાં વચન માતાને કહીને, રામે ત્યાં હાજર રહેલી અનેક માતાઓને જોયાં.
તાશ્ચાપિ સ તથૈવાર્તા માતૄર્દશરથાત્મજઃ। ધર્મયુક્તમિદં વાક્યં નિજગાદ કૃતાઞ્જલિઃ
પછી દશરથપુત્ર રામે, દુઃખી થયેલી પોતાની બધી માતાઓને હાથ જોડીને ધર્મભર્યા વચનો કહ્યાં.