ન ગન્તવ્યં વનં દેવ્યા સીતયા શીલવર્જિતે। અનુષ્ઠાસ્યતિ રામસ્ય સીતા પ્રકૃતમાસનમ્
"શીલે રહિત રાણી, સીતાએ વનમાં જવું યોગ્ય નથી; સીતાએ અહીં રહીને રામની સેવા કરવી જોઈએ."
આત્મા હિ દારાઃ સર્વેષાં દારસંગ્રહવર્તિનામ્। આત્મેયમિતિ રામસ્ય પાલયિષ્યતિ મેદિનીમ્
"દરેક ગૃહસ્થ માટે પત્ની પોતાનું સ્વરૂપ છે; રામ પણ સીતાને પોતાનું માનીને સમગ્ર ધરતીની રક્ષા કરશે."
અથ યાસ્યતિ વૈદેહી વનં રામેણ સંગતા। વયમત્રાનુયાસ્યામઃ પુરં ચેદં ગમિષ્યતિ
હવે જયારે વૈદેહી રામ સાથે જંગલ તરફ જાય છે, ત્યારે જો આ શહેર છોડવું પડે તો અમે પણ અહીંથી તેમની પાછળ જઈશું.
અન્તપાલાશ્ચ યાસ્યન્તિ સદારો યત્ર રાઘવઃ। સહોપજીવ્યં રાષ્ટ્રં ચ પુરં ચ સપરિચ્છદમ્
જ્યાં રાઘવ પોતાની પત્ની સાથે જશે, ત્યાં રક્ષક લોકો, તેની સાથે રહેતા પ્રજાજન, રાજ્ય અને શહેરના સેવકો પણ જશે.
ભરતશ્ચ સશત્રુઘ્નશ્ચીરવાસા વનેચરઃ। વને વસન્તં કાકુત્સ્થમનુવત્સ્યતિ પૂર્વજમ્
ભરત અને શત્રુઘ્ન પણ વનવાસી વસ્ત્ર પહેરીને, વનમાં પોતાના મોટા ભાઈ કકુત્સ્થનું અનુસરણ કરતા ત્યાં રહેશે.
તતઃ શૂન્યાં ગતજનાં વસુધાં પાદપૈઃ સહ। ત્વમેકા શાધિ દુર્વૃત્તા પ્રજાનામહિતે સ્થિતા
પછી જ્યારે ધરતી મનુષ્યો વિના ખાલી થઈ જશે અને માત્ર વૃક્ષો જ બાકી રહેશે, ત્યારે, પ્રજાના હિત સામે ઊભેલી દુષ્ટ, તું એકલી જ રાજ કરશે.
ન હિ તદ્ ભવિતા રાષ્ટ્રં યત્ર રામો ન ભૂપતિઃ। તદ્ વનં ભવિતા રાષ્ટ્રં યત્ર રામો નિવત્સ્યતિ
જ્યાં રામ રાજા નથી, એ રાજ્ય ક્યારેય રાજ્ય રહી શકે નહીં; જ્યાં રામ વસે છે, એ જંગલ પણ રાજ્ય બની જશે.
ન હ્યદત્તાં મહીં પિત્રા ભરતઃ શાસ્તુમિચ્છતિ। ત્વયિ વા પુત્રવદ્ વસ્તું યદિ જાતો મહીપતેઃ
ભરતને પિતા દ્વારા આપવામાં ન આવેલું રાજ્ય ચલાવવું મનગમતું નથી, અને જો તે રાજાના પુત્ર છે તો તે તારી સાથે પુત્રની જેમ રહેવું પણ ઇચ્છતો નથી.
યદ્યપિ ત્વં ક્ષિતિતલાદ્ ગગનં ચોત્પતિષ્યસિ। પિતૃવંશચરિત્રજ્ઞઃ સોઽન્યથા ન કરિષ્યતિ
તું ધરતીમાંથી આકાશ સુધી ઉડી જજે તો પણ, પોતાના વંશના આચાર જાણનારો તે કદી પણ પોતાનો ધર્મ છોડશે નહીં.
તત્ ત્વયા પુત્રગર્ધિન્યા પુત્રસ્ય કૃતમપ્રિયમ્। લોકે નહિ સ વિદ્યેત યો ન રામમનુવ્રતઃ
પુત્ર માટે લાલચ રાખીને, તું પોતાના પુત્ર સાથે અયોગ્ય વર્તન કર્યું છે; આ દુનિયામાં એવો કોઈ નથી જે રામને અનુયાયી નથી.
દ્રક્ષ્યસ્યદ્યૈવ કૈકેયિ પશુવ્યાલમૃગદ્વિજાન્। ગચ્છતઃ સહ રામેણ પાદપાંશ્ચ તદુન્મુખાન્
આજે, કૈકેયી, તું જોશે કે રામ જતા હોય ત્યારે પશુ, જંગલી પ્રાણી, પક્ષીઓ અને વૃક્ષો પણ તેની તરફ વળેલા છે.
અથોત્તમાન્યાભરણાનિ દેવિ દેહિ સ્નુષાયૈ વ્યપનીય ચીરમ્। ન ચીરમસ્યાઃ પ્રવિધીયતેતિ ન્યવારયત્ તદ્ વસનં વસિષ્ઠઃ
પછી, રાણી, તું તારી વહુને સુંદર આભૂષણો આપ, અને તેનું વનવાસી વસ્ત્ર ઉતારી લે; પણ વશિષ્ઠે એ વસ્ત્ર આપવાનું મનાઈ કર્યું કે એ તેને ન આપવું જોઈએ.
એકસ્ય રામસ્ય વને નિવાસ- સ્ત્વયા વૃતઃ કેકયરાજપુત્રિ। વિભૂષિતેયં પ્રતિકર્મનિત્યા વસત્વરણ્યે સહ રાઘવેણ
કેકય દેશના રાજકન્યા, રામને એકલા જંગલમાં રહેવું તારે પસંદ કર્યું છે; છતાં, હંમેશાં શોભાયમાન સીતાએ રાઘવ સાથે જંગલમાં રહેશે.
યાનૈશ્ચ મુખ્યૈઃ પરિચારકૈશ્ચ સુસંવૃતા ગચ્છતુ રાજપુત્રી। વસ્ત્રૈશ્ચ સર્વૈઃ સહિતૈર્વિધાનૈ- ર્નેયં વૃતા તે વરસમ્પ્રદાને
રાજકન્યા શ્રેષ્ઠ રથો અને સેવકો સાથે, સર્વ પ્રકારના વસ્ત્રો અને સજાવટ સાથે સારી રીતે સુરક્ષિત જઈ શકે છે; તારા વરદાનથી એ બંધાયેલી નથી.
thumb|અષ્ટાત્રિંશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે અયોધ્યાકાણ્ડે અષ્ટાત્રિંશઃ સર્ગઃ ॥૨-
આઠત્રીસમો અધ્યાય સાંભળો.
તસ્યાં ચીરં વસાનાયાં નાથવત્યામનાથવત્। પ્રચુક્રોશ જનઃ સર્વો ધિક્ ત્વાં દશરથં ત્વિતિ
જ્યારે એ રક્ષિત હોવા છતાં અનાથ જેવી, વનવાસી વસ્ત્ર પહેરે છે, ત્યારે બધાજ લોકોએ કહ્યું: 'દશરથ, તને શરમ આવવી જોઈએ!'
તેન તત્ર પ્રણાદેન દુઃખિતઃ સ મહીપતિઃ। ચિચ્છેદ જીવિતે શ્રદ્ધાં ધર્મે યશસિ ચાત્મનઃ
લોકોના આ રોષથી દુઃખી રાજાએ જીવન, ધર્મ અને પોતાની પ્રતિષ્ઠા પરથી વિશ્વાસ ગુમાવી દીધો.
સ નિઃશ્વસ્યોષ્ણમૈક્ષ્વાકસ્તાં ભાર્યામિદમબ્રવીત્। કૈકેયિ કુશચીરેણ ન સીતા ગન્તુમર્હતિ
ઇક્ષ્વાકુ રાજાએ ઊંડો શ્વાસ લઈ પોતાની પત્નીથી કહ્યું: 'કૈકેયી, સીતાએ કુશના વસ્ત્ર પહેરીને જવું યોગ્ય નથી.'
સુકુમારી ચ બાલા ચ સતતં ચ સુખોચિતા। નેયં વનસ્ય યોગ્યેતિ સત્યમાહ ગુરુર્મમ
સીતા તો નાજુક છે, બાળપણની છે અને હંમેશાં સુખમાં રહી છે; મારા ગુરુએ સાચું કહ્યું છે કે એ વન માટે યોગ્ય નથી.
ઇયં હિ કસ્યાપિ કરોતિ કિંચિત્ તપસ્વિની રાજવરસ્ય પુત્રી। યા ચીરમાસાદ્ય જનસ્ય મધ્યે સ્થિતા વિસંજ્ઞા શ્રમણીવ કાચિત્
આ રાજાના પુત્રી, સાધ્વી, કોઈનું કશું કરી શકતી નથી; વનવાસી વસ્ત્ર પહેરી, લોકો વચ્ચે ઊભી રહીને, એ જાણે જ્ઞાનહીન ભિક્ષુકની જેમ લાગે છે.
ચીરાણ્યપાસ્યાજ્જનકસ્ય કન્યા નેયં પ્રતિજ્ઞા મમ દત્તપૂર્વા। યથાસુખં ગચ્છતુ રાજપુત્રી વનં સમગ્રા સહ સર્વરત્નૈઃ
જનકનંદિનીએ આ વનવાસ માટે વાંસના કપડાં પહેરવાની જરૂર નથી; મેં તો ક્યારેય એવો વચન આપ્યો નથી. રાજકુમારી પોતાની ઈચ્છાએ, તમામ આભૂષણો અને ધન સાથે વનમાં જઈ શકે છે.
અજીવનાર્હેણ મયા નૃશંસા કૃતા પ્રતિજ્ઞા નિયમેન તાવત્। ત્વયા હિ બાલ્યાત્ પ્રતિપન્નમેતત્ તન્મા દહેદ્ વેણુમિવાત્મપુષ્પમ્
મારે જે વચન આપ્યું છે તે તો અત્યંત નિષ્ઠુર અને અયોગ્ય હતું, પણ તું તો બાળપણમાં આવી વાતે માનતી થઈ ગઈ. હવે એ તને અંદરથી બળી ન નાખે, જેમ સુકા વાંસને અગ્નિ બળી નાખે છે.
રામેણ યદિ તે પાપે કિંચિત્કૃતમશોભનમ્। અપકારઃ ક ઇહ તે વૈદેહ્યા દર્શિતોઽધમે
હે પાપી, જો રામે કદી તને કોઈ અયોગ્ય કે દુઃખદ કામ કર્યું હોય તો કહો, અહીં આ નીચ વૈદેહીએ તને કયું દુઃખ આપ્યું છે?
મૃગીવોત્ફુલ્લનયના મૃદુશીલા મનસ્વિની। અપકારં કમિવ તે કરોતિ જનકાત્મજા
જેનાં નેત્ર હરણ જેવાં વિશાળ અને ચમકતા છે, સ્વભાવથી નરમ અને મનથી ઉદાર છે, એવી જનકકન્યાએ તને કયું દુઃખ આપ્યું છે?
નનુ પર્યાપ્તમેવં તે પાપે રામવિવાસનમ્। કિમેભિઃ કૃપણૈર્ભૂયઃ પાતકૈરપિ તે કૃતૈઃ
હે પાપી, રામને વનવાસે મોકલવું પૂરતું નહોતું? હવે તું આવા દયનીય અને પાપી કામો શા માટે કરી રહી છે?
પ્રતિજ્ઞાતં મયા તાવત્ ત્વયોક્તં દેવિ શૃણ્વતા। રામં યદભિષેકાય ત્વમિહાગતમબ્રવીઃ
હે દેવી, તું અહીં આવીને રામના અભિષેક વિશે જે કહ્યું હતું, તે બધાની સામે મેં સ્વીકારી લીધું છે.
તત્ત્વેતત્ સમતિક્રમ્ય નિરયં ગન્તુમિચ્છસિ। મૈથિલીમપિ યા હિ ત્વમીક્ષસે ચીરવાસિનીમ્
હવે તું એ વચનથી આગળ વધી રહી છે, એટલે તું તો નરકમાં જવાની ઇચ્છા રાખે છે, કેમ કે તને તો માઇથિલીને પણ વાંસના કપડાંમાં જોવાની ઇચ્છા છે.
એવં બ્રુવન્તં પિતરં રામઃ સમ્પ્રસ્થિતો વનમ્। અવાક્શિરસમાસીનમિદં વચનમબ્રવીત્
પિતા આવી રીતે બોલતા હતા ત્યારે રામ વનમાં જવાની તૈયારી સાથે, માથું ઝુકાવીને એમને આ રીતે સંબોધન કર્યું.
ઇયં ધાર્મિક કૌસલ્યા મમ માતા યશસ્વિની। વૃદ્ધા ચાક્ષુદ્રશીલા ચ ન ચ ત્વાં દેવ ગર્હતે
હે પિતા, આ મારી માતા કૌશલ્યા છે, જે ધર્મનિષ્ઠ, પ્રસિદ્ધ, વૃદ્ધ અને ઉદાર સ્વભાવની છે; અને દેવ, એ ક્યારેય તમારો દોષ કાઢતી નથી.
મયા વિહીનાં વરદ પ્રપન્નાં શોકસાગરમ્। અદૃષ્ટપૂર્વવ્યસનાં ભૂયઃ સમ્મન્તુમર્હસિ
હે વરદાન આપનાર, હવે જ્યારે હું દૂર જઈ રહ્યો છું, મારી માતા દુઃખના સમુદ્રમાં ડૂબી ગઈ છે અને એવાં દુઃખનો અનુભવ કરે છે જે ક્યારેય જોયું નહોતું; તું એનો સન્માન કરવો જોઈએ.