યો હિ દત્ત્વા દ્વિપશ્રેષ્ઠં કક્ષ્યાયાં કુરુતે મનઃ। રજ્જુસ્નેહેન કિં તસ્ય ત્યજતઃ કુઞ્જરોત્તમમ્
જે માણસે શ્રેષ્ઠ હાથી આપી દીધો છે અને પછી પણ તેની વાડ વિશે વિચારે છે, તો તેણે જ્યારે હાથી જ છોડી દીધો, ત્યારે દોરીના બંધનનો શું અર્થ?
તથા મમ સતાં શ્રેષ્ઠ કિં ધ્વજિન્યા જગત્પતે। સર્વાણ્યેવાનુજાનામિ ચીરાણ્યેવાનયન્તુ મે
એ જ રીતે, સજ્જનોમાં શ્રેષ્ઠ, જગતના સ્વામી, મને સૈન્યની શું જરૂર? હું બધાને પરવાનગી આપું છું કે પાછા જઈ શકે; મને તો ફક્ત વનવાસ માટેના વસ્ત્રો લાવી આપો.
ખનિત્રપિટકે ચોભે સમાનયત ગચ્છત। ચતુર્દશ વને વાસં વર્ષાણિ વસતો મમ
અને, જ્યારે હું જાઉં છું ત્યારે ફાવડું અને ટોપલી પણ લાવી દો, કેમ કે મને ચૌદ વર્ષ વનમાં રહેવું છે.
અથ ચીરાણિ કૈકેયી સ્વયમાહૃત્ય રાઘવમ્। ઉવાચ પરિધત્સ્વેતિ જનૌઘે નિરપત્રપા
પછી કૈકેયીએ જાતે જ, બધાના સામે શરમ વિના, રાઘવને વનવાસના વસ્ત્રો લાવી આપ્યા અને કહ્યું, 'આ પહેરી લો.'
સ ચીરે પુરુષવ્યાઘ્રઃ કૈકેય્યાઃ પ્રતિગૃહ્ય તે। સૂક્ષ્મવસ્ત્રમવક્ષિપ્ય મુનિવસ્ત્રાણ્યવસ્ત હ
પુરૂષશ્રેષ્ઠ રામે કૈકેયી પાસેથી છાલનાં વસ્ત્ર સ્વીકારીને પોતાનું સુંદર વસ્ત્ર ઉતારી દીધું અને મુનિ જેવા વસ્ત્ર પહેરી લીધાં.
લક્ષ્મણશ્ચાપિ તત્રૈવ વિહાય વસને શુભે। તાપસાચ્છાદને ચૈવ જગ્રાહ પિતુરગ્રતઃ
લક્ષ્મણે પણ ત્યાં જ પોતાના સુંદર વસ્ત્રો ઉતારીને પિતાજીના સામે તપસ્વી જેવા વસ્ત્ર લઈ લીધાં.
અથાત્મપરિધાનાર્થં સીતા કૌશેયવાસિની। સમ્પ્રેક્ષ્ય ચીરં સંત્રસ્તા પૃષતી વાગુરામિવ
કૌશેય વસ્ત્ર પહેરેલી સીતા એ છાલનાં વસ્ત્ર જોઈને ગભરાઈ ગઈ, જાણે ડરેલી હરણીએ જાળ જોઈ હોય એમ.
સા વ્યપત્રપમાણેવ પ્રગૃહ્ય ચ સુદુર્મનાઃ। કૈકેય્યાઃ કુશચીરે તે જાનકી શુભલક્ષણા
શુભ લક્ષણો ધરાવતી જનકનંદિની સીતા મનમાં ખૂબ દુઃખી અને શરમાઈને, આંખ નીચે કરીને કૈકેયી પાસેથી કુશની છાલ લીધા.
અશ્રુસમ્પૂર્ણનેત્રા ચ ધર્મજ્ઞા ધર્મદર્શિની। ગન્ધર્વરાજપ્રતિમં ભર્તારમિદમબ્રવીત્
ધર્મને જાણનારી અને ધર્મપ્રેમી સીતાની આંખો આંસુથી ભરાઈ ગઈ, અને ગંધર્વરાજ સમાન પતિને એણે કહ્યું:
કથં નુ ચીરં બઘ્નન્તિ મુનયો વનવાસિનઃ। ઇતિ હ્યકુશલા સીતા સા મુમોહ મુહુર્મુહુઃ
"વનમાં રહેતા ઋષિઓ આવાં છાલનાં વસ્ત્ર કેવી રીતે પહેરે છે?" એમ કહીને, આવાં કામમાં અજાણ સીતાને વારંવાર ચક્કર આવી ગયો.
કૃત્વા કણ્ઠે સ્મ સા ચીરમેકમાદાય પાણિના। તસ્થૌ હ્યકુશલા તત્ર વ્રીડિતા જનકાત્મજા
જનકનંદિની સીતા એક છાલ હાથમાં લઈ ગળામાં પહેરીને, ત્યાં શરમાઈને અને અજાણપણે ઊભી રહી.
તસ્યાસ્તત્ ક્ષિપ્રમાગત્ય રામો ધર્મભૃતાં વરઃ। ચીરં બબન્ધ સીતાયાઃ કૌશેયસ્યોપરિ સ્વયમ્
પછી ધર્મમાં શ્રેષ્ઠ રામ તુરંત ત્યાં આવીને, પોતે જ સીતાના કૌશેય વસ્ત્ર ઉપર છાલનું વસ્ત્ર બાંધી દીધું.
રામં પ્રેક્ષ્ય તુ સીતાયા બધ્નન્તં ચીરમુત્તમમ્। અન્તઃપુરચરા નાર્યો મુમુચુર્વારિ નેત્રજમ્
રામને સીતાને ઉત્તમ છાલનું વસ્ત્ર બાંધતા જોઈને, અંતઃપુરની સ્ત્રીઓની આંખોમાંથી આંસુ વહવા લાગ્યા.
ઊચુશ્ચ પરમાયત્તા રામં જ્વલિતતેજસમ્। વત્સ નૈવં નિયુક્તેયં વનવાસે મનસ્વિની
સંપૂર્ણ રીતે આધાર રાખતી એ સ્ત્રીઓ તેજસ્વી રામને બોલી ઊઠી: "બાળક, આ સતી સ્ત્રી વનમાં રહેવા માટે નથી."
પિતુર્વાક્યાનુરોધેન ગતસ્ય વિજનં વનમ્। તાવદ્ દર્શનમસ્યા નઃ સફલં ભવતુ પ્રભો
"પિતાજીના આદેશે તું એકલાં વનમાં જઈ રહ્યો છે; પ્રભુ, અમારું સીતાને જોવું ફળદાયી થવા દે."
લક્ષ્મણેન સહાયેન વનં ગચ્છસ્વ પુત્રક। નેયમર્હતિ કલ્યાણિ વસ્તું તાપસવદ્ વને
"લક્ષ્મણને સાથી બનાવી વનમાં જા, પુત્ર; આ કલ્યાણી સ્ત્રી તપસ્વીની જેમ વનમાં રહેવા યોગ્ય નથી."
કુરુ નો યાચનાં પુત્ર સીતા તિષ્ઠતુ ભામિની। ધર્મનિત્યઃ સ્વયં સ્થાતું ન હીદાનીં ત્વમિચ્છસિ
"પુત્ર, અમારું વિનંતી સ્વીકાર; તેજસ્વી સીતાને અહીં રહેવા દે, તું તો ધર્મમાં સ્થિર છે, પણ હવે તારે અહીં રહેવું નથી."
તાસામેવંવિધા વાચઃ શૃણ્વન્ દશરથાત્મજઃ। બબન્ધૈવ તથા ચીરં સીતયા તુલ્યશીલયા
એવી વાતો સાંભળી દશરથપુત્ર રામે પોતાના સમાન સ્વભાવ ધરાવતી સીતાને છાલનું વસ્ત્ર બાંધી દીધું.
ચીરે ગૃહીતે તુ તયા સબાષ્પો નૃપતેર્ગુરુઃ। નિવાર્ય સીતાં કૈકેયીં વસિષ્ઠો વાક્યમબ્રવીત્
જ્યારે સીતાએ છાલનું વસ્ત્ર ધારણ કર્યું, ત્યારે રાજાના પૂજ્ય ગુરુ વશિષ્ઠજીની આંખોમાંથી આંસુ આવી ગયા; એણે સીતાને અટકાવી કૈકેયીને કહ્યું:
અતિપ્રવૃત્તે દુર્મેધે કૈકેયિ કુલપાંસનિ। વઞ્ચયિત્વા તુ રાજાનં ન પ્રમાણેઽવતિષ્ઠસિ
"અતિ કરનાર દુર્વિચારવાળી કૈકેયી, તું વંશની કલંક છે; રાજાને છેતર્યા પછી પણ સાચા માર્ગે ચાલતી નથી."
ન ગન્તવ્યં વનં દેવ્યા સીતયા શીલવર્જિતે। અનુષ્ઠાસ્યતિ રામસ્ય સીતા પ્રકૃતમાસનમ્
"શીલે રહિત રાણી, સીતાએ વનમાં જવું યોગ્ય નથી; સીતાએ અહીં રહીને રામની સેવા કરવી જોઈએ."
આત્મા હિ દારાઃ સર્વેષાં દારસંગ્રહવર્તિનામ્। આત્મેયમિતિ રામસ્ય પાલયિષ્યતિ મેદિનીમ્
"દરેક ગૃહસ્થ માટે પત્ની પોતાનું સ્વરૂપ છે; રામ પણ સીતાને પોતાનું માનીને સમગ્ર ધરતીની રક્ષા કરશે."
અથ યાસ્યતિ વૈદેહી વનં રામેણ સંગતા। વયમત્રાનુયાસ્યામઃ પુરં ચેદં ગમિષ્યતિ
હવે જયારે વૈદેહી રામ સાથે જંગલ તરફ જાય છે, ત્યારે જો આ શહેર છોડવું પડે તો અમે પણ અહીંથી તેમની પાછળ જઈશું.
અન્તપાલાશ્ચ યાસ્યન્તિ સદારો યત્ર રાઘવઃ। સહોપજીવ્યં રાષ્ટ્રં ચ પુરં ચ સપરિચ્છદમ્
જ્યાં રાઘવ પોતાની પત્ની સાથે જશે, ત્યાં રક્ષક લોકો, તેની સાથે રહેતા પ્રજાજન, રાજ્ય અને શહેરના સેવકો પણ જશે.
ભરતશ્ચ સશત્રુઘ્નશ્ચીરવાસા વનેચરઃ। વને વસન્તં કાકુત્સ્થમનુવત્સ્યતિ પૂર્વજમ્
ભરત અને શત્રુઘ્ન પણ વનવાસી વસ્ત્ર પહેરીને, વનમાં પોતાના મોટા ભાઈ કકુત્સ્થનું અનુસરણ કરતા ત્યાં રહેશે.
તતઃ શૂન્યાં ગતજનાં વસુધાં પાદપૈઃ સહ। ત્વમેકા શાધિ દુર્વૃત્તા પ્રજાનામહિતે સ્થિતા
પછી જ્યારે ધરતી મનુષ્યો વિના ખાલી થઈ જશે અને માત્ર વૃક્ષો જ બાકી રહેશે, ત્યારે, પ્રજાના હિત સામે ઊભેલી દુષ્ટ, તું એકલી જ રાજ કરશે.
ન હિ તદ્ ભવિતા રાષ્ટ્રં યત્ર રામો ન ભૂપતિઃ। તદ્ વનં ભવિતા રાષ્ટ્રં યત્ર રામો નિવત્સ્યતિ
જ્યાં રામ રાજા નથી, એ રાજ્ય ક્યારેય રાજ્ય રહી શકે નહીં; જ્યાં રામ વસે છે, એ જંગલ પણ રાજ્ય બની જશે.
ન હ્યદત્તાં મહીં પિત્રા ભરતઃ શાસ્તુમિચ્છતિ। ત્વયિ વા પુત્રવદ્ વસ્તું યદિ જાતો મહીપતેઃ
ભરતને પિતા દ્વારા આપવામાં ન આવેલું રાજ્ય ચલાવવું મનગમતું નથી, અને જો તે રાજાના પુત્ર છે તો તે તારી સાથે પુત્રની જેમ રહેવું પણ ઇચ્છતો નથી.
યદ્યપિ ત્વં ક્ષિતિતલાદ્ ગગનં ચોત્પતિષ્યસિ। પિતૃવંશચરિત્રજ્ઞઃ સોઽન્યથા ન કરિષ્યતિ
તું ધરતીમાંથી આકાશ સુધી ઉડી જજે તો પણ, પોતાના વંશના આચાર જાણનારો તે કદી પણ પોતાનો ધર્મ છોડશે નહીં.
તત્ ત્વયા પુત્રગર્ધિન્યા પુત્રસ્ય કૃતમપ્રિયમ્। લોકે નહિ સ વિદ્યેત યો ન રામમનુવ્રતઃ
પુત્ર માટે લાલચ રાખીને, તું પોતાના પુત્ર સાથે અયોગ્ય વર્તન કર્યું છે; આ દુનિયામાં એવો કોઈ નથી જે રામને અનુયાયી નથી.