સ્વરાજ્યં રાઘવઃ પાતુ ભવ ત્વં વિગતજ્વરા। નહિ તે રાઘવાદન્યઃ ક્ષમઃ પુરવરે વસન્
રાઘવ રાજયની રક્ષા કરે અને તું ચિંતામુક્ત રહેજે. આ મહાન નગરીમાં રાઘવ સિવાય બીજું કોઈ યોગ્ય નથી.
ઇતિ સાન્ત્વૈશ્ચ તીક્ષ્ણૈશ્ચ કૈકેયીં રાજસંસદિ। ભૂયઃ સંક્ષોભયામાસ સુમન્ત્રસ્તુ કૃતાઞ્જલિઃ
આ રીતે, સુમંત્રએ હાથ જોડીને, ક્યારેક મીઠા તો ક્યારેક કડવા શબ્દોથી રાજસભામાં કૈકયીને ફરી ઉશ્કેરી.
નૈવ સા ક્ષુભ્યતે દેવી ન ચ સ્મ પરિદૂયતે। ન ચાસ્યા મુખવર્ણસ્ય લક્ષ્યતે વિક્રિયા તદા
પણ એ સમયે રાણી ન તો ઉશ્કેરાઈ, ન દુઃખી થઈ, અને તેના ચહેરા પર કોઈ ફેરફાર દેખાયો નહિ.
thumb|ષડ્ત્રિંશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે અયોધ્યાકાણ્ડે ષડ્ત્રિંશઃ સર્ગઃ ॥૨-
હવે શ્રીમદ્વાલ્મીકિ રામાયણના અયોધ્યાકાંડનો છત્રીસમો અધ્યાય સાંભળો.
તતઃ સુમન્ત્રમૈક્ષ્વાકઃ પીડિતોઽત્ર પ્રતિજ્ઞયા। સબાષ્પમતિનિઃશ્વસ્ય જગાદેદં પુનર્વચઃ
પછી પ્રતિજ્ઞાથી પીડાતા ઇક્ષ્વાકુ વંશના રાજાએ, આંખોમાં આંસુ અને ઊંડા શ્વાસ સાથે, સુમંત્રને ફરી કહ્યું:
સૂત રત્નસુસમ્પૂર્ણા ચતુર્વિધબલા ચમૂઃ। રાઘવસ્યાનુયાત્રાર્થં ક્ષિપ્રં પ્રતિવિધીયતામ્
હે સારથી, રાઘવની સાથે જવાની તૈયારી માટે રત્નોથી ભરેલી અને ચારેય પ્રકારની સેના તત્કાળ તૈયાર કર.
રૂપાજીવાશ્ચ વાદિન્યો વણિજશ્ચ મહાધનાઃ। શોભયન્તુ કુમારસ્ય વાહિનીઃ સુપ્રસારિતાઃ
સુંદરતા પર જીવિકા ચલાવતી સ્ત્રીઓ, વાક્પટુ અને ધનવાન વેપારીઓ, એ સૌ રાજકુમારની સજાવટ કરેલી સેના શોભાવશે.
યે ચૈનમુપજીવન્તિ રમતે યૈશ્ચ વીર્યતઃ। તેષાં બહુવિધં દત્ત્વા તાનપ્યત્ર નિયોજય
જે લોકો રાઘવ પર આધાર રાખે છે અને જેમની સાથે તે બળથી આનંદ મેળવે છે, તેમને અનેક પ્રકારની ભેટ આપી, અહીં નિયુક્ત કર.
આયુધાનિ ચ મુખ્યાનિ નાગરાઃ શકટાનિ ચ। અનુગચ્છન્તુ કાકુત્સ્થં વ્યાધાશ્ચારણ્યકોવિદાઃ
મુખ્ય શસ્ત્રો, શહેરના લોકો, ગાડાં અને જંગલમાં પારંગત શિકારીઓ કકુત્સ્થના પીછળા જાય.
નિઘ્નન્ મૃગાન્ કુઞ્જરાંશ્ચ પિબંશ્ચારણ્યકં મધુ। નદીશ્ચ વિવિધાઃ પશ્યન્ ન રાજ્યં સંસ્મરિષ્યતિ
હરણ અને હાથીઓનો શિકાર કરીને, જંગલનું મધ પી અને વિવિધ નદીઓ જોતા, તે રાજ્યને યાદ નહીં કરે.
ધાન્યકોશશ્ચ યઃ કશ્ચિદ્ ધનકોશશ્ચ મામકઃ। તૌ રામમનુગચ્છેતાં વસન્તં નિર્જને વને
મારો જે અનાજનો ભંડાર અને ધનનો ખજાનો છે, એ બંને રામા સાથે, જ્યારે તે એકાંત વનમાં વસે, પીછળા જાય.
યજન્ પુણ્યેષુ દેશેષુ વિસૃજંશ્ચાપ્તદક્ષિણાઃ। ઋષિભિશ્ચાપિ સંગમ્ય પ્રવત્સ્યતિ સુખં વને
પવિત્ર સ્થળોએ યજ્ઞ કરીને, મનભર દાન આપી અને ઋષિઓ સાથે મળીને, તે વનમાં આનંદથી રહેશે.
ભરતશ્ચ મહાબાહુરયોધ્યાં પાલયિષ્યતિ। સર્વકામૈઃ પુનઃ શ્રીમાન્ રામઃ સંસાધ્યતામિતિ
મહાબાહુ ભરત અયોધ્યાનું રાજ્ય સંભાળશે; અને રામને ફરીથી સર્વ ઇચ્છાઓ પ્રાપ્ત થાય.
એવં બ્રુવતિ કાકુત્સ્થે કૈકેય્યા ભયમાગતમ્। મુખં ચાપ્યગમચ્છોષં સ્વરશ્ચાપિ વ્યરુધ્યત
કકુત્સ્થ વિષે કૈકેયી આમ બોલી ત્યારે, તેને ભય લાગ્યું; તેનું મુખ સુકાઈ ગયું અને અવાજ અટકી ગયો.
સા વિષણ્ણા ચ સંત્રસ્તા મુખેન પરિશુષ્યતા। રાજાનમેવાભિમુખી કૈકેયી વાક્યમબ્રવીત્
દુઃખી અને ભયભીત, સુકાયેલા મુખથી, કૈકેયી રાજા તરફ વળી અને બોલી.
રાજ્યં ગતધનં સાધો પીતમણ્ડાં સુરામિવ। નિરાસ્વાદ્યતમં શૂન્યં ભરતો નાભિપત્સ્યતે
ભરત એવા રાજ્યને ઇચ્છશે નહીં, જેમાં ધન ન હોય, જે સુખવિહિન અને ખાલી હોય, જેમ કે રસ વિના દારૂ.
કૈકેય્યાં મુક્તલજ્જાયાં વદન્ત્યામતિદારુણમ્। રાજા દશરથો વાક્યમુવાચાયતલોચનામ્
લાજ છોડીને કૈકેયી જ્યારે અત્યંત કઠોર વચન બોલી, ત્યારે રાજા દશરથે, કમળ જેવી વિશાળ આંખો ધરાવતી, તેને કહ્યું.
વહન્તં કિં તુદસિ માં નિયુજ્ય ધુરિ માહિતે। અનાર્યે કૃત્યમારબ્ધં કિં ન પૂર્વમુપારુધઃ
મારે પર ભારે બોજો મૂકીને, હવે કેમ મારું મન દુઃખાવે છે? અયોગ્ય સ્ત્રી, આ કાર્ય શરૂ થાય એ પહેલાં મને રોક્યું કેમ નહીં?
તસ્યૈતત્ ક્રોધસંયુક્તમુક્તં શ્રુત્વા વરાઙ્ગના। કૈકેયી દ્વિગુણં ક્રુદ્ધા રાજાનમિદમબ્રવીત્
રાજાના ક્રોધથી ભરેલા શબ્દો સાંભળી, કૈકેયી બે ગણી વધુ ગુસ્સે થઈ અને રાજાને કહ્યું.
તવૈવ વંશે સગરો જ્યેષ્ઠપુત્રમુપારુધત્। અસમઞ્જ ઇતિ ખ્યાતં તથાયં ગન્તુમર્હતિ
તમારા વંશમાં પણ સગર રાજાએ પોતાના મોટાભાઈ પુત્ર અસમાન્જને દૂર કર્યો હતો; એ રીતે આ પણ જવું જોઈએ.
એવમુક્તો ધિગિત્યેવ રાજા દશરથોઽબ્રવીત્। વ્રીડિતશ્ચ જનઃ સર્વઃ સા ચ તન્નાવબુધ્યત
આ રીતે 'શરમ આવો' કહીને રાજા દશરથે જવાબ આપ્યો; બધાં લોકો શરમાઈ ગયા, પણ કૈકેયી એ સમજાઈ નહીં.
તત્ર વૃદ્ધો મહામાત્રઃ સિદ્ધાર્થો નામ નામતઃ। શુચિર્બહુમતો રાજ્ઞઃ કૈકેયીમિદમબ્રવીત્
ત્યાં વૃદ્ધ અને રાજાના પ્રિય અને પવિત્ર મંત્રી સિદ્ધાર્થએ કૈકેયીને કહ્યું.
અસમઞ્જો ગૃહીત્વા તુ ક્રીડતઃ પથિ દારકાન્। સરય્વાં પ્રક્ષિપન્નપ્સુ રમતે તેન દુર્મતિઃ
અસમાન્જ રસ્તા પર રમતા બાળકોને પકડીને, તેમને સરયૂમાં ફેંકતો અને એ દુષ્ટતામાં આનંદ માણતો.
તં દૃષ્ટ્વા નાગરાઃ સર્વે ક્રુદ્ધા રાજાનમબ્રુવન્। અસમઞ્જં વૃણીષ્વૈકમસ્માન્ વા રાષ્ટ્રવર્ધન
આ જોઈને શહેરના બધા લોકો ગુસ્સે થઈ રાજાને કહ્યું: 'રાજ્યના વર્ધક, અમને કે અસમાન્જને, એકને પસંદ કરો.'
તાનુવાચ તતો રાજા કિંનિમિત્તમિદં ભયમ્। તાશ્ચાપિ રાજ્ઞા સમ્પૃષ્ટા વાક્યં પ્રકૃતયોઽબ્રુવન્
પછી રાજાએ પૂછ્યું: 'આ ભયનું કારણ શું છે?' ત્યારે પ્રજાએ જવાબ આપ્યો.
ક્રીડતસ્ત્વેષ નઃ પુત્રાન્ બાલાનુદ્ભ્રાન્તચેતસઃ। સરય્વાં પ્રક્ષિપન્મૌર્ખ્યાદતુલાં પ્રીતિમશ્નુતે
રમતા રમતા, આ અમારા બાળકો, જેમનું મન હજી અસ્થિર છે, તેમને સરયૂમાં ફેંકે છે અને મૂર્ખાઈથી એમાં ખૂબ આનંદ મેળવે છે.
સ તાસાં વચનં શ્રુત્વા પ્રકૃતીનાં નરાધિપઃ। તં તત્યાજાહિતં પુત્રં તાસાં પ્રિયચિકીર્ષયા
નાગરિકોના શબ્દો સાંભળી, રાજાએ પોતાના નિર્દોષ પુત્રને માત્ર પ્રજાને પ્રસન્ન કરવા માટે ત્યજી દીધો.
તં યાનં શીઘ્રમારોપ્ય સભાર્યં સપરિચ્છદમ્। યાવજ્જીવં વિવાસ્યોઽયમિતિ તાનન્વશાત્ પિતા
પિતા ના આદેશથી, તેણે પત્ની અને સેવકો સાથે તેને ઝડપથી રથ પર બેસાડ્યો અને જીવનભર માટે વનમાં મોકલી દીધો.
સ ફાલપિટકં ગૃહ્ય ગિરિદુર્ગાણ્યલોકયત્। દિશઃ સર્વાસ્ત્વનુચરન્ સ યથા પાપકર્મકૃત્
તેને ફાવડું અને ટોપલી લઈને, પહાડોના કઠણ રસ્તાઓમાં બધે ફરતો રહ્યો, જાણે કોઈ દોષી માણસ હોય એમ.
ઇત્યેનમત્યજદ્ રાજા સગરો વૈ સુધાર્મિકઃ। રામઃ કિમકરોત્ પાપં યેનૈવમુપરુધ્યતે
એવી રીતે ધર્મનિષ્ઠ રાજા સગરએ તો તેને ક્યારેય ત્યજી ન દીધો; તો રામે એવું કયું પાપ કર્યું કે એને આવું સહન કરવું પડે છે?