મયા વિસૃષ્ટાં ભરતો મહીમિમાં સશૈલખણ્ડાં સપુરોપકાનનામ્। શિવાસુ સીમાસ્વનુશાસ્તુ કેવલં ત્વયા યદુક્તં નૃપતે તથાસ્તુ તત્
હું જે ધરતી, પર્વતો, શહેરો અને વનોથી ભરપૂર છે, એ બધું છોડી દીધું છે; હવે ભરત એ શુભ સીમામાં સારી રીતે રાજ કરે. હે રાજા, તમે જે કહ્યું છે, એ જ થવું જોઈએ.
ન મે તથા પાર્થિવ ધીયતે મનો મહત્સુ કામેષુ ન ચાત્મનઃ પ્રિયે। યથા નિદેશે તવ શિષ્ટસમ્મતે વ્યપૈતુ દુઃખં તવ મત્કૃતેઽનઘ
હે રાજા, મને મહાન ભોગોમાં કે પોતાના મનગમતા સુખોમાં એટલું મન નથી લાગતું, જેટલું આપના આદેશનું પાલન કરવા મન છે. હે નિર્દોષ, મારા કારણે આપનું દુઃખ દૂર થાય.
તદદ્ય નૈવાનઘ રાજ્યમવ્યયં ન સર્વકામાન્ વસુધાં ન મૈથિલીમ્। ન ચિન્તિતં ત્વામનૃતેન યોજયન્ વૃણીય સત્યં વ્રતમસ્તુ તે તથા
હે નિર્દોષ, આજે મને અવિનાશી રાજ્ય, બધાં સુખોવાળી ધરતી કે માઇથિલી પણ ઇચ્છીતી નથી. હું ક્યારેય આપને અસત્ય સાથે બાંધતો નથી; આપનું વ્રત સત્ય જ રહે.
ફલાનિ મૂલાનિ ચ ભક્ષયન્ વને ગિરીંશ્ચ પશ્યન્ સરિતઃ સરાંસિ ચ। વનં પ્રવિશ્યૈવ વિચિત્રપાદપં સુખી ભવિષ્યામિ તવાસ્તુ નિર્વૃતિઃ
હું વનમાં રહીને ફળ અને મૂળ ખાઈશ, પર્વતો, નદીઓ અને સરોવરો જોઈશ, અને વિવિધ વૃક્ષોથી ભરેલા વનમાં જઈને ખુશ રહીશ; આપને શાંતિ મળે.
એવં સ રાજા વ્યસનાભિપન્ન- સ્તાપેન દુઃખેન ચ પીડ્યમાનઃ। આલિઙ્ગ્ય પુત્રં સુવિનષ્ટસંજ્ઞો ભૂમિં ગતો નૈવ ચિચેષ્ટ કિંચિત્
આ રીતે રાજા દુઃખ અને વિપત્તિથી પીડાઈને, પુત્રને ચુંદી, સંજાન ગુમાવી જમીન પર પડી ગયા અને એકદમ નિષ્ક્રિય થઈ ગયા.
દેવ્યઃ સમસ્તા રુરુદુઃ સમેતા- સ્તાં વર્જયિત્વા નરદેવપત્નીમ્। રુદન્ સુમન્ત્રોઽપિ જગામ મૂર્ચ્છાં હાહાકૃતં તત્ર બભૂવ સર્વમ્
બધી રાણીઓ એકઠી થઈ રડવા લાગી, માત્ર કૈકેયી સિવાય; સુમંત્ર પણ રડતો રડતો બેહોશ થઈ ગયો અને ચારે બાજુ હાહાકાર મચી ગયો.
thumb|પઞ્ચત્રિંશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે અયોધ્યાકાણ્ડે પઞ્ચત્રિંશઃ સર્ગઃ ॥૨-
શ્રીમદ્વાલ્મીકિ રામાયણના અયોધ્યાકાંડનો પાંત્રીસમો સર્ગ સાંભળો.
તતો નિધૂય સહસા શિરો નિઃશ્વસ્ય ચાસકૃત્। પાણિં પાણૌ વિનિષ્પિષ્ય દન્તાન્ કટકટાય્ય ચ
પછી રાજાએ અચાનક માથું હલાવ્યું, વારંવાર ઊંડા શ્વાસ લીધા, હાથમાં હાથ દબાવ્યા અને દાંત કચકચાવ્યા.
લોચને કોપસંરક્તે વર્ણં પૂર્વોચિતં જહત્। કોપાભિભૂતઃ સહસા સંતાપમશુભં ગતઃ
કોપથી આંખો લાલ થઈ ગઈ, તેમનો પહેલાનો રંગ ગુમાવી બેઠી; ગુસ્સામાં ભરાઈને રાજા ભારે દુઃખમાં પડી ગયા.
મનઃ સમીક્ષમાણશ્ચ સૂતો દશરથસ્ય ચ। કમ્પયન્નિવ કૈકેય્યા હૃદયં વાક્શરૈઃ શિતૈઃ
રાજાના મનને જોતા, સુતાએ તીક્ષ્ણ વચનો વડે કૈકેયીનું હૃદય જાણે હલાવી નાખ્યું.
વાક્યવજ્રૈરનુપમૈર્નિર્ભિન્દન્નિવ ચાશુભૈઃ। કૈકેય્યાઃ સર્વમર્માણિ સુમન્ત્રઃ પ્રત્યભાષત
સુમંત્રએ વીજળી જેવી, તીવ્ર અને કઠોર વાતોથી જાણે કૈકેયીના હૃદયના બધા સંવેદન બિંદુઓને ભેદી નાખ્યા.
યસ્યાસ્તવ પતિસ્ત્યક્તો રાજા દશરથઃ સ્વયમ્। ભર્તા સર્વસ્ય જગતઃ સ્થાવરસ્ય ચરસ્ય ચ
જેનાં માટે તમે, રાજા દશરથ, પોતાની પત્નીને છોડી દીધી — જે આખા જગતના, સ્થાવર અને જંગમ બધાના સ્વામી છે.
નહ્યકાર્યતમં કિંચિત્તવ દેવીહ વિદ્યતે। પતિઘ્નીં ત્વામહં મન્યે કુલઘ્નીમપિ ચાન્તતઃ
હે રાણી, તારા કરતા વધુ દુઃખદ કોઈ કામ અહીં નથી. હું તને પતિનો વિનાશ કરનાર અને આખરે વંશનો નાશ કરનાર માનું છું.
યન્મહેન્દ્રમિવાજય્યં દુષ્પ્રકમ્પ્યમિવાચલમ્। મહોદધિમિવાક્ષોભ્યં સંતાપયસિ કર્મભિઃ
તું તારા કર્મોથી એવા મહાન રાજાને દુઃખ આપી રહી છે, જે ઇન્દ્ર જેવો અપરાજેય છે, પર્વત જેવો અડગ છે અને મહાસાગર જેવો અશાંત છે.
માવમંસ્થા દશરથં ભર્તારં વરદં પતિમ્। ભર્તુરિચ્છા હિ નારીણાં પુત્રકોટ્યા વિશિષ્યતે
દશરથ રાજાને, જે તારો પતિ અને ઉપકારક છે, તું નાની નજરે ન જો. સ્ત્રીઓ માટે પતિની ઈચ્છા કરોડો પુત્રો કરતાં વધુ મહત્વની હોય છે.
યથાવયો હિ રાજ્યાનિ પ્રાપ્નુવન્તિ નૃપક્ષયે। ઇક્ષ્વાકુકુલનાથેઽસ્મિંસ્તં લોપયિતુમિચ્છસિ
જેમ રાજાના અવસાન પછી રાજ્ય વય પ્રમાણે વહેંચાય છે, તેમ તું ઇક્ષ્વાકુ વંશના સ્વામીનો હક છીનવવા ઈચ્છે છે.
રાજા ભવતુ તે પુત્રો ભરતઃ શાસ્તુ મેદિનીમ્। વયં તત્ર ગમિષ્યામો યત્ર રામો ગમિષ્યતિ
તું ઈચ્છે છે તેમ તારો પુત્ર ભરત રાજા બને અને ધરતી પર રાજ કરે; અમે તો ત્યાં જ જઈશું જ્યાં રામ જશે.
ન ચ તે વિષયે કશ્ચિદ્ બ્રાહ્મણો વસ્તુમર્હતિ। તાદૃશં ત્વમમર્યાદમદ્ય કર્મ કરિષ્યસિ
તારા રાજ્યમાં કોઈ બ્રાહ્મણ રહેવા યોગ્ય નથી, કેમ કે આજે તું એવો અધર્મનો કૃત્ય કરવા જઈ રહી છે.
નૂનં સર્વે ગમિષ્યામો માર્ગં રામનિષેવિતમ્। ત્યક્તા યા બાન્ધવૈઃ સર્વૈર્બ્રાહ્મણૈઃ સાધુભિઃ સદા
નિશ્ચિત છે કે અમે બધા એ જ માર્ગે જઈશું, જે રામે પસંદ કર્યો છે, જ્યાં બધા સગાં, બ્રાહ્મણો અને સજ્જનો તેને ત્યજી દે છે.
કા પ્રીતી રાજ્યલાભેન તવ દેવિ ભવિષ્યતિ। તાદૃશં ત્વમમર્યાદં કર્મ કર્તું ચિકીર્ષસિ
હે રાણી, તું આવું અમર્યાદિત કામ કરવા જઈ રહી છે, તો રાજ્ય મેળવવાથી તને કયું સુખ મળશે?
આશ્ચર્યમિવ પશ્યામિ યસ્યાસ્તે વૃત્તમીદૃશમ્। આચરન્ત્યા ન વિવૃતા સદ્યો ભવતિ મેદિની
તું જેવું વર્તન કરે છે, તે જોઈને મને આશ્ચર્ય લાગે છે કે ધરતી તારા માટે તરત ફાટી કેમ નથી પડે.
મહાબ્રહ્મર્ષિસૃષ્ટા વા જ્વલન્તો ભીમદર્શનાઃ। ધિગ્વાગ્દણ્ડા ન હિંસન્તિ રામપ્રવ્રાજને સ્થિતામ્
મહાન બ્રહ્મર્ષિઓના ભયાનક અને જ્વલંત શાપ પણ, જે રામના વનગમન માટે દૃઢ છે, તેને નુકસાન પહોંચાડતા નથી.
આમ્રં છિત્ત્વા કુઠારેણ નિમ્બં પરિચરેત્ તુ કઃ। યશ્ચૈનં પયસા સિઞ્ચેન્નૈવાસ્ય મધુરો ભવેત્
કેવી રીતે કોઈ કઠારથી કેરીનું વૃક્ષ કાપી, પછી લીમડાનું વૃક્ષ પોષે? દૂધથી પાણી આપ્યું તો પણ તે ક્યારેય મીઠું નહીં થાય.
આભિજાત્યં હિ તે મન્યે યથા માતુસ્તથૈવ ચ। ન હિ નિમ્બાત્ સ્રવેત્ ક્ષૌદ્રં લોકે નિગદિતં વચઃ
મને લાગે છે કે તારો વંશ પણ તારી માતા જેવો જ છે; કારણ કે દુનિયામાં કહેવાય છે કે લીમડામાંથી ક્યારેય મધ નથી ટપકતું.
તવ માતુરસદ્ગ્રાહં વિદ્મ પૂર્વં યથા શ્રુતમ્। પિતુસ્તે વરદઃ કશ્ચિદ્ દદૌ વરમનુત્તમમ્
અમે પહેલેથી જ સાંભળ્યું છે કે તારી માતા દુષ્ટ સ્વભાવની હતી; તારા પિતાને કોઈ દયાળુએ ઉત્તમ વરદાન આપ્યું હતું.
સર્વભૂતરુતં તસ્માત્ સંજજ્ઞે વસુધાધિપઃ। તેન તિર્યગ્ગતાનાં ચ ભૂતાનાં વિદિતં વચઃ
એ વરદાનથી તારા પિતા, ધરતીના રાજાએ, સર્વ પ્રાણીઓની ભાષા સમજવાની શક્તિ મેળવી હતી.
તતો જૃમ્ભસ્ય શયને વિરુતાદ્ ભૂરિવર્ચસઃ। પિતુસ્તે વિદિતો ભાવઃ સ તત્ર બહુધાહસત્
પછી જૃંભા નામના શયન પર આરામ કરતી વખતે, તારા પિતાએ અનેક પ્રાણીઓના અવાજો સાંભળ્યા અને વારંવાર હસ્યા.
તત્ર તે જનની ક્રુદ્ધા મૃત્યુપાશમભીપ્સતી। હાસં તે નૃપતે સૌમ્ય જિજ્ઞાસામીતિ ચાબ્રવીત્
ત્યાં તારી માતા ગુસ્સે થઈને મૃત્યુ ઈચ્છતી હતી અને પિતાને કહ્યું: 'મને કહો, હું તારા હસવાનો કારણ જાણવા માગું છું.'
નૃપશ્ચોવાચ તાં દેવીં હાસં શંસામિ તે યદિ। તતો મે મરણં સદ્યો ભવિષ્યતિ ન સંશયઃ
રાજાએ રાણીને કહ્યું: 'જો હું તને મારા હસવાનો કારણ કહું તો, નિશ્ચયે જ હું તરત મરી જઈશ, તેમાં કોઈ શંકા નથી.'
માતા તે પિતરં દેવિ પુનઃ કેકયમબ્રવીત્। શંસ મે જીવ વા મા વા ન માં ત્વં પ્રહસિષ્યસિ
પછી તારી માતાએ ફરી પિતાને કહ્યું: 'મને કહો, તું જીવ કે મરે, પણ મને છેતરપિંડી નહિ કરવી.'