તં વર્ધયિત્વા રાજાનં પૂર્વં સૂતો જયાશિષા। ભયવિક્લવયા વાચા મન્દયા શ્લક્ષ્ણયાબ્રવીત્
પહેલા સુતાએ વિજયની શુભકામના સાથે રાજાને વંદન કર્યું, પછી ડરથી કાંપતી, ધીમી અને નરમ અવાજે વાત કરી.
અયં સ પુરુષવ્યાઘ્રો દ્વારિ તિષ્ઠતિ તે સુતઃ। બ્રાહ્મણેભ્યો ધનં દત્ત્વા સર્વં ચૈવોપજીવિનામ્
'પુરૂષોમાં શ્રેષ્ઠ એવા તમારો પુત્ર દ્વાર પર ઊભો છે; તેણે બ્રાહ્મણો અને પોતાના બધા આધારિત લોકોને ધન આપ્યું છે.'
સ ત્વાં પશ્યતુ ભદ્રં તે રામઃ સત્યપરાક્રમઃ। સર્વાન્ સુહૃદ આપૃચ્છ્ય ત્વાં હીદાનીં દિદૃક્ષતે
'તમને શુભ થાય! સત્યમાં અડગ રામ તમને જોવા માંગે છે; તેણે બધા મિત્રોને વિદાય આપી છે અને હવે તમને જ જોવા ઇચ્છે છે.'
ગમિષ્યતિ મહારણ્યં તં પશ્ય જગતીપતે। વૃતં રાજગુણૈઃ સર્વૈરાદિત્યમિવ રશ્મિભિઃ
'એ મહાવન તરફ જશે—એને જુઓ, હે ધરતીના રાજા, જે રાજાશાહી ગુણોથી શોભાયમાન છે, જેમ સૂર્ય પોતાની કિરણોથી.'
સ સત્યવાક્યો ધર્માત્મા ગામ્ભીર્યાત્ સાગરોપમઃ। આકાશ ઇવ નિષ્પઙ્કો નરેન્દ્રઃ પ્રત્યુવાચ તમ્
પછી એ રાજા, જે સત્યવચન, ધર્મપ્રિય, સાગર જેવી ઊંડાઈ ધરાવતો અને આકાશ જેવી નિર્મળતા ધરાવતો હતો, તેણે સુતાને ઉત્તર આપ્યો.
સુમન્ત્રાનય મે દારાન્ યે કેચિદિહ મામકાઃ। દારૈઃ પરિવૃતઃ સર્વૈર્દ્રષ્ટુમિચ્છામિ રાઘવમ્
'સુમંત્ર, મારા બધા પત્નીઓ—જે અહીં હાજર હોય—એને બોલાવી લાવ. હું એમના વચ્ચે બેઠો રહીને રાઘવને જોવા ઇચ્છું છું.'
સોઽન્તઃપુરમતીત્યૈવ સ્ત્રિયસ્તા વાક્યમબ્રવીત્। આર્યો હ્વયતિ વો રાજા ગમ્યતાં તત્ર મા ચિરમ્
પછી સુમંત્રે આંતઃપુરમાંથી પસાર થઈને સ્ત્રીઓને કહ્યું: 'આપણા આર્ય રાજા તમને બોલાવે છે; વિલંબ કર્યા વિના ત્યાં જાવ.'
એવમુક્તાઃ સ્ત્રિયઃ સર્વાઃ સુમન્ત્રેણ નૃપાજ્ઞયા। પ્રચક્રમુસ્તદ્ ભવનં ભર્તુરાજ્ઞાય શાસનમ્
રાજાની આજ્ઞાથી સુમંત્રએ આમ કહ્યું, તો બધા સ્ત્રીઓએ પતિની આજ્ઞા માનીને એ મહેલ તરફ જવાનું શરૂ કર્યું.
અર્ધસપ્તશતાસ્તત્ર પ્રમદાસ્તામ્રલોચનાઃ। કૌસલ્યાં પરિવાર્યાથ શનૈર્જગ્મુર્ધૃતવ્રતાઃ
ત્યાં તાંમડા રંગની આંખો ધરાવતી સાડા ત્રણસો સ્ત્રીઓ કૌશલ્યાને ધીરે ધીરે ઘેરીને, પોતપોતાના વ્રત પાળતી, ત્યાંથી નીકળી ગઈ.
આગતેષુ ચ દારેષુ સમવેક્ષ્ય મહીપતિઃ। ઉવાચ રાજા તં સૂતં સુમન્ત્રાનય મે સુતમ્
પત્નીઓ આવી પહોંચતાં રાજાએ તેમને જોયા પછી રથચાલકને કહ્યું: 'સુમંત્ર, મારો દીકરો અહીં લાવ.'
સ સૂતો રામમાદાય લક્ષ્મણં મૈથિલીં તથા। જગામાભિમુખસ્તૂર્ણં સકાશં જગતીપતેઃ
પછી એ રથચાલકે રામ, લક્ષ્મણ અને માઇથિલી સીતાને સાથે લઈ ઝડપથી ધરતીના રાજાના દરબારમાં પહોંચાડ્યા.
સ રાજા પુત્રમાયાન્તં દૃષ્ટ્વા ચારાત્ કૃતાઞ્જલિમ્। ઉત્પપાતાસનાત્ તૂર્ણમાર્તઃ સ્ત્રીજનસંવૃતઃ
રાજાએ પોતાના દીકરાને જોડેલા હાથ સાથે આવતો જોયો, તો સ્ત્રીઓથી ઘેરાયેલા અને દુઃખી થયેલા રાજા તરત જ બેઠેલી જગ્યા પરથી ઊભા થઈ ગયા.
સોઽભિદુદ્રાવ વેગેન રામં દૃષ્ટ્વા વિશામ્પતિઃ। તમસમ્પ્રાપ્ય દુઃખાર્તઃ પપાત ભુવિ મૂર્ચ્છિતઃ
માણસોમાં શ્રેષ્ઠ એવા રાજાએ રામને જોયા પછી ઝડપથી તેની તરફ દોડ્યા; દુઃખે વ્યાકુળ થઈને રામ પાસે પહોંચતાં જ બેભાન થઈ જમીન પર પડી ગયા.
તં રામોઽભ્યપતત્ ક્ષિપ્રં લક્ષ્મણશ્ચ મહારથઃ। વિસંજ્ઞમિવ દુઃખેન સશોકં નૃપતિં તથા
રામ અને મહાન યુદ્ધવીર લક્ષ્મણે તુરંત જ દુઃખથી બેભાન થયેલા અને શોકગ્રસ્ત રાજા પાસે દોડી ગયા.
સ્ત્રીસહસ્રનિનાદશ્ચ સંજજ્ઞે રાજવેશ્મનિ। હા હા રામેતિ સહસા ભૂષણધ્વનિમિશ્રિતઃ
રાજમહેલમાં હજારો સ્ત્રીઓના રડવાના અવાજ સાથે 'હાય રામ!' એમ એકસાથે રડવાનો અને ગહનાનો ઝણકાર ભળેલો ગુંજાટ ઊઠ્યો.
તં પરિષ્વજ્ય બાહુભ્યાં તાવુભૌ રામલક્ષ્મણૌ। પર્યઙ્કે સીતયા સાર્ધં રુદન્તઃ સમવેશયન્
પછી રાજાએ પોતાના હાથથી રામ અને લક્ષ્મણને ભેટી લીધા અને સીતાને સાથે રાખીને, રડતાં-રડતાં તેમને પથારી પર લાવ્યા.
અથ રામો મુહૂર્તસ્ય લબ્ધસંજ્ઞં મહીપતિમ્। ઉવાચ પ્રાઞ્જલિર્બાષ્પશોકાર્ણવપરિપ્લુતમ્
પછી થોડા સમય પછી રાજાએ સંજ્ઞાન મેળવતાં, રામે હાથ જોડીને, આંખોમાં આંસુ અને દિલમાં શોકથી ભરાયેલા રાજાને કહ્યું:
આપૃચ્છે ત્વાં મહારાજ સર્વેષામીશ્વરોઽસિ નઃ। પ્રસ્થિતં દણ્ડકારણ્યં પશ્ય ત્વં કુશલેન મામ્
મહારાજ, તમે અમારો સર્વેના સ્વામી છો. હું દંડકવન જવા નીકળી રહ્યો છું, તમારી todayથી વિદાય લઈ રહ્યો છું; કૃપા કરીને મને સુખરূপે પાછો આવતો જુઓ.
લક્ષ્મણં ચાનુજાનીહિ સીતા ચાન્વેતુ માં વનમ્। કારણૈર્બહુભિસ્તથ્યૈર્વાર્યમાણૌ ન ચેચ્છતઃ
લક્ષ્મણને પણ જવા દો અને સીતાને પણ મને વનમાં જવા દો; અનેક સાચા કારણો આપ્યા છતાં એ બંને રોકાવા તૈયાર નથી.
અનુજાનીહિ સર્વાન્ નઃ શોકમુત્સૃજ્ય માનદ। લક્ષ્મણં માં ચ સીતાં ચ પ્રજાપતિરિવાત્મજાન્
મહાન માન આપનાર રાજા, કૃપા કરીને તમારો શોક છોડો અને લક્ષ્મણ, હું અને સીતાને જવા દો, જેમ પ્રજાપતિ પોતાના સંતાનોને મોકલે છે.
પ્રતીક્ષમાણમવ્યગ્રમનુજ્ઞાં જગતીપતેઃ। ઉવાચ રાજા સમ્પ્રેક્ષ્ય વનવાસાય રાઘવમ્
રામ રાજાની નિર્વિકાર મંજૂરીની રાહ જોઈ રહ્યા હતા, ત્યારે રાજાએ વનમાં રહેવા અંગે રામને જોઈને કહ્યું:
અહં રાઘવ કૈકેય્યા વરદાનેન મોહિતઃ। અયોધ્યાયાં ત્વમેવાદ્ય ભવ રાજા નિગૃહ્ય મામ્
રાઘવ, હું કૈકેયીના વરદાનથી મોહિત થઈ ગયો છું; આજે તું જ અયોધ્યાનો રાજા બન, મને રોકી રાખ.
એવમુક્તો નૃપતિના રામો ધર્મભૃતાં વરઃ। પ્રત્યુવાચાઞ્જલિં કૃત્વા પિતરં વાક્યકોવિદઃ
રાજાએ આમ કહ્યું ત્યારે ધર્મમાં શ્રેષ્ઠ એવા રામે હાથ જોડીને પિતાને કુશળતાપૂર્વક જવાબ આપ્યો:
ભવાન્ વર્ષસહસ્રાય પૃથિવ્યા નૃપતે પતિઃ। અહં ત્વરણ્યે વત્સ્યામિ ન મે રાજ્યસ્ય કાંક્ષિતા
મહારાજ, તમે હજાર વર્ષ સુધી ધરતી પર રાજ કરો; હું તો વનમાં રહીશ, મને રાજ્યની ઈચ્છા નથી.
નવ પઞ્ચ ચ વર્ષાણિ વનવાસે વિહૃત્ય તે। પુનઃ પાદૌ ગ્રહીષ્યામિ પ્રતિજ્ઞાન્તે નરાધિપ
પંદર વર્ષ વનમાં વિતાવીને, પ્રતિજ્ઞા પૂરી થયા પછી, હું ફરીથી તમારા પગ પકડીશ, હે રાજાધિરાજ.
રુદન્નાર્તઃ પ્રિયં પુત્રં સત્યપાશેન સંયુતઃ। કૈકેય્યા ચોદ્યમાનસ્તુ મિથો રાજા તમબ્રવીત્
સત્યના બંધનમાં બંધાયેલા, કૈકેયી દ્વારા પ્રેરિત અને પ્રિય પુત્ર માટે રડતા, દુઃખી રાજાએ પોતાના દીકરાને કહ્યું.
શ્રેયસે વૃદ્ધયે તાત પુનરાગમનાય ચ। ગચ્છસ્વારિષ્ટમવ્યગ્રઃ પન્થાનમકુતોભયમ્
પિતા, તમારું કલ્યાણ, ઉન્નતિ અને પરત ફરી આવવા માટે, નિર્ભય અને નિરાંતે સારા માર્ગે જાઓ.
ન હિ સત્યાત્મનસ્તાત ધર્માભિમનસસ્તવ। સંનિવર્તયિતું બુદ્ધિઃ શક્યતે રઘુનન્દન
રઘુકુલના આનંદ, સાચા અને ધર્મમાં સ્થિર મન ધરાવનાર તમારા જેવા માણસનો નિશ્ચય ફેરવી શકાય તેમ નથી.
અદ્ય ત્વિદાનીં રજનીં પુત્ર મા ગચ્છ સર્વથા। એકાહં દર્શનેનાપિ સાધુ તાવચ્ચરામ્યહમ્
પુત્ર, હવે તો આજે રાતે કોઈ રીતે જશો નહીં; એક દિવસ તો તારી હાજરીમાં પસાર કરું એવી મારી ઇચ્છા છે.
દુષ્કરં ક્રિયતે પુત્ર સર્વથા રાઘવ પ્રિય। ત્વયા હિ મત્પ્રિયાર્થં તુ વનમેવમુપાશ્રિતમ્
પ્રિય રાઘવ, તું મારા માટે જે કરી રહ્યો છે એ ખરેખર બહુ મુશ્કેલ છે; મારા પ્રિય માટે તું આ રીતે વનમાં જવાનું સ્વીકાર્યું છે.