સ તુ વેશ્મ પુનર્માતુઃ કૈલાસશિખરપ્રભમ્। અભિચક્રામ ધર્માત્મા મત્તમાતઙ્ગવિક્રમઃ
પછી એ ધર્મપ્રિય, મસ્ત હાથી જેવી ચાલ ધરાવતો રામ, પોતાની માતાના મહેલ તરફ આગળ વધ્યો, જે કૈલાસ પર્વતની ચોટી જેવું તેજસ્વી લાગતું હતું.
વિનીતવીરપુરુષં પ્રવિશ્ય તુ નૃપાલયમ્। દદર્શાવસ્થિતં દીનં સુમન્ત્રમવિદૂરતઃ
પછી, શાંત અને વીર પુરુષોથી ભરેલા રાજમહેલમાં પ્રવેશીને, તેણે નજીકમાં ઊભેલા, દુઃખી મનવાળા સુમંત્રને જોયો.
પ્રતીક્ષમાણોઽભિજનં તદાર્ત- મનાર્તરૂપઃ પ્રહસન્નિવાથ। જગામ રામઃ પિતરં દિદૃક્ષુઃ પિતુર્નિદેશં વિધિવચ્ચિકીર્ષુઃ
રામ પોતે તો દુઃખી નહોતો, પણ ત્યાંના દુઃખી લોકોથી મળવા માટે થોભ્યો અને હળવી સ્મિત સાથે, પિતાની આજ્ઞા પ્રમાણે ફરજ બજાવવાનો નિશ્ચય કરીને, પિતાને મળવા ગયો.
તત્પૂર્વમૈક્ષ્વાકસુતો મહાત્મા રામો ગમિષ્યન્ નૃપમાર્તરૂપમ્। વ્યતિષ્ઠત પ્રેક્ષ્ય તદા સુમન્ત્રં પિતુર્મહાત્મા પ્રતિહારણાર્થમ્
પણ એ પહેલાં, ઇક્ષ્વાકુ કુળના મહાન પુત્ર રામ, દુઃખી રાજાને મળવા જતો હતો, ત્યારે ત્યાં ઊભેલા સુમંત્રને જોઈને થોડો થોભી ગયો, કારણ કે સુમંત્ર પિતાને જાણ કરવા માટે હાજર હતો.
પિતુર્નિદેશેન તુ ધર્મવત્સલો વનપ્રવેશે કૃતબુદ્ધિનિશ્ચયઃ। સ રાઘવઃ પ્રેક્ષ્ય સુમન્ત્રમબ્રવી- ન્નિવેદયસ્વાગમનં નૃપાય મે
પિતાની આજ્ઞા પ્રત્યે પ્રેમ ધરાવતો અને વનમાં જવાની પક્કી તૈયારી કરેલો રાઘવ, સુમંત્રને કહ્યું: 'મારા આવવાના સમાચાર રાજાને આપ.'
thumb|ચતુસ્ત્રિંશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે અયોધ્યાકાણ્ડે ચતુસ્ત્રિંશઃ સર્ગઃ ॥૨-
ચાલો, ચૌત્રીસમો અધ્યાય સાંભળો.
તતઃ કમલપત્રાક્ષઃ શ્યામો નિરુપમો મહાન્। ઉવાચ રામસ્તં સૂતં પિતુરાખ્યાહિ મામિતિ
પછી કમળની પાંદડી જેવી આંખો ધરાવતો, શ્યામવર્ણ અને અનન્ય મહાન રામે સુતાને કહ્યું: 'મારા પિતા પાસે જઇને કહો કે હું આવ્યો છું.'
સ રામપ્રેષિતઃ ક્ષિપ્રં સંતાપકલુષેન્દ્રિયમ્। પ્રવિશ્ય નૃપતિં સૂતો નિઃશ્વસન્તં દદર્શ હ
રામના કહેવા પર સુતા ઝડપથી અંદર ગયો અને દુઃખથી ઇન્દ્રિયોએ થાકેલા, ઊંડા શ્વાસ લેતા રાજાને જોયા.
ઉપરક્તમિવાદિત્યં ભસ્મચ્છન્નમિવાનલમ્। તટાકમિવ નિસ્તોયમપશ્યજ્જગતીપતિમ્
સુતાએ ધરતીના રાજાને એવો જોયો, જેમ કે લાલ પડેલો સૂર્ય, રાખથી ઢંકાયેલો અગ્નિ કે પાણી વગરનું તળાવ હોય.
આબોધ્ય ચ મહાપ્રાજ્ઞઃ પરમાકુલચેતનમ્। રામમેવાનુશોચન્તં સૂતઃ પ્રાઞ્જલિરબ્રવીત્
પછી, મહા બુદ્ધિશાળી પણ ખૂબ જ ગભરાયેલાં મનવાળા અને રામની ચિંતામાં ડૂબેલા રાજાને જાગૃત કરીને, સુતા જોડેલા હાથથી બોલ્યો.
તં વર્ધયિત્વા રાજાનં પૂર્વં સૂતો જયાશિષા। ભયવિક્લવયા વાચા મન્દયા શ્લક્ષ્ણયાબ્રવીત્
પહેલા સુતાએ વિજયની શુભકામના સાથે રાજાને વંદન કર્યું, પછી ડરથી કાંપતી, ધીમી અને નરમ અવાજે વાત કરી.
અયં સ પુરુષવ્યાઘ્રો દ્વારિ તિષ્ઠતિ તે સુતઃ। બ્રાહ્મણેભ્યો ધનં દત્ત્વા સર્વં ચૈવોપજીવિનામ્
'પુરૂષોમાં શ્રેષ્ઠ એવા તમારો પુત્ર દ્વાર પર ઊભો છે; તેણે બ્રાહ્મણો અને પોતાના બધા આધારિત લોકોને ધન આપ્યું છે.'
સ ત્વાં પશ્યતુ ભદ્રં તે રામઃ સત્યપરાક્રમઃ। સર્વાન્ સુહૃદ આપૃચ્છ્ય ત્વાં હીદાનીં દિદૃક્ષતે
'તમને શુભ થાય! સત્યમાં અડગ રામ તમને જોવા માંગે છે; તેણે બધા મિત્રોને વિદાય આપી છે અને હવે તમને જ જોવા ઇચ્છે છે.'
ગમિષ્યતિ મહારણ્યં તં પશ્ય જગતીપતે। વૃતં રાજગુણૈઃ સર્વૈરાદિત્યમિવ રશ્મિભિઃ
'એ મહાવન તરફ જશે—એને જુઓ, હે ધરતીના રાજા, જે રાજાશાહી ગુણોથી શોભાયમાન છે, જેમ સૂર્ય પોતાની કિરણોથી.'
સ સત્યવાક્યો ધર્માત્મા ગામ્ભીર્યાત્ સાગરોપમઃ। આકાશ ઇવ નિષ્પઙ્કો નરેન્દ્રઃ પ્રત્યુવાચ તમ્
પછી એ રાજા, જે સત્યવચન, ધર્મપ્રિય, સાગર જેવી ઊંડાઈ ધરાવતો અને આકાશ જેવી નિર્મળતા ધરાવતો હતો, તેણે સુતાને ઉત્તર આપ્યો.
સુમન્ત્રાનય મે દારાન્ યે કેચિદિહ મામકાઃ। દારૈઃ પરિવૃતઃ સર્વૈર્દ્રષ્ટુમિચ્છામિ રાઘવમ્
'સુમંત્ર, મારા બધા પત્નીઓ—જે અહીં હાજર હોય—એને બોલાવી લાવ. હું એમના વચ્ચે બેઠો રહીને રાઘવને જોવા ઇચ્છું છું.'
સોઽન્તઃપુરમતીત્યૈવ સ્ત્રિયસ્તા વાક્યમબ્રવીત્। આર્યો હ્વયતિ વો રાજા ગમ્યતાં તત્ર મા ચિરમ્
પછી સુમંત્રે આંતઃપુરમાંથી પસાર થઈને સ્ત્રીઓને કહ્યું: 'આપણા આર્ય રાજા તમને બોલાવે છે; વિલંબ કર્યા વિના ત્યાં જાવ.'
એવમુક્તાઃ સ્ત્રિયઃ સર્વાઃ સુમન્ત્રેણ નૃપાજ્ઞયા। પ્રચક્રમુસ્તદ્ ભવનં ભર્તુરાજ્ઞાય શાસનમ્
રાજાની આજ્ઞાથી સુમંત્રએ આમ કહ્યું, તો બધા સ્ત્રીઓએ પતિની આજ્ઞા માનીને એ મહેલ તરફ જવાનું શરૂ કર્યું.
અર્ધસપ્તશતાસ્તત્ર પ્રમદાસ્તામ્રલોચનાઃ। કૌસલ્યાં પરિવાર્યાથ શનૈર્જગ્મુર્ધૃતવ્રતાઃ
ત્યાં તાંમડા રંગની આંખો ધરાવતી સાડા ત્રણસો સ્ત્રીઓ કૌશલ્યાને ધીરે ધીરે ઘેરીને, પોતપોતાના વ્રત પાળતી, ત્યાંથી નીકળી ગઈ.
આગતેષુ ચ દારેષુ સમવેક્ષ્ય મહીપતિઃ। ઉવાચ રાજા તં સૂતં સુમન્ત્રાનય મે સુતમ્
પત્નીઓ આવી પહોંચતાં રાજાએ તેમને જોયા પછી રથચાલકને કહ્યું: 'સુમંત્ર, મારો દીકરો અહીં લાવ.'
સ સૂતો રામમાદાય લક્ષ્મણં મૈથિલીં તથા। જગામાભિમુખસ્તૂર્ણં સકાશં જગતીપતેઃ
પછી એ રથચાલકે રામ, લક્ષ્મણ અને માઇથિલી સીતાને સાથે લઈ ઝડપથી ધરતીના રાજાના દરબારમાં પહોંચાડ્યા.
સ રાજા પુત્રમાયાન્તં દૃષ્ટ્વા ચારાત્ કૃતાઞ્જલિમ્। ઉત્પપાતાસનાત્ તૂર્ણમાર્તઃ સ્ત્રીજનસંવૃતઃ
રાજાએ પોતાના દીકરાને જોડેલા હાથ સાથે આવતો જોયો, તો સ્ત્રીઓથી ઘેરાયેલા અને દુઃખી થયેલા રાજા તરત જ બેઠેલી જગ્યા પરથી ઊભા થઈ ગયા.
સોઽભિદુદ્રાવ વેગેન રામં દૃષ્ટ્વા વિશામ્પતિઃ। તમસમ્પ્રાપ્ય દુઃખાર્તઃ પપાત ભુવિ મૂર્ચ્છિતઃ
માણસોમાં શ્રેષ્ઠ એવા રાજાએ રામને જોયા પછી ઝડપથી તેની તરફ દોડ્યા; દુઃખે વ્યાકુળ થઈને રામ પાસે પહોંચતાં જ બેભાન થઈ જમીન પર પડી ગયા.
તં રામોઽભ્યપતત્ ક્ષિપ્રં લક્ષ્મણશ્ચ મહારથઃ। વિસંજ્ઞમિવ દુઃખેન સશોકં નૃપતિં તથા
રામ અને મહાન યુદ્ધવીર લક્ષ્મણે તુરંત જ દુઃખથી બેભાન થયેલા અને શોકગ્રસ્ત રાજા પાસે દોડી ગયા.
સ્ત્રીસહસ્રનિનાદશ્ચ સંજજ્ઞે રાજવેશ્મનિ। હા હા રામેતિ સહસા ભૂષણધ્વનિમિશ્રિતઃ
રાજમહેલમાં હજારો સ્ત્રીઓના રડવાના અવાજ સાથે 'હાય રામ!' એમ એકસાથે રડવાનો અને ગહનાનો ઝણકાર ભળેલો ગુંજાટ ઊઠ્યો.
તં પરિષ્વજ્ય બાહુભ્યાં તાવુભૌ રામલક્ષ્મણૌ। પર્યઙ્કે સીતયા સાર્ધં રુદન્તઃ સમવેશયન્
પછી રાજાએ પોતાના હાથથી રામ અને લક્ષ્મણને ભેટી લીધા અને સીતાને સાથે રાખીને, રડતાં-રડતાં તેમને પથારી પર લાવ્યા.
અથ રામો મુહૂર્તસ્ય લબ્ધસંજ્ઞં મહીપતિમ્। ઉવાચ પ્રાઞ્જલિર્બાષ્પશોકાર્ણવપરિપ્લુતમ્
પછી થોડા સમય પછી રાજાએ સંજ્ઞાન મેળવતાં, રામે હાથ જોડીને, આંખોમાં આંસુ અને દિલમાં શોકથી ભરાયેલા રાજાને કહ્યું:
આપૃચ્છે ત્વાં મહારાજ સર્વેષામીશ્વરોઽસિ નઃ। પ્રસ્થિતં દણ્ડકારણ્યં પશ્ય ત્વં કુશલેન મામ્
મહારાજ, તમે અમારો સર્વેના સ્વામી છો. હું દંડકવન જવા નીકળી રહ્યો છું, તમારી todayથી વિદાય લઈ રહ્યો છું; કૃપા કરીને મને સુખરূপે પાછો આવતો જુઓ.
લક્ષ્મણં ચાનુજાનીહિ સીતા ચાન્વેતુ માં વનમ્। કારણૈર્બહુભિસ્તથ્યૈર્વાર્યમાણૌ ન ચેચ્છતઃ
લક્ષ્મણને પણ જવા દો અને સીતાને પણ મને વનમાં જવા દો; અનેક સાચા કારણો આપ્યા છતાં એ બંને રોકાવા તૈયાર નથી.
અનુજાનીહિ સર્વાન્ નઃ શોકમુત્સૃજ્ય માનદ। લક્ષ્મણં માં ચ સીતાં ચ પ્રજાપતિરિવાત્મજાન્
મહાન માન આપનાર રાજા, કૃપા કરીને તમારો શોક છોડો અને લક્ષ્મણ, હું અને સીતાને જવા દો, જેમ પ્રજાપતિ પોતાના સંતાનોને મોકલે છે.