તતઃ સભાર્યસ્ત્રિજટો મહામુનિ- ર્ગવામનીકં પ્રતિગૃહ્ય મોદિતઃ। યશોબલપ્રીતિસુખોપબૃંહિણી- સ્તદાશિષઃ પ્રત્યવદન્મહાત્મનઃ
પછી મહાન ઋષિ ત્રિજટાએ પોતાની પત્ની સાથે આનંદપૂર્વક એ ગાયોની ટોળી સ્વીકારી, અને રામના યશ, બળ અને સુખ વધે એવી આશીર્વાદ આપ્યા.
સ ચાપિ રામઃ પ્રતિપૂર્ણપૌરુષો મહાધનં ધર્મબલૈરુપાર્જિતમ્। નિયોજયામાસ સુહૃજ્જને ચિરાદ્ યથાર્હસમ્માનવચઃ પ્રચોદિતઃ
અને રામ, જે પુરુષાર્થથી પરિપૂર્ણ હતો, તેણે ધર્મથી મેળવેલું મોટું ધન પોતાના મિત્રોને યોગ્ય સન્માન સાથે વહેંચી દીધું.
દ્વિજઃ સુહૃદ્ ભૃત્યજનોઽથવા તદા દરિદ્રભિક્ષાચરણશ્ચ યો ભવેત્। ન તત્ર કશ્ચિન્ન બભૂવ તર્પિતો યથાર્હસમ્માનનદાનસમ્ભ્રમૈઃ
ત્યાં બ્રાહ્મણ મિત્ર, સેવક કે ગરીબ ભિક્ષુક – કોઈ પણ એવો ન રહ્યો કે જેને યોગ્ય સન્માન અને દાનથી તૃપ્તિ ન મળી હોય.
thumb|ત્રયસ્ત્રિંશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે અયોધ્યાકાણ્ડે ત્રયસ્ત્રિંશઃ સર્ગઃ ॥૨-
હવે શ્રદ્ધાવાન વાલ્મીકિ રામાયણના અયોધ્યાકાંડનો ત્રેતીસમો સર્ગ સાંભળો.
દત્ત્વા તુ સહ વૈદેહ્યા બ્રાહ્મણેભ્યો ધનં બહુ। જગ્મતુઃ પિતરં દ્રષ્ટું સીતયા સહ રાઘવૌ
પછી વૈદેહી સાથે બંને રાઘવોએ બ્રાહ્મણોને ઘણું ધન આપ્યું અને સીતાને લઈને પિતાને મળવા નીકળ્યા.
તતો ગૃહીતે પ્રેષ્યાભ્યામશોભેતાં તદાયુધે। માલાદામભિરાસક્તે સીતયા સમલંકૃતે
પછી, બે દાસોએ તેમના શસ્ત્રો ઉઠાવ્યા હતા અને સીતાએ ફૂલોની માળા અને આભૂષણોથી સજ્જ થઈ હતી, ત્યારે તેઓ ખૂબ જ તેજસ્વી લાગતા હતા.
તતઃ પ્રાસાદહર્મ્યાણિ વિમાનશિખરાણિ ચ। અભિરુહ્ય જનઃ શ્રીમાનુદાસીનો વ્યલોકયત્
પછી લોકો રામને જોવા માટે મહેલો, ભવ્ય મકાનો અને મિનારોની છત પર ચડી ગયા.
ન હિ રથ્યાઃ સુશક્યન્તે ગન્તું બહુજનાકુલાઃ। આરુહ્ય તસ્માત્ પ્રાસાદાદ્ દીનાઃ પશ્યન્તિ રાઘવમ્
રસ્તાઓમાં એટલા બધા લોકો હતા કે પસાર થવું શક્ય નહોતું, એટલે લોકો છત પરથી દુઃખી દિલે રાઘવને જોઈ રહ્યા હતા.
પદાતિં સાનુજં દૃષ્ટ્વા સસીતં ચ જનાસ્તદા। ઊચુર્બહુજના વાચઃ શોકોપહતચેતસઃ
પદયાત્રા કરતા, ભાઈ અને સીતાસહિત રામને જોઈને, લોકોનું મન શોકથી ભરાઈ ગયું અને તેઓ અનેક વાતો બોલવા લાગ્યા.
યં યાન્તમનુયાતિ સ્મ ચતુરઙ્ગબલં મહત્। તમેકં સીતયા સાર્ધમનુયાતિ સ્મ લક્ષ્મણઃ
જેને પહેલાં મોટું ચતુરંગી સેના અનુસરેતી, આજે તેને માત્ર લક્ષ્મણ અને સીતાજી જ અનુસરે છે.
ઐશ્વર્યસ્ય રસજ્ઞઃ સન્ કામાનાં ચાકરો મહાન્। નેચ્છત્યેવાનૃતં કર્તું વચનં ધર્મગૌરવાત્
જેને રાજસત્તાનો આનંદ જાણ્યો હતો અને જે ઇચ્છાઓનો મહાસાગર હતો, એ ધર્મના માનથી ક્યારેય ખોટું બોલતો નથી.
યા ન શક્યા પુરા દ્રષ્ટું ભૂતૈરાકાશગૈરપિ। તામદ્ય સીતાં પશ્યન્તિ રાજમાર્ગગતા જનાઃ
જેને પહેલાં આકાશમાં ઉડતાં દેવતાઓ પણ જોઈ શકતા નહોતા, આજે એ સીતાજીને રાજમાર્ગ પરના લોકો જોઈ રહ્યા છે.
અઙ્ગરાગોચિતાં સીતાં રક્તચન્દનસેવિનીમ્। વર્ષમુષ્ણં ચ શીતં ચ નેષ્યત્યાશુ વિવર્ણતામ્
સીતાજી, જેમણે હંમેશાં સુગંધિત અંગરાગ અને લાલ ચંદનનો ઉપયોગ કર્યો છે, એ હવે ઋતુઓની ગરમી અને ઠંડીમાં વહેલી તકે પોતાનો રંગ ગુમાવી દેશે.
અદ્ય નૂનં દશરથઃ સત્ત્વમાવિશ્ય ભાષતે। નહિ રાજા પ્રિયં પુત્રં વિવાસયિતુમર્હતિ
આજે ચોક્કસ રાજા દશરથને જાણે કોઈ બીજું જ મન વશમાં કરી લીધું છે; કારણ કે રાજા ક્યારેય પોતાના પ્રિય પુત્રને વનમાં મોકલવા ઈચ્છે નહીં.
નિર્ગુણસ્યાપિ પુત્રસ્ય કથં સ્યાદ્ વિનિવાસનમ્। કિં પુનર્યસ્ય લોકોઽયં જિતો વૃત્તેન કેવલમ્
જે પુત્રમાં કોઈ ગુણ ન હોય, તેને પણ વનમાં મોકલવું યોગ્ય નથી; તો પછી એ પુત્રને કેમ મોકલાય, જેના સારા વર્તનથી આખી દુનિયા જીતી લીધી છે?
આનૃશંસ્યમનુક્રોશઃ શ્રુતં શીલં દમઃ શમઃ। રાઘવં શોભયન્ત્યેતે ષડ્ગુણાઃ પુરુષર્ષભમ્
દયાળુપણું, કરુણા, શીખેલું હોવું, સારા સ્વભાવ, સંયમ અને શાંતિ—આ છ ગુણો રાઘવને, પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ એવા, શોભા આપે છે.
તસ્માત્ તસ્યોપઘાતેન પ્રજાઃ પરમપીડિતાઃ। ઔદકાનીવ સત્ત્વાનિ ગ્રીષ્મે સલિલસંક્ષયાત્
એના દુઃખથી પ્રજાજનો ખૂબ જ પીડાય છે, જેમ પાણીના જીવ ગરમીમાં તળાવ સુકાઈ જાય ત્યારે તડપે છે.
પીડયા પીડિતં સર્વં જગદસ્ય જગત્પતેઃ। મૂલસ્યેવોપઘાતેન વૃક્ષઃ પુષ્પફલોપગઃ
આ જગતના સ્વામીના દુઃખથી આખું જગત પીડાય છે, જેમ મૂળને નુકસાન થાય ત્યારે ફૂલ-ફળવાળો વૃક્ષ પણ દુઃખી થાય છે.
મૂલં હ્યેષ મનુષ્યાણાં ધર્મસારો મહાદ્યુતિઃ। પુષ્પં ફલં ચ પત્રં ચ શાખાશ્ચાસ્યેતરે જનાઃ
આ મહાપ્રભા ધર્મના સારરૂપ છે, એ જ માનવજાતિના મૂળ છે; ફૂલ, ફળ, પાંદડા અને ડાળીઓ તો બીજા બધા લોકો છે.
તે લક્ષ્મણ ઇવ ક્ષિપ્રં સપત્ન્યઃ સહબાન્ધવાઃ। ગચ્છન્તમનુગચ્છામો યેન ગચ્છતિ રાઘવઃ
ચાલો, લક્ષ્મણની જેમ, આપણે પણ અમારી પત્ની અને સગાં-સંબંધીઓ સાથે જલદી રાઘવ જ્યાં જાય ત્યાં જઈએ.
ઉદ્યાનાનિ પરિત્યજ્ય ક્ષેત્રાણિ ચ ગૃહાણિ ચ। એકદુઃખસુખા રામમનુગચ્છામ ધાર્મિકમ્
આપણે આપણા બગીચા, ખેતરો અને ઘરો છોડી દઈએ અને સુખ-દુઃખમાં એક થઈ ધર્મી રામજીના પગલે પગલે ચાલીએ.
સમુદ્ધૃતનિધાનાનિ પરિધ્વસ્તાજિરાણિ ચ। ઉપાત્તધનધાન્યાનિ હૃતસારાણિ સર્વશઃ
દરિયા જેવી સંપત્તિ, તૂટી ગયેલા ઓટલા, ભેગું કરેલું ધન અને અનાજ—આ બધું સંપૂર્ણ રીતે મૂલ્યહીન થઈ જાય.
રજસાભ્યવકીર્ણાનિ પરિત્યક્તાનિ દૈવતૈઃ। મૂષકૈઃ પરિધાવદ્ભિરુદ્બિલૈરાવૃતાનિ ચ
ધૂળથી ઢંકાયેલા, દેવતાઓએ ત્યજી દીધેલા, ઉંદરોએ દોડધામ કરી અને તેમના બિલોથી ભરાયેલા એવા ઘરો બની જાય.
અપેતોદકધૂમાનિ હીનસમ્માર્જનાનિ ચ। પ્રણષ્ટબલિકર્મેજ્યામન્ત્રહોમજપાનિ ચ
પાણી અને ધૂમ્રહીત, યોગ્ય રીતે સાફ ન થયેલા, જ્યાં કર, યજ્ઞ, મંત્રોચ્ચાર, હવન અને જપ બધું જ ગુમ થઈ ગયું હોય.
દુષ્કાલેનેવ ભગ્નાનિ ભિન્નભાજનવન્તિ ચ। અસ્મત્ત્યક્તાનિ કૈકેયી વેશ્માનિ પ્રતિપદ્યતામ્
કઠોર ઋતુએ તોડી નાખ્યા હોય એવા, તૂટી ગયેલા વાસણવાળા અને અમારા દ્વારા ત્યજી દેવાયેલા એ ઘર કૈકેયી પોતાના કબજામાં લઈ લે.
વનં નગરમેવાસ્તુ યેન ગચ્છતિ રાઘવઃ। અસ્માભિશ્ચ પરિત્યક્તં પુરં સમ્પદ્યતાં વનમ્
રાઘવ જ્યાં જાય ત્યાં જંગલ જ આપણું શહેર બની જાય; અને આપણે જે શહેર છોડીએ, એ જંગલ બની જાય.
બિલાનિ દંષ્ટ્રિણઃ સર્વે સાનૂનિ મૃગપક્ષિણઃ। ત્યજન્ત્વસ્મદ્ભયાદ્ભીતા ગજાઃ સિંહા વનાન્યપિ
ચાલો, બધા બિલ્લાવાળા પ્રાણી, પર્વતો પરના પશુ-પંખીઓ અને હાથી-સિંહ પણ આપણા ડરથી જંગલ છોડીને ભાગી જાય.
અસ્મત્ત્યક્તં પ્રપદ્યન્તુ સેવ્યમાનં ત્યજન્તુ ચ। તૃણમાંસફલાદાનાં દેશં વ્યાલમૃગદ્વિજમ્
અમે જે જગ્યા છોડી દઈએ, તેને તેઓ લઈ લે અને જે જગ્યા અમે વસીએ, તેને તેઓ છોડે—એ તૃણ, માંસ, ફળ અને જંગલી પ્રાણીઓ-પંખીઓની ભૂમિ.
પ્રપદ્યતાં હિ કૈકેયી સપુત્રા સહ બાન્ધવૈઃ। રાઘવેણ વયં સર્વે વને વત્સ્યામ નિર્વૃતાઃ
કૈકેયી તેના પુત્રો અને સગાં-સંબંધીઓ સાથે એ બધું લઈ લે; અમે તો બધા રાઘવ સાથે જંગલમાં આનંદથી રહીશું.
ઇત્યેવં વિવિધા વાચો નાનાજનસમીરિતાઃ। શુશ્રાવ રાઘવઃ શ્રુત્વા ન વિચક્રેઽસ્ય માનસમ્
આ રીતે અનેક લોકો દ્વારા બોલાયેલી વિવિધ વાતો રાઘવે સાંભળી, પણ એના મનમાં કોઈ ફેરફાર આવ્યો નહીં.