અનુકૂલં તુ સા ભર્તુર્જ્ઞાત્વા ગમનમાત્મનઃ। ક્ષિપ્રં પ્રમુદિતા દેવી દાતુમેવ પ્રચક્રમે
પતિનું વનગમન જાણી, રાણી આનંદથી તરત જ દાન આપવા ઉત્સુક બની.
તતઃ પ્રહૃષ્ટા પ્રતિપૂર્ણમાનસા યશસ્વિની ભર્તુરવેક્ષ્ય ભાષિતમ્। ધનાનિ રત્નાનિ ચ દાતુમઙ્ગના પ્રચક્રમે ધર્મભૃતાં મનસ્વિની
પતિના વચન સાંભળી, પ્રસન્ન અને સંતોષિત હૃદયવાળી, યશસ્વિ સ્ત્રીએ ધન અને રત્નો દાનમાં આપવાનું આરંભ્યું; ધર્મનિષ્ઠા સ્ત્રીઓમાં એ સર્વોત્તમ હતી.
thumb|એકત્રિંશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે અયોધ્યાકાણ્ડે એકત્રિંશઃ સર્ગઃ ॥૨-
શ્રીમદ્ વાલ્મીકિ રામાયણના અયોધ્યા કાંડનો એકત્રીસમો અધ્યાય.
એવં શ્રુત્વા સ સંવાદં લક્ષ્મણઃ પૂર્વમાગતઃ। બાષ્પપર્યાકુલમુખઃ શોકં સોઢુમશક્નુવન્
આ વાતચીત સાંભળી, લક્ષ્મણ પહેલેથી જ આવ્યા, તેમના ચહેરા પર આંસુઓ છલકાઈ રહ્યા હતા અને દુઃખ સહન કરી શકતા નહોતા.
સ ભ્રાતુશ્ચરણૌ ગાઢં નિપીડ્ય રઘુનન્દનઃ। સીતામુવાચાતિયશાં રાઘવં ચ મહાવ્રતમ્
રઘુકુલના આનંદ લક્ષ્મણે પોતાના ભાઈના પગ મજબૂતીથી દબાવી, મહાન યશવંત સીતાજી અને મહાવ્રતી રામજીને કહ્યું.
યદિ ગન્તું કૃતા બુદ્ધિર્વનં મૃગગજાયુતમ્। અહં ત્વાનુગમિષ્યામિ વનમગ્રે ધનુર્ધરઃ
જો તમે હરણ અને હાથીઓથી ભરેલા જંગલમાં જવાનું નક્કી કર્યું હોય, તો હું ધનુષ લઈ તમારાથી આગળ ચાલીને તમારી સાથે જઇશ.
મયા સમેતોઽરણ્યાનિ રમ્યાણિ વિચરિષ્યસિ। પક્ષિભિર્મૃગયૂથૈશ્ચ સંઘુષ્ટાનિ સમન્તતઃ
મારી સાથે મળીને તમે ચારે બાજુ પક્ષીઓ અને જંગલી પ્રાણીઓના ટોળા થી ગૂંજી રહેલા સુંદર જંગલોમાં ફરશો.
ન દેવલોકાક્રમણં નામરત્વમહં વૃણે। ઐશ્વર્યં ચાપિ લોકાનાં કામયે ન ત્વયા વિના
હું દેવલોક મેળવવા ઈચ્છતો નથી, અમર બનવું પણ નથી ઇચ્છતો; અને તમારી વિના દુનિયાની સત્તા પણ મને નથી જરુર.
એવં બ્રુવાણઃ સૌમિત્રિર્વનવાસાય નિશ્ચિતઃ। રામેણ બહુભિઃ સાન્ત્વૈર્નિષિદ્ધઃ પુનરબ્રવીત્
આ રીતે વનવાસ માટે દૃઢ નિશ્ચય કરનાર સૌમિત્રિ લક્ષ્મણને રામજીએ ઘણી મીઠી વાતો કરીને રોક્યા, તો પણ તેણે ફરી કહ્યું.
અનુજ્ઞાતસ્તુ ભવતા પૂર્વમેવ યદસ્મ્યહમ્। કિમિદાનીં પુનરપિ ક્રિયતે મે નિવારણમ્
જ્યારે તમે પહેલાં જ મને અનુમતિ આપી હતી, તો હવે ફરીથી મને કેમ અટકાવાઈ રહ્યો છે?
યદર્થં પ્રતિષેધો મે ક્રિયતે ગન્તુમિચ્છતઃ। એતદિચ્છામિ વિજ્ઞાતું સંશયો હિ મમાનઘ
મારે જવું છે ત્યારે મને રોકવાનો કારણ શું છે? હે નિર્દોષ, મને આ જાણવું છે, કેમ કે મારા મનમાં સંશય છે.
તતોઽબ્રવીન્મહાતેજા રામો લક્ષ્મણમગ્રતઃ। સ્થિતં પ્રાગ્ગામિનં ધીરં યાચમાનં કૃતાઞ્જલિમ્
પછી મહાતેજસ્વી રામજીએ સામે ઊભેલા, ધીરજવંત, વિનંતીપૂર્વક હાથ જોડીને ઉભેલા લક્ષ્મણને કહ્યું.
સ્નિગ્ધો ધર્મરતો ધીરઃ સતતં સત્પથે સ્થિતઃ। પ્રિયઃ પ્રાણસમો વશ્યો વિજેયશ્ચ સખા ચ મે
તુ પ્રેમાળ, ધર્મમાં રત, હંમેશા સચ્ચાઈના માર્ગે ચાલનાર, મને પ્રાણ સમાન પ્રિય, આજ્ઞાકારી, વિજયી અને સારો મિત્ર છે.
મયાદ્ય સહ સૌમિત્રે ત્વયિ ગચ્છતિ તદ્વનમ્। કો ભજિષ્યતિ કૌસલ્યાં સુમિત્રાં વા યશસ્વિનીમ્
હે સૌમિત્રિ, જો આજે તું મારી સાથે તે જંગલમાં જશે, તો કૌશલ્યા કે યશસ્વિ સુમિત્રાની સેવા કોણ કરશે?
અભિવર્ષતિ કામૈર્યઃ પર્જન્યઃ પૃથિવીમિવ। સ કામપાશપર્યસ્તો મહાતેજા મહીપતિઃ
જે પૃથ્વી પર વાદળની જેમ ઇચ્છાઓ વરસાવે છે, તે મહાતેજસ્વી રાજા પણ ઇચ્છાના બંધનમાં બંધાયેલો છે.
સા હિ રાજ્યમિદં પ્રાપ્ય નૃપસ્યાશ્વપતેઃ સુતા। દુઃખિતાનાં સપત્નીનાં ન કરિષ્યતિ શોભનમ્
ઘોડાના માલિકની દીકરીએ જ્યારે રાજ્ય મેળવી લીધું છે, ત્યારે દુઃખી અન્ય રાણીઓને સુખ મળવાનું નથી.
ન ભરિષ્યતિ કૌસલ્યાં સુમિત્રાં ચ સુદુઃખિતામ્। ભરતો રાજ્યમાસાદ્ય કૈકેય્યાં પર્યવસ્થિતઃ
ભરતે રાજ્ય મેળવી અને કૈકેયી સાથે રહીને, કૌશલ્યા અને અત્યંત દુઃખી સુમિત્રાની ભલાઈ કરશે નહીં.
તામાર્યાં સ્વયમેવેહ રાજાનુગ્રહણેન વા। સૌમિત્રે ભર કૌસલ્યામુક્તમર્થમમું ચર
હે સૌમિત્રિ, તું જાતે અથવા રાજાના આશીર્વાદથી, આ આર્ય કૌશલ્યાની સંભાળ લે અને એમના માટે કહેલું કર.
એવં મયિ ચ તે ભક્તિર્ભવિષ્યતિ સુદર્શિતા। ધર્મજ્ઞગુરુપૂજાયાં ધર્મશ્ચાપ્યતુલો મહાન્
આ રીતે, મારી પ્રત્યે તારી ભક્તિ સ્પષ્ટ થશે અને ધર્મને જાણતા વડીલની સેવા કરીને તારો મહાન અને અનન્ય ધર્મ પણ પ્રગટ થશે.
એવં કુરુષ્વ સૌમિત્રે મત્કૃતે રઘુનન્દન। અસ્માભિર્વિપ્રહીણાયા માતુર્નો ન ભવેત્ સુખમ્
હે રઘુકુલના આનંદ સૌમિત્રિ, મારા માટે આવું કર; અમારા વિના રહી ગયેલી માતાને સુખની કમી ન પડે.
એવમુક્તસ્તુ રામેણ લક્ષ્મણઃ શ્લક્ષ્ણયા ગિરા। પ્રત્યુવાચ તદા રામં વાક્યજ્ઞો વાક્યકોવિદમ્
રામે જ્યારે મીઠા શબ્દોમાં કહ્યું, ત્યારે લક્ષ્મણે, જે બોલવામાં કુશળ હતો, રામને જવાબ આપ્યો.
તવૈવ તેજસા વીર ભરતઃ પૂજયિષ્યતિ। કૌસલ્યાં ચ સુમિત્રાં ચ પ્રયતો નાસ્તિ સંશયઃ
હે વીર, તારા તેજથી ભરત નિશ્ચિતપણે કૌસલ્યા અને સુમિત્રાનું શ્રદ્ધાપૂર્વક સન્માન કરશે—આમાં કોઈ શંકા નથી.
યદિ દુઃસ્થો ન રક્ષેત ભરતો રાજ્યમુત્તમમ્। પ્રાપ્ય દુર્મનસા વીર ગર્વેણ ચ વિશેષતઃ
હે વીર, જો ભરતને ઉત્તમ રાજ્ય મળ્યા પછી પણ તે દુઃખી મનથી, ખાસ કરીને અહંકારથી, રાજ્યની સાચી રીતે સંભાળ ન રાખે,
તમહં દુર્મતિં ક્રૂરં વધિષ્યામિ ન સંશયઃ। તત્પક્ષાનપિ તાન્ સર્વાંસ્ત્રૈલોક્યમપિ કિં તુ સા
તો હું એ દુષ્ટ અને ક્રૂર મનના ભરતને નિશ્ચિતપણે મારી નાખીશ; અને તેના પક્ષના બધા—even ત્રિલોક—એને પણ છોડું નહીં.
કૌસલ્યા બિભૃયાદાર્યા સહસ્રં મદ્વિધાનપિ। યસ્યાઃ સહસ્રં ગ્રામાણાં સમ્પ્રાપ્તમુપજીવિનામ્
એ મહાન કૌસલ્યા તો મારી જેવી હજાર જણને પણ પોષી શકે, કારણ કે એને હજારો ગામ અને અનેક ઉપજીવનારા મળ્યા છે.
તદાત્મભરણે ચૈવ મમ માતુસ્તથૈવ ચ। પર્યાપ્તા મદ્વિધાનાં ચ ભરણાય મનસ્વિની
એ મનથી મજબૂત સ્ત્રી પોતાનું, મારી માતાનું અને મારી જેવી અનેક જણનું પણ સારું સંભાળી શકે છે.
કુરુષ્વ મામનુચરં વૈધર્મ્યં નેહ વિદ્યતે। કૃતાર્થોઽહં ભવિષ્યામિ તવ ચાર્થઃ પ્રકલ્પ્યતે
મને તારો સાથી બનાવ; આમાં કોઈ અયોગ્યતા નથી. હું પૂર્ણ થાઈ જઈશ અને તારો હેતુ પણ સિદ્ધ થશે.
ધનુરાદાય સગુણં ખનિત્રપિટકાધરઃ। અગ્રતસ્તે ગમિષ્યામિ પન્થાનં તવ દર્શયન્
હું ધનુષ્ય તણાઈને, ખંતી અને ટોપલી લઈને, તારા આગળ ચાલીને તને રસ્તો બતાવીશ.
આહરિષ્યામિ તે નિત્યં મૂલાનિ ચ ફલાનિ ચ। વન્યાનિ ચ તથાન્યાનિ સ્વાહાર્હાણિ તપસ્વિનામ્
હું તારા માટે રોજ મૂળ અને ફળ, તેમજ વનમાં મળતી અન્ય સાધુઓને યોગ્ય એવી વસ્તુઓ લાવીશ.
ભવાંસ્તુ સહ વૈદેહ્યા ગિરિસાનુષુ રંસ્યસે। અહં સર્વં કરિષ્યામિ જાગ્રતઃ સ્વપતશ્ચ તે
તું અને વૈદેહી પર્વતોની ઢાળીઓ પર આનંદ માણશો, અને હું તારા જાગતા કે સુતા બધું કામ કરીશ.