દ્યુમત્સેનસુતં વીરં સત્યવન્તમનુવ્રતામ્। સાવિત્રીમિવ માં વિદ્ધિ ત્વમાત્મવશવર્તિનીમ્
હું તને એ રીતે સમજીશ જેમ સાવિત્રી પોતાના પતિ સત્યવાનને સમજી હતી, અને તારી ઈચ્છા પ્રમાણે ચાલનારી છું.
ન ત્વહં મનસા ત્વન્યં દ્રષ્ટાસ્મિ ત્વદૃતેઽનઘ। ત્વયા રાઘવ ગચ્છેયં યથાન્યા કુલપાંસની
હે નિર્દોષ રાઘવ, હું મનથી પણ તારા સિવાય બીજાને ક્યારેય જોઉં નહીં; હું તો તારી સાથે જ જઈશ, બીજાની જેમ કુટુંબનું અપમાન કરું એવી નથી.
સ્વયં તુ ભાર્યાં કૌમારીં ચિરમધ્યુષિતાં સતીમ્। શૈલૂષ ઇવ માં રામ પરેભ્યો દાતુમિચ્છસિ
હે રામ, તું પોતે જ તારી બાળપણથી સાથે રહેતી, પવિત્ર પત્નીને, બીજાને આપવી ઈચ્છે છે, જાણે કોઈ નૃત્યાંગના હોય એમ.
યસ્ય પથ્યંચરામાત્થ યસ્ય ચાર્થેઽવરુધ્યસે। ત્વં તસ્ય ભવ વશ્યશ્ચ વિધેયશ્ચ સદાનઘ
જેને માટે તું યોગ્ય વાત કરી છે અને જેના માટે તું પ્રયત્ન કરે છે, એના માટે તારે હંમેશા આજ્ઞાકારી અને વશમાં રહેવું જોઈએ, હે નિર્દોષ.
સ મામનાદાય વનં ન ત્વં પ્રસ્થિતુમર્હસિ। તપો વા યદિ વારણ્યં સ્વર્ગો વા સ્યાત્ ત્વયા સહ
મને લીધા વિના તારે વનમાં જવું યોગ્ય નથી; તપ હોય કે વનવાસ કે સ્વર્ગ, બધું તારે મારા સાથે જ હોવું જોઈએ.
ન ચ મે ભવિતા તત્ર કશ્ચિત્ પથિ પરિશ્રમઃ। પૃષ્ઠતસ્તવ ગચ્છન્ત્યા વિહારશયનેષ્વિવ
હું તારા પાછળ ચાલતો હોઉં ત્યારે રસ્તામાં મને ક્યારેય થાક લાગશે નહીં, એ તો જાણે આનંદ અને આરામના સમયે હોય એમ લાગશે.
કુશકાશશરેષીકા યે ચ કણ્ટકિનો દ્રુમાઃ। તૂલાજિનસમસ્પર્શા માર્ગે મમ સહ ત્વયા
કુશ ઘાસ, કાશ, કાંટાવાળા પાંગરા કે ઝાડ, એ બધું તારી સાથે હોવા છતાં રસ્તામાં મને કપાસ કે મૃગચર્મ જેટલું નરમ લાગશે.
મહાવાતસમુદ્ભૂતં યન્મામવકરિષ્યતિ। રજો રમણ તન્મન્યે પરાર્ઘ્યમિવ ચન્દનમ્
પ્રિયે, જંગલમાં મોટો પવન ઉઠે અને જે ધૂળ મારા પર પડે, તેને હું અમૂલ્ય ચંદન સમાન માનું છું.
શાદ્વલેષુ યદા શિશ્યે વનાન્તર્વનગોચરા। કુથાસ્તરણયુક્તેષુ કિં સ્યાત્ સુખતરં તતઃ
જ્યારે હું જંગલમાં લીલાં ઘાસ પર પાંદડાંના પથારી પર સૂઈશ, ત્યારે એથી વધારે આનંદદાયક બીજું શું હોઈ શકે?
પત્રં મૂલં ફલં યત્તુ અલ્પં વા યદિ વા બહુ। દાસ્યસે સ્વયમાહૃત્ય તન્મેઽમૃતરસોપમમ્
તું જે પાંદડાં, મૂળ કે ફળ લાવીને મને આપશે, એ ઓછું હોય કે વધારે, તે મને અમૃત જેવું મીઠું લાગશે.
ન માતુર્ન પિતુસ્તત્ર સ્મરિષ્યામિ ન વેશ્મનઃ। આર્તવાન્યુપભુઞ્જાના પુષ્પાણિ ચ ફલાનિ ચ
ત્યાં હું મારી માતા, પિતા કે ઘરનું પણ સ્મરણ નહીં કરું, કારણ કે હું ઋતુ પ્રમાણેના ફૂલ અને ફળનો આનંદ માણીશ.
ન ચ તત્ર તતઃ કિંચિદ્ દ્રષ્ટુમર્હસિ વિપ્રિયમ્। મત્કૃતે ન ચ તે શોકો ન ભવિષ્યામિ દુર્ભરા
ત્યાં તારે ક્યારેય કંઈ દુઃખદ જોવા નહીં મળે; મારી કારણે તને કોઈ શોક નહીં થાય અને હું પણ તારો ભાર નહીં બનીશ.
યસ્ત્વયા સહ સ સ્વર્ગો નિરયો યસ્ત્વયા વિના। ઇતિ જાનન્ પરાં પ્રીતિં ગચ્છ રામ મયા સહ
તારી સાથે સ્વર્ગ પણ સ્વર્ગ છે, અને તારા વિના તો એ નરક છે. આ જાણીને, હે રામ, મને સાથે લઈ જા, કેમ કે હું તને ખૂબ પ્રેમ કરું છું.
અથ મામેવમવ્યગ્રાં વનં નૈવ નયિષ્યસે। વિષમદ્યૈવ પાસ્યામિ મા વશં દ્વિષતાં ગમમ્
પણ જો તું મને આ રીતે અડગ મનથી હોવા છતાં જંગલમાં લઈ નહીં જાય, તો હું તુરંત જ ઝેર પી લઈશ—મારા શત્રુઓના હાથમાં ન પડું.
પશ્ચાદપિ હિ દુઃખેન મમ નૈવાસ્તિ જીવિતમ્। ઉજ્ઝિતાયાસ્ત્વયા નાથ તદૈવ મરણં વરમ્
પછી પણ દુઃખમાં હું જીવતી રહી શકીશ નહીં; તું મને છોડે તો એ જ ક્ષણે મૃત્યુ મને શ્રેયસ્કર લાગે.
ઇમં હિ સહિતું શોકં મુહૂર્તમપિ નોત્સહે। કિં પુનર્દશ વર્ષાણિ ત્રીણિ ચૈકં ચ દુઃખિતા
હું આ શોક એક ક્ષણ પણ સહન કરી શકતી નથી—તો પછી ચૌદ વર્ષ સુધી દુઃખી રહી કેવી રીતે જીવી શકું?
ઇતિ સા શોકસંતપ્તા વિલપ્ય કરુણં બહુ। ચુક્રોશ પતિમાયસ્તા ભૃશમાલિઙ્ગ્ય સસ્વરમ્
આ રીતે દુઃખથી વ્યાકુળ થઈ, તેણે બહુ કરુણ રડવું કર્યું અને પતિને ભીંસી, ઉંચા અવાજે રડવા લાગી.
સા વિદ્ધા બહુભિર્વાક્યૈર્દિગ્ધૈરિવ ગજાઙ્ગના। ચિરસંનિયતં બાષ્પં મુમોચાગ્નિમિવારણિઃ
ઘણા દુઃખદ શબ્દોથી ઘાયલ થયેલી, જાણે તીક્ષ્ણ બાણ વાગેલી હાથીણ જેવી, તેણે લાંબા સમયથી રોકેલા આંસુઓને છોડી દીધા, જાણે લાકડામાંથી અગ્નિ નીકળે.
તસ્યાઃ સ્ફટિકસંકાશં વારિ સંતાપસમ્ભવમ્। નેત્રાભ્યાં પરિસુસ્રાવ પઙ્કજાભ્યામિવોદકમ્
એના કમળ જેવા નેત્રોમાંથી, દુઃખથી ઉત્પન્ન થયેલું, સ્ફટિક જેવું સ્વચ્છ જળ વહેવા લાગ્યું.
તત્સિતામલચન્દ્રાભં મુખમાયતલોચનમ્। પર્યશુષ્યત બાષ્પેણ જલોદ્ધૃતમિવામ્બુજમ્
ચાંદની જેવી ધોળી અને શુદ્ધ, વિશાળ આંખોવાળું એનું મુખ, આંસુઓથી સુકાઈ ગયું, જાણે કમળમાંથી પાણી સુકાઈ ગયું હોય.
તાં પરિષ્વજ્ય બાહુભ્યાં વિસંજ્ઞામિવ દુઃખિતામ્। ઉવાચ વચનં રામઃ પરિવિશ્વાસયંસ્તદા
પછી રામે દુઃખથી બેભાન જેવી થયેલી એને બાહોમાં ભીંસી, તેને શાંત પાડવા માટે વચન આપ્યાં.
ન દેવિ બત દુઃખેન સ્વર્ગમપ્યભિરોચયે। નહિ મેઽસ્તિ ભયં કિંચિત્ સ્વયમ્ભોરિવ સર્વતઃ
હે દેવી, ખરેખર દુઃખ સાથે તો સ્વર્ગ પણ મને ગમતો નથી; મને ક્યાંયે કોઈ ભય નથી, જાણે બ્રહ્મા ભગવાનને નથી.
તવ સર્વમભિપ્રાયમવિજ્ઞાય શુભાનને। વાસં ન રોચયેઽરણ્યે શક્તિમાનપિ રક્ષણે
હે શુભ ચહેરાવાળી, તારા દરેક ઇચ્છા જાણ્યા વિના—even જો હું તને રક્ષા કરી શકું તો પણ—મારે જંગલમાં રહેવું ગમતું નથી.
યત્ સૃષ્ટાસિ મયા સાર્ધં વનવાસાય મૈથિલિ। ન વિહાતું મયા શક્યા પ્રીતિરાત્મવતા યથા
મૈથિલી, તું મારી સાથે જ વનવાસ માટે પેદા થઈ છે, એટલે મને તારા પર એવી જ મમતા છે જેવી પોતાનાં જીવ પર હોય છે, અને એ મમતા હું કદી છોડવી શકતો નથી.
ન ખલ્વહં ન ગચ્છેયં વનં જનકનન્દિનિ। વચનં તન્નયતિ માં પિતુઃ સત્યોપબૃંહિતમ્
જનકનંદિની, જો પિતાજીનું આ આજ્ઞાપૂર્વકનું સત્યવચન મને બાંધી ન રાખત, તો હું કદી વનમાં જવા જ ન જતો.
એષ ધર્મશ્ચ સુશ્રોણિ પિતુર્માતુશ્ચ વશ્યતા। આજ્ઞાં ચાહં વ્યતિક્રમ્ય નાહં જીવિતુમુત્સહે
સુંદર કટિવાળી, પિતા અને માતાની આજ્ઞાનું પાલન કરવું એ જ સાચો ધર્મ છે. હું એમની આજ્ઞા ઉલ્લંઘી ને જીવતો રહી શકું એમ નથી.
અસ્વાધીનં કથં દૈવં પ્રકારૈરભિરાધ્યતે। સ્વાધીનં સમતિક્રમ્ય માતરં પિતરં ગુરુમ્
જે દૈવ આપણા હાથમાં નથી, એનું પૂજન કરીને શું ફાયદો, જ્યારે માતા, પિતા અને ગુરુ જેવા આપણા હાથમાં રહેલા લોકોની અવગણના કરીએ?
યત્ર ત્રયં ત્રયો લોકાઃ પવિત્રં તત્સમં ભુવિ। નાન્યદસ્તિ શુભાપાઙ્ગે તેનેદમભિરાધ્યતે
શુભ દ્રષ્ટિવાળી, જ્યાં આ ત્રણ જણ હોય છે, એ જગ્યા પૃથ્વી પર ત્રણેય લોક જેટલી પવિત્ર ગણાય છે; એના સમાન બીજું કશું નથી, એટલે એનું પૂજન કરવું જોઈએ.
ન સત્યં દાનમાનૌ વા યજ્ઞો વાપ્યાપ્તદક્ષિણાઃ। તથા બલકરાઃ સીતે યથા સેવા પિતુર્મતા
સીતા, સત્ય, દાન, માન કે યજ્ઞ—even મોટા દક્ષિણાવાળા—પિતાની સેવા જેટલી શક્તિશાળી નથી.
સ્વર્ગો ધનં વા ધાન્યં વા વિદ્યા પુત્રાઃ સુખાનિ ચ। ગુરુવૃત્ત્યનુરોધેન ન કિંચિદપિ દુર્લભમ્
ગુરુની સેવા અને પ્રસન્નતા દ્વારા સ્વર્ગ, ધન, અનાજ, વિદ્યા, સંતાન કે સુખ—કશું પણ દુર્લભ નથી.