ભક્તાં પતિવ્રતાં દીનાં માં સમાં સુખદુઃખયોઃ। નેતુમર્હસિ કાકુત્સ્થ સમાનસુખદુઃખિનીમ્
હું તારી ભક્ત, પતિવ્રતા, દુઃખી અને સુખ-દુઃખમાં તારી સાથે સમાન છું, હે કાકુત્સ્થ, તારે મને જરૂર સાથે લઈ જવું જોઈએ.
યદિ માં દુઃખિતામેવં વનં નેતું ન ચેચ્છસિ। વિષમગ્નિં જલં વાહમાસ્થાસ્યે મૃત્યુકારણાત્
જો તું મને, આવી દુઃખી સ્થિતિમાં, વનમાં લઈ જવા ઇચ્છતો નથી, તો હું મૃત્યુ માટે ઝેર, અગ્નિ કે પાણીનો આશરો લઉં છું.
એવં બહુવિધં તં સા યાચતે ગમનં પ્રતિ। નાનુમેને મહાબાહુસ્તાં નેતું વિજનં વનમ્
એ રીતે, તેણે અનેક રીતે વિનંતી કરી કે મને પણ સાથે લઈ જ, પણ મહાબલશાળી એણે એને એકલાં વનમાં લઈ જવાની મંજૂરી આપી નહીં.
એવમુક્તા તુ સા ચિન્તાં મૈથિલી સમુપાગતા। સ્નાપયન્તીવ ગામુષ્ણૈરશ્રુભિર્નયનચ્યુતૈઃ
આવી વાત સાંભળીને, વૈદેહી ચિંતામાં પડી ગઈ અને આંખમાંથી વહી રહેલા ગરમ આંસુઓથી જમીનને જાણે ભીંજવી રહી હોય એમ લાગી.
ચિન્તયન્તીં તદા તાં તુ નિવર્તયિતુમાત્મવાન્। ક્રોધાવિષ્ટાં તુ વૈદેહીં કાકુત્સ્થો બહ્વસાન્ત્વયત્
એવી ચિંતિત અને ક્રોધથી ભરેલી વૈદેહીને શાંત કરવા અને મન ફેરવવા માટે કાકુત્સ્થે અનેક રીતે સમજાવવાનો પ્રયાસ કર્યો.
thumb|ત્રિંશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે અયોધ્યાકાણ્ડે ત્રિંશઃ સર્ગઃ ॥૨-
શ્રીમદ્વાલ્મીકિ રામાયણના અયોધ્યાકાંડનો ત્રીસમો સર્ગ છે.
સાન્ત્વ્યમાના તુ રામેણ મૈથિલી જનકાત્મજા। વનવાસનિમિત્તાર્થં ભર્તારમિદમબ્રવીત્
રામે શાંતવના આપ્યા પછી, જનકનંદિની વૈદેહીએ વનવાસ માટે પતિને આ રીતે કહ્યું.
સા તમુત્તમસંવિગ્ના સીતા વિપુલવક્ષસમ્। પ્રણયાચ્ચાભિમાનાચ્ચ પરિચિક્ષેપ રાઘવમ્
વિશાળ છાતીવાળા રાઘવને, સીતાએ ખૂબ વ્યાકુળ થઈને પ્રેમ અને ગૌરવથી સંબોધન કર્યો.
કિં ત્વામન્યત વૈદેહઃ પિતા મે મિથિલાધિપઃ। રામ જામાતરં પ્રાપ્ય સ્ત્રિયં પુરુષવિગ્રહમ્
મારો પિતા, મિથિલાના રાજા, રામ, તને જમાઈ તરીકે મળ્યા ત્યારે શું વિચાર્યા હશે? શું એમને પુરુષરૂપે સ્ત્રી મળી ગઈ એવી લાગણી થઈ હશે?
અનૃતં બત લોકોઽયમજ્ઞાનાદ્ યદિ વક્ષ્યતિ। તેજો નાસ્તિ પરં રામે તપતીવ દિવાકરે
અફસોસ, જો લોકો અજ્ઞાનતાથી કહે કે રામમાં કોઈ તેજ નથી, તો એ ખોટું છે, કારણ કે રામ તો સૂર્યની જેમ તેજસ્વી છે.
કિં હિ કૃત્વા વિષણ્ણસ્ત્વં કુતો વા ભયમસ્તિ તે। યત્ પરિત્યક્તુકામસ્ત્વં મામનન્યપરાયણામ્
તને શું થયું છે કે તું દુઃખી છે? તને કઈ ભય છે? જે માટે તું મને, જે તારી સિવાય બીજું કોઈ આશ્રય નથી રાખતી, છોડી દેવા માંગે છે?
દ્યુમત્સેનસુતં વીરં સત્યવન્તમનુવ્રતામ્। સાવિત્રીમિવ માં વિદ્ધિ ત્વમાત્મવશવર્તિનીમ્
હું તને એ રીતે સમજીશ જેમ સાવિત્રી પોતાના પતિ સત્યવાનને સમજી હતી, અને તારી ઈચ્છા પ્રમાણે ચાલનારી છું.
ન ત્વહં મનસા ત્વન્યં દ્રષ્ટાસ્મિ ત્વદૃતેઽનઘ। ત્વયા રાઘવ ગચ્છેયં યથાન્યા કુલપાંસની
હે નિર્દોષ રાઘવ, હું મનથી પણ તારા સિવાય બીજાને ક્યારેય જોઉં નહીં; હું તો તારી સાથે જ જઈશ, બીજાની જેમ કુટુંબનું અપમાન કરું એવી નથી.
સ્વયં તુ ભાર્યાં કૌમારીં ચિરમધ્યુષિતાં સતીમ્। શૈલૂષ ઇવ માં રામ પરેભ્યો દાતુમિચ્છસિ
હે રામ, તું પોતે જ તારી બાળપણથી સાથે રહેતી, પવિત્ર પત્નીને, બીજાને આપવી ઈચ્છે છે, જાણે કોઈ નૃત્યાંગના હોય એમ.
યસ્ય પથ્યંચરામાત્થ યસ્ય ચાર્થેઽવરુધ્યસે। ત્વં તસ્ય ભવ વશ્યશ્ચ વિધેયશ્ચ સદાનઘ
જેને માટે તું યોગ્ય વાત કરી છે અને જેના માટે તું પ્રયત્ન કરે છે, એના માટે તારે હંમેશા આજ્ઞાકારી અને વશમાં રહેવું જોઈએ, હે નિર્દોષ.
સ મામનાદાય વનં ન ત્વં પ્રસ્થિતુમર્હસિ। તપો વા યદિ વારણ્યં સ્વર્ગો વા સ્યાત્ ત્વયા સહ
મને લીધા વિના તારે વનમાં જવું યોગ્ય નથી; તપ હોય કે વનવાસ કે સ્વર્ગ, બધું તારે મારા સાથે જ હોવું જોઈએ.
ન ચ મે ભવિતા તત્ર કશ્ચિત્ પથિ પરિશ્રમઃ। પૃષ્ઠતસ્તવ ગચ્છન્ત્યા વિહારશયનેષ્વિવ
હું તારા પાછળ ચાલતો હોઉં ત્યારે રસ્તામાં મને ક્યારેય થાક લાગશે નહીં, એ તો જાણે આનંદ અને આરામના સમયે હોય એમ લાગશે.
કુશકાશશરેષીકા યે ચ કણ્ટકિનો દ્રુમાઃ। તૂલાજિનસમસ્પર્શા માર્ગે મમ સહ ત્વયા
કુશ ઘાસ, કાશ, કાંટાવાળા પાંગરા કે ઝાડ, એ બધું તારી સાથે હોવા છતાં રસ્તામાં મને કપાસ કે મૃગચર્મ જેટલું નરમ લાગશે.
મહાવાતસમુદ્ભૂતં યન્મામવકરિષ્યતિ। રજો રમણ તન્મન્યે પરાર્ઘ્યમિવ ચન્દનમ્
પ્રિયે, જંગલમાં મોટો પવન ઉઠે અને જે ધૂળ મારા પર પડે, તેને હું અમૂલ્ય ચંદન સમાન માનું છું.
શાદ્વલેષુ યદા શિશ્યે વનાન્તર્વનગોચરા। કુથાસ્તરણયુક્તેષુ કિં સ્યાત્ સુખતરં તતઃ
જ્યારે હું જંગલમાં લીલાં ઘાસ પર પાંદડાંના પથારી પર સૂઈશ, ત્યારે એથી વધારે આનંદદાયક બીજું શું હોઈ શકે?
પત્રં મૂલં ફલં યત્તુ અલ્પં વા યદિ વા બહુ। દાસ્યસે સ્વયમાહૃત્ય તન્મેઽમૃતરસોપમમ્
તું જે પાંદડાં, મૂળ કે ફળ લાવીને મને આપશે, એ ઓછું હોય કે વધારે, તે મને અમૃત જેવું મીઠું લાગશે.
ન માતુર્ન પિતુસ્તત્ર સ્મરિષ્યામિ ન વેશ્મનઃ। આર્તવાન્યુપભુઞ્જાના પુષ્પાણિ ચ ફલાનિ ચ
ત્યાં હું મારી માતા, પિતા કે ઘરનું પણ સ્મરણ નહીં કરું, કારણ કે હું ઋતુ પ્રમાણેના ફૂલ અને ફળનો આનંદ માણીશ.
ન ચ તત્ર તતઃ કિંચિદ્ દ્રષ્ટુમર્હસિ વિપ્રિયમ્। મત્કૃતે ન ચ તે શોકો ન ભવિષ્યામિ દુર્ભરા
ત્યાં તારે ક્યારેય કંઈ દુઃખદ જોવા નહીં મળે; મારી કારણે તને કોઈ શોક નહીં થાય અને હું પણ તારો ભાર નહીં બનીશ.
યસ્ત્વયા સહ સ સ્વર્ગો નિરયો યસ્ત્વયા વિના। ઇતિ જાનન્ પરાં પ્રીતિં ગચ્છ રામ મયા સહ
તારી સાથે સ્વર્ગ પણ સ્વર્ગ છે, અને તારા વિના તો એ નરક છે. આ જાણીને, હે રામ, મને સાથે લઈ જા, કેમ કે હું તને ખૂબ પ્રેમ કરું છું.
અથ મામેવમવ્યગ્રાં વનં નૈવ નયિષ્યસે। વિષમદ્યૈવ પાસ્યામિ મા વશં દ્વિષતાં ગમમ્
પણ જો તું મને આ રીતે અડગ મનથી હોવા છતાં જંગલમાં લઈ નહીં જાય, તો હું તુરંત જ ઝેર પી લઈશ—મારા શત્રુઓના હાથમાં ન પડું.
પશ્ચાદપિ હિ દુઃખેન મમ નૈવાસ્તિ જીવિતમ્। ઉજ્ઝિતાયાસ્ત્વયા નાથ તદૈવ મરણં વરમ્
પછી પણ દુઃખમાં હું જીવતી રહી શકીશ નહીં; તું મને છોડે તો એ જ ક્ષણે મૃત્યુ મને શ્રેયસ્કર લાગે.
ઇમં હિ સહિતું શોકં મુહૂર્તમપિ નોત્સહે। કિં પુનર્દશ વર્ષાણિ ત્રીણિ ચૈકં ચ દુઃખિતા
હું આ શોક એક ક્ષણ પણ સહન કરી શકતી નથી—તો પછી ચૌદ વર્ષ સુધી દુઃખી રહી કેવી રીતે જીવી શકું?
ઇતિ સા શોકસંતપ્તા વિલપ્ય કરુણં બહુ। ચુક્રોશ પતિમાયસ્તા ભૃશમાલિઙ્ગ્ય સસ્વરમ્
આ રીતે દુઃખથી વ્યાકુળ થઈ, તેણે બહુ કરુણ રડવું કર્યું અને પતિને ભીંસી, ઉંચા અવાજે રડવા લાગી.
સા વિદ્ધા બહુભિર્વાક્યૈર્દિગ્ધૈરિવ ગજાઙ્ગના। ચિરસંનિયતં બાષ્પં મુમોચાગ્નિમિવારણિઃ
ઘણા દુઃખદ શબ્દોથી ઘાયલ થયેલી, જાણે તીક્ષ્ણ બાણ વાગેલી હાથીણ જેવી, તેણે લાંબા સમયથી રોકેલા આંસુઓને છોડી દીધા, જાણે લાકડામાંથી અગ્નિ નીકળે.
તસ્યાઃ સ્ફટિકસંકાશં વારિ સંતાપસમ્ભવમ્। નેત્રાભ્યાં પરિસુસ્રાવ પઙ્કજાભ્યામિવોદકમ્
એના કમળ જેવા નેત્રોમાંથી, દુઃખથી ઉત્પન્ન થયેલું, સ્ફટિક જેવું સ્વચ્છ જળ વહેવા લાગ્યું.