ગિરિનિર્ઝરસમ્ભૂતા ગિરિનિર્દરિવાસિનામ્। સિંહાનાં નિનદા દુઃખાઃ શ્રોતું દુઃખમતો વનમ્
પર્વતની ખીણોમાં રહેતા સિંહોના ગર્જના, જે પર્વતના ઝરણામાંથી આવે છે, સાંભળવામાં દુઃખદાયી છે; એટલે જ વન દુઃખદ છે.
ક્રીડમાનાશ્ચ વિસ્રબ્ધા મત્તાઃ શૂન્યે તથા મૃગાઃ। દૃષ્ટ્વા સમભિવર્તન્તે સીતે દુઃખમતો વનમ્
મસ્ત અને નિર્ભય જંગલી પ્રાણીઓ સુનસાન જગ્યાએ રમે છે; એ બધું જોઈને, સીતા, વન દુઃખદ લાગે છે.
સગ્રાહાઃ સરિતશ્ચૈવ પઙ્કવત્યસ્તુ દુસ્તરાઃ। મત્તૈરપિ ગજૈર્નિત્યમતો દુઃખતરં વનમ્
નદીઓમાં મગરો ભરેલા છે, પાણી કાદવાળું છે અને પાર કરવું બહુ જ મુશ્કેલ છે; મોટા હાથીઓ માટે પણ આ જંગલમાં રહેવું વધારે દુખદાયક છે.
લતાકણ્ટકસંકીર્ણાઃ કૃકવાકૂપનાદિતાઃ। નિરપાશ્ચ સુદુઃખાશ્ચ માર્ગા દુઃખમતો વનમ્
રસ્તાઓ કાંટાવાળી વેલો અને ઝાડીઓથી ભરેલા છે, મોરોના ટહુકાથી ગૂંજી ઉઠે છે, પાણી મળતું નથી અને ચાલવું બહુ મુશ્કેલ છે; એટલે જંગલમાં ઘણું દુઃખ છે.
સુપ્યતે પર્ણશય્યાસુ સ્વયંભગ્નાસુ ભૂતલે। રાત્રિષુ શ્રમખિન્નેન તસ્માદ્ દુઃખમતો વનમ્
રાતે થાકેલા શરીરે જમીન પર પડેલા પાંદડાંની શૈયા પર ઊંઘવું પડે છે; તેથી જંગલનું જીવન વધુ દુખદાયક છે.
અહોરાત્રં ચ સંતોષઃ કર્તવ્યો નિયતાત્મના। ફલૈર્વૃક્ષાવપતિતૈઃ સીતે દુઃખમતો વનમ્
દિવસ-રાત મનને સંયમમાં રાખીને, વૃક્ષ પરથી પડેલા ફળથી સંતોષ માનવો પડે છે; સીતા, આ જંગલમાં ઘણું દુઃખ છે.
ઉપવાસશ્ચ કર્તવ્યો યથા પ્રાણેન મૈથિલિ। જટાભારશ્ચ કર્તવ્યો વલ્કલામ્બરધારણમ્
મૈથિલી, જીવન રહે ત્યાં સુધી ઉપવાસ કરવો પડે છે, જટાવાળું માથું રાખવું પડે છે અને વૃક્ષની છાલના કપડા પહેરવા પડે છે.
દેવતાનાં પિતૄણાં ચ કર્તવ્યં વિધિપૂર્વકમ્। પ્રાપ્તાનામતિથીનાં ચ નિત્યશઃ પ્રતિપૂજનમ્
દેવતાઓ અને પૂર્વજોની પૂજા નિયમ પ્રમાણે કરવી પડે છે અને જે મહેમાન આવે તેમને હંમેશા સન્માન આપવું પડે છે.
કાર્યસ્ત્રિરભિષેકશ્ચ કાલે કાલે ચ નિત્યશઃ। ચરતાં નિયમેનૈવ તસ્માદ્ દુઃખતરં વનમ્
ત્યાં રહેતાં લોકોએ નિયમથી સમયસર દિવસમાં ત્રણ વાર સ્નાન કરવું પડે છે; તેથી જંગલનું જીવન વધારે મુશ્કેલ છે.
ઉપહારશ્ચ કર્તવ્યઃ કુસુમૈઃ સ્વયમાહૃતૈઃ। આર્ષેણ વિધિના વેદ્યાં સીતે દુઃખમતો વનમ્
પોતે જ લાવેલા ફૂલો વડે, ઋષિઓએ બતાવેલા રીતથી, વિધિવત્ યજ્ઞકુંડ પર અર્પણ કરવું પડે છે; સીતા, આ જંગલમાં ઘણું દુઃખ છે.
યથાલબ્ધેન કર્તવ્યઃ સંતોષસ્તેન મૈથિલિ। યતાહારૈર્વનચરૈઃ સીતે દુઃખમતો વનમ્
મૈથિલી, જંગલમાં જે મળે તેમાં સંતોષ માનવો પડે છે અને જે ખોરાક મળે તે જ ખાવું પડે છે; સીતા, આ જંગલમાં ઘણું દુઃખ છે.
અતીવ વાતસ્તિમિરં બુભુક્ષા ચાતિ નિત્યશઃ। ભયાનિ ચ મહાન્ત્યત્ર તતો દુઃખતરં વનમ્
અહીં ભારે પવન, ઘોર અંધારું અને સતત ભૂખ રહે છે; સાથે મોટા ભય પણ છે, તેથી જંગલનું જીવન વધુ દુખદાયક છે.
સરીસૃપાશ્ચ બહવો બહુરૂપાશ્ચ ભામિનિ। ચરન્તિ પથિ તે દર્પાત્ તતો દુઃખતરં વનમ્
હે સુંદરિ, અનેક પ્રકારના સાપો રસ્તા પર નિર્ભયતાથી ફરતા રહે છે; તેથી જંગલનું જીવન વધુ દુખદાયક છે.
નદીનિલયનાઃ સર્પા નદીકુટિલગામિનઃ। તિષ્ઠન્ત્યાવૃત્ય પન્થાનમતો દુઃખતરંવનમ્
નદીઓમાં રહેતા અને વાંકાચૂકા રસ્તે ચાલતા સાપો રસ્તો રોકી લે છે; તેથી જંગલમાં રહેવું વધારે મુશ્કેલ છે.
પતઙ્ગા વૃશ્ચિકાઃ કીટા દંશાશ્ચ મશકૈઃ સહ। બાધન્તે નિત્યમબલે સર્વં દુઃખમતો વનમ્
પતંગિયા, વિચ્છુ, કીડા અને દંશ આપતા માખીઓ હંમેશા નબળા લોકોને તકલીફ આપે છે; એટલે આખું જંગલ દુઃખથી ભરેલું છે.
દ્રુમાઃ કણ્ટકિનશ્ચૈવ કુશાઃ કાશાશ્ચ ભામિનિ। વને વ્યાકુલશાખાગ્રાસ્તેન દુઃખમતો વનમ્
હે સુંદરિ, ઝાડો કાંટાવાળા છે, કુશ અને કાશ ઘાસ પણ છે, અને જંગલમાં ડાળીઓ ગૂંચવાયેલી છે; તેથી જંગલમાં ઘણું દુઃખ છે.
કાયક્લેશાશ્ચ બહવો ભયાનિ વિવિધાનિ ચ। અરણ્યવાસે વસતો દુઃખમેવ સદા વનમ્
જંગલમાં રહેતાં માણસને અનેક શરીરકષ્ટો અને વિવિધ પ્રકારના ભય રહે છે; એટલે જંગલમાં હંમેશા દુઃખ જ છે.
ક્રોધલોભૌ વિમોક્તવ્યૌ કર્તવ્યા તપસે મતિઃ। ન ભેતવ્યં ચ ભેતવ્યે દુઃખં નિત્યમતો વનમ્
ક્રોધ અને લોભ છોડવા જોઈએ, મન તપમાં લગાડવું જોઈએ અને ભયજનક વસ્તુથી ડરવું નહીં; છતાં જંગલમાં હંમેશા દુઃખ જ છે.
તદલં તે વનં ગત્વા ક્ષેમં નહિ વનં તવ। વિમૃશન્નિવ પશ્યામિ બહુદોષકરં વનમ્
એટલે, તારે જંગલમાં જવું યોગ્ય નથી; ત્યાં તારો કોઈ સુરક્ષિત ઠેકાણો નથી. હું વિચારું છું ત્યારે જંગલમાં અનેક દુઃખ અને ખોટો છે.
વનં તુ નેતું ન કૃતા મતિર્યદા બભૂવ રામેણ તદા મહાત્મના। ન તસ્ય સીતા વચનં ચકાર તં તતોઽબ્રવીદ્ રામમિદં સુદુઃખિતા
પણ જ્યારે મહાન આત્મા રામે નક્કી કર્યું કે તેને જંગલમાં લઈ જવાનું નથી, ત્યારે સીતાએ રામના શબ્દો સાંભળ્યા નહીં અને પછી ખૂબ દુઃખી થઈને રામને કહ્યું.
thumb|એકોનત્રિંશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે અયોધ્યાકાણ્ડે એકોનત્રિંશઃ સર્ગઃ ॥૨-
આયોધ્યાકાંડના વિસ ઓગણત્રીસમા અધ્યાયમાં શ્રીમદ્વાલ્મીકિ રામાયણની કથા વર્ણવાઈ છે.
એતત્ તુ વચનં શ્રુત્વા સીતા રામસ્ય દુઃખિતા। પ્રસક્તાશ્રુમુખી મન્દમિદં વચનમબ્રવીત્
રામના આ શબ્દો સાંભળીને, સીતા ખૂબ દુઃખી થઈ ગઈ, આંખોમાંથી આંસુ વહાવતી, ધીમે ધીમે એમણે કહ્યું:
યે ત્વયા કીર્તિતા દોષા વને વસ્તવ્યતાં પ્રતિ। ગુણાનિત્યેવ તાન્ વિદ્ધિ તવ સ્નેહપુરસ્કૃતા
તમે જંગલમાં રહેવાના જે અવગુણો કહ્યા, એ બધાને હું તમારા માટેના પ્રેમથી ગુણરૂપ જ માનું છું.
મૃગાઃ સિંહા ગજાશ્ચૈવ શાર્દૂલાઃ શરભાસ્તથા। ચમરાઃ સૃમરાશ્ચૈવ યે ચાન્યે વનચારિણઃ
હરણ, સિંહ, હાથી, વાઘ, શરભ, ઉંટ, જંગલી ડૂંગળી અને બીજા અનેક જંગલમાં ફરતા પ્રાણી—
અદૃષ્ટપૂર્વરૂપત્વાત્ સર્વે તે તવ રાઘવ। રૂપં દૃષ્ટ્વાપસર્પેયુસ્તવ સર્વે હિ બિભ્યતિ
એ બધા, રાઘવ, તારા રૂપ પહેલા ક્યારેય જોયું નથી, એટલે તને જોઈને બધા ડરીને ભાગી જશે.
ત્વયા ચ સહ ગન્તવ્યં મયા ગુરુજનાજ્ઞયા। ત્વદ્વિયોગેન મે રામ ત્યક્તવ્યમિહ જીવિતમ્
મારે વડીલોના આદેશથી તારી સાથે જવું જ પડશે; રામ, તારા વિના તો હું અહીં જીવવું છોડી દઈશ.
નહિ માં ત્વત્સમીપસ્થામપિ શક્રોઽપિ રાઘવ। સુરાણામીશ્વરઃ શક્તઃ પ્રધર્ષયિતુમોજસા
રાઘવ, હું તારા નજીક રહીશ તો દેવોના રાજા ઈન્દ્ર પણ મને કોઈ રીતે નુકસાન કરી શકશે નહીં.
પતિહીના તુ યા નારી ન સા શક્ષ્યતિ જીવિતુમ્। કામમેવંવિધં રામ ત્વયા મમ નિદર્શિતમ્
પતિ વગરની સ્ત્રી જીવતી જ રહી શકે નહીં; રામ, તું મને એવો જ ઉદાહરણ બતાવ્યું છે.
અથાપિ ચ મહાપ્રાજ્ઞ બ્રાહ્મણાનાં મયા શ્રુતમ્। પુરા પિતૃગૃહે સત્યં વસ્તવ્યં કિલ મે વને
અને, મહાજ્ઞાની, મેં મારા પિતાના ઘરે બ્રાહ્મણો પાસેથી સાંભળ્યું છે કે મને જંગલમાં રહેવું જ પડશે.
લક્ષણિભ્યો દ્વિજાતિભ્યઃ શ્રુત્વાહં વચનં ગૃહે। વનવાસકૃતોત્સાહા નિત્યમેવ મહાબલ
ઘરે વિદ્વાન બ્રાહ્મણો પાસેથી આ વાત સાંભળીને, હે મહાબલવાન, હું હંમેશા જંગલવાસ માટે ઉત્સુક રહી છું.