આર્યપુત્ર પિતા માતા ભ્રાતા પુત્રસ્તથા સ્નુષા। સ્વાનિ પુણ્યાનિ ભુઞ્જાનાઃ સ્વં સ્વં ભાગ્યમુપાસતે
હે આર્યપુત્ર, પિતા, માતા, ભાઈ, પુત્ર અને વહુ – દરેક પોતપોતાના પુણ્યફળ ભોગવે છે અને પોતપોતાનું ભાગ્ય ભોગવે છે.
ભર્તુર્ભાગ્યં તુ નાર્યેકા પ્રાપ્નોતિ પુરુષર્ષભ। અતશ્ચૈવાહમાદિષ્ટા વને વસ્તવ્યમિત્યપિ
પણ સ્ત્રી તો પતિના ભાગ્યમાં જ જોડાયેલી હોય છે, હે શ્રેષ્ઠ પુરુષ; એટલે જ મને પણ જંગલમાં રહેવાનો આદેશ મળ્યો છે.
ન પિતા નાત્મજો વાત્મા ન માતા ન સખીજનઃ। ઇહ પ્રેત્ય ચ નારીણાં પતિરેકો ગતિઃ સદા
સ્ત્રીઓ માટે અહીં કે પરલોકમાં – પિતા, પુત્ર, પોતે, માતા કે મિત્ર – કોઈ પણ આશ્રય નથી; પતિ જ હંમેશા તેમનો આધાર છે.
યદિ ત્વં પ્રસ્થિતો દુર્ગં વનમદ્યૈવ રાઘવ। અગ્રતસ્તે ગમિષ્યામિ મૃદ્નન્તી કુશકણ્ટકાન્
જો આજે તું કઠિન જંગલમાં જવા નીકળે છે, હે રાઘવ, તો હું તારા આગળ જઈને ઘાસ અને કાંટા દબાવતી ચાલીશ.
ઈર્ષ્યાં રોષં બહિષ્કૃત્ય ભુક્તશેષમિવોદકમ્। નય માં વીર વિસ્રબ્ધઃ પાપં મયિ ન વિદ્યતે
હે વીર, ઈર્ષ્યા અને ગુસ્સો દૂર ફેંકી દે, જેમ પીધેલું પાણી બાકી રહે છે એમ. નિર્ભયપણે મને સાથે લઈ જજે, કેમ કે મારા અંદર કોઈ પાપ નથી.
પ્રાસાદાગ્રે વિમાનૈર્વા વૈહાયસગતેન વા। સર્વાવસ્થાગતા ભર્તુઃ પાદચ્છાયા વિશિષ્યતે
મહેલની છત પર હોય કે વિમાનમાં કે આકાશમાં ફરતી હોય, દરેક સ્થિતિમાં પતિના પગની છાંયાં જ સ્ત્રી માટે શ્રેષ્ઠ છે.
અનુશિષ્ટાસ્મિ માત્રા ચ પિત્રા ચ વિવિધાશ્રયમ્। નાસ્મિ સમ્પ્રતિ વક્તવ્યા વર્તિતવ્યં યથા મયા
મારે માતા-પિતાએ અનેક રીતે શીખવ્યું છે; હવે મને કંઈ કહેવાનું બાકી નથી – હું જે નક્કી કર્યું છે એ પ્રમાણે જ વર્તીશ.
અહં દુર્ગં ગમિષ્યામિ વનં પુરુષવર્જિતમ્। નાનામૃગગણાકીર્ણં શાર્દૂલગણસેવિતમ્
હું એ કઠિન જંગલમાં જઇશ, જ્યાં માણસો નથી, અનેક પ્રકારના હરણો છે અને વાઘોનું સમૂહ પણ રહે છે.
સુખં વને નિવત્સ્યામિ યથૈવ ભવને પિતુઃ। અચિન્તયન્તી ત્રીઁલ્લોકાંશ્ચિન્તયન્તી પતિવ્રતમ્
હું જંગલમાં એ જ રીતે આનંદથી રહીશ જેમ પિતાના ઘરે હતી, ત્રણેય લોકની ચિંતા કર્યા વિના, ફક્ત પતિની સેવા જ વિચારતી.
શુશ્રૂષમાણા તે નિત્યં નિયતા બ્રહ્મચારિણી। સહ રંસ્યે ત્વયા વીર વનેષુ મધુગન્ધિષુ
હમેશા તારી સેવા કરતી, નિયમિત અને પવિત્ર રહીને, હે વીર, હું તારી સાથે મધની સુગંધવાળા જંગલોમાં આનંદ માણીશ.
ત્વં હિ કર્તું વને શક્તો રામ સમ્પરિપાલનમ્। અન્યસ્યાપિ જનસ્યેહ કિં પુનર્મમ માનદ
હે રામ, તું તો જંગલમાં બીજાઓનું પણ રક્ષણ કરી શકે છે, તો પછી મારા માટે શું કહેવું, હે માન આપનાર!
સાહં ત્વયા ગમિષ્યામિ વનમદ્ય ન સંશયઃ। નાહં શક્યા મહાભાગ નિવર્તયિતુમુદ્યતા
એટલે હું આજે તારી સાથે જંગલમાં જઇશ, એમાં કોઈ શંકા નથી; હે મહાભાગ્યશાળી, હું એકવાર નક્કી કરી લઉં પછી મને પાછું ફેરવી શકાતી નથી.
ફલમૂલાશના નિત્યં ભવિષ્યામિ ન સંશયઃ। ન તે દુઃખં કરિષ્યામિ નિવસન્તી ત્વયા સદા
હું હંમેશા ફળ અને મૂળ ખાઈને જીવન ગુજારિશ, એમાં કોઈ શંકા નથી. તું જ્યાં પણ રહે, હું તને કદી દુઃખ નહિ આપું.
અગ્રતસ્તે ગમિષ્યામિ ભોક્ષ્યે ભુક્તવતિ ત્વયિ। ઇચ્છામિ પરતઃ શૈલાન્ પલ્વલાનિ સરાંસિ ચ
હું તારા આગળ આગળ ચાલશ અને તું ખાઈ લે પછી જ હું ખાઈશ. પછી મને પહાડો, તળાવો અને સરોવર જોવા મન છે.
ઇચ્છેયં સુખિની દ્રષ્ટું ત્વયા વીરેણ સંગતા। અભિષેકં કરિષ્યામિ તાસુ નિત્યમનુવ્રતા
હું તારા સાથે, હે વીર, આનંદથી એ બધું જોઈશ; અને એ તળાવોમાં રોજ સ્નાન કરીશ, હંમેશા તારી ભક્તિ રાખીશ.
સહ ત્વયા વિશાલાક્ષ રંસ્યે પરમનન્દિની। એવં વર્ષસહસ્રાણિ શતં વાપિ ત્વયા સહ
હું તારા સાથે, વિશાળ આંખવાળા, પરમ આનંદમાં રહીશ; આમ, હજારો વર્ષ કે સો વર્ષ પણ તારા સંગે પસાર કરીશ.
વ્યતિક્રમં ન વેત્સ્યામિ સ્વર્ગોઽપિ હિ ન મે મતઃ। સ્વર્ગેઽપિ ચ વિના વાસો ભવિતા યદિ રાઘવ। ત્વયા વિના નરવ્યાઘ્ર નાહં તદપિ રોચયે
હું કદી પણ મર્યાદા લંગઘીશ નહીં; મને તો સ્વર્ગ પણ ગમતો નથી. હે રાઘવ, જો તારા વગર સ્વર્ગમાં રહેવું પડે તો પણ હું એ ઇચ્છીશ નહીં, હે પુરુષશાર્દૂલ.
અહં ગમિષ્યામિ વનં સુદુર્ગમં મૃગાયુતં વાનરવારણૈશ્ચ। વને નિવત્સ્યામિ યથા પિતુર્ગૃહે તવૈવ પાદાવુપગૃહ્ય સમ્મતા
હું એ અતિ દુષ્કર, હરણ, વાનર અને હાથીઓથી ભરેલા વનમાં જઈશ; અને તારી મંજૂરીથી, તારા પગ પકડીને, એ વનમાં એમજ રહીશ જેમ પિતાના ઘરમાં.
અનન્યભાવામનુરક્તચેતસં ત્વયા વિયુક્તાં મરણાય નિશ્ચિતામ્। નયસ્વ માં સાધુ કુરુષ્વ યાચનાં નાતો મયા તે ગુરુતા ભવિષ્યતિ
હું તારા પ્રત્યે અડગ ભક્તિ અને પ્રેમથી ભરેલી છું; તારા વિના રહેવું મને મૃત્યુ સમાન લાગે છે. મને સાથે લઈ જા, કૃપા કરીને મારી વિનંતી સ્વીકાર, હું તારો ભાર વધારિશ નહીં.
તથા બ્રુવાણામપિ ધર્મવત્સલાં ન ચ સ્મ સીતાં નૃવરો નિનીષતિ। ઉવાચ ચૈનાં બહુ સંનિવર્તને વને નિવાસસ્ય ચ દુઃખિતાં પ્રતિ
એવી ધર્મપ્રિય સીતાએ ઘણી વિનંતી કરી, છતાં મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ રામે એને લઈ જવાનું મન ન કર્યું; વનમાં રહેવાના દુઃખ વિશે એને સમજાવવા માટે અનેક રીતે સમજાવ્યું.
thumb|અષ્ટાવિંશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે અયોધ્યાકાણ્ડે અષ્ટાવિંશઃ સર્ગઃ ॥૨-
આયોધ્યાકાંડનો અઠ્ઠાવીસમો અધ્યાય સાંભળો.
સ એવં બ્રુવતીં સીતાં ધર્મજ્ઞાં ધર્મવત્સલઃ। ન નેતું કુરુતે બુદ્ધિં વને દુઃખાનિ ચિન્તયન્
એ ધર્મપ્રિય રામે, સીતાના આવા ધર્મમય વચન સાંભળી, વનમાંના દુઃખો વિચારતાં, એને સાથે લઈ જવાનો નિશ્ચય કર્યો નહીં.
સાન્ત્વયિત્વા તતસ્તાં તુ બાષ્પદૂષિતલોચનામ્। નિવર્તનાર્થે ધર્માત્મા વાક્યમેતદુવાચ હ
પછી રામે, આંખોમાં આંસુ ભરેલી સીતાને શાંત કરી, એને પાછી રહેવા માટે સમજાવતાં આ વચન કહ્યું.
સીતે મહાકુલીનાસિ ધર્મે ચ નિરતા સદા। ઇહાચરસ્વ ધર્મં ત્વં યથા મે મનસઃ સુખમ્
સીતા, તું મહાન કુળમાં જન્મેલી છે અને હંમેશા ધર્મમાં તત્પર છે; તું અહીં રહીને ધર્મનું પાલન કર, જેથી મારું મન શાંત રહે.
સીતે યથા ત્વાં વક્ષ્યામિ તથા કાર્યં ત્વયાબલે। વને દોષા હિ બહવો વસતસ્તાન્ નિબોધ મે
સીતા, હું જે કહું તે તારે કરવું જોઈએ, હે સુમુખી; વનમાં રહેવામાં ઘણા દુઃખો છે, એ મારી વાત ધ્યાનથી સાંભળ.
સીતે વિમુચ્યતામેષા વનવાસકૃતા મતિઃ। બહુદોષં હિ કાન્તારં વનમિત્યભિધીયતે
સીતા, વનમાં જવાની તારી ઇચ્છા છોડે દે; કારણ કે જંગલને અનેક દુઃખોથી ભરેલું કહેવાય છે.
હિતબુદ્ધ્યા ખલુ વચો મયૈતદભિધીયતે। સદા સુખં ન જાનામિ દુઃખમેવ સદા વનમ્
હું તને હિત માટે અને સમજદારીથી કહી રહ્યો છું; વનમાં કદી સુખ મળતું નથી, હંમેશા દુઃખ જ રહે છે.
ગિરિનિર્ઝરસમ્ભૂતા ગિરિનિર્દરિવાસિનામ્। સિંહાનાં નિનદા દુઃખાઃ શ્રોતું દુઃખમતો વનમ્
પર્વતની ખીણોમાં રહેતા સિંહોના ગર્જના, જે પર્વતના ઝરણામાંથી આવે છે, સાંભળવામાં દુઃખદાયી છે; એટલે જ વન દુઃખદ છે.
ક્રીડમાનાશ્ચ વિસ્રબ્ધા મત્તાઃ શૂન્યે તથા મૃગાઃ। દૃષ્ટ્વા સમભિવર્તન્તે સીતે દુઃખમતો વનમ્
મસ્ત અને નિર્ભય જંગલી પ્રાણીઓ સુનસાન જગ્યાએ રમે છે; એ બધું જોઈને, સીતા, વન દુઃખદ લાગે છે.
દ્રષ્ટું સર્વત્ર નિર્ભીતા ત્વયા નાથેન ધીમતા। હંસકારણ્ડવાકીર્ણાઃ પદ્મિનીઃ સાધુપુષ્પિતાઃ
તારા જેવા બુદ્ધિશાળી રક્ષક સાથે, હું નિર્ભય થઈને સર્વત્ર હંસ અને બગલાંથી ભરેલા, સુંદર咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲咲