વાલ્મીકિરામાયણમ્

ઉવાચાપિ પ્રહૃષ્ટેવ સા દુઃખવશવર્તિની। વાઙ્માત્રેણ ન ભાવેન વાચા સંસજ્જમાનયા

દુઃખથી ઘેરાયેલી હોવા છતાં, તેણે ખુશ દેખાઈને બોલ્યું, પણ એના શબ્દોમાં માત્ર બોલી હતી, હૃદયની લાગણી નહોતી.

આનમ્ય મૂર્ધ્નિ ચાઘ્રાય પરિષ્વજ્ય યશસ્વિની। અવદત્ પુત્રમિષ્ટાર્થો ગચ્છ રામ યથાસુખમ્

માથું વાળી, પુત્રના માથાને સુઘી અને તેને ભેટી, વિખ્યાત માતાએ કહ્યું: 'રામ, તું ઇચ્છિત ફળ મેળવે અને સુખથી જા.'

અરોગં સર્વસિદ્ધાર્થમયોધ્યાં પુનરાગતમ્। પશ્યામિ ત્વાં સુખં વત્સ સંધિતં રાજવર્ત્મસુ

'હે વત્સ, તું આરોગ્યથી અને સર્વ સિદ્ધિઓ સાથે અયોધ્યામાં પાછો આવીને રાજમાર્ગે ચાલતો હોય, એ હું જોઈ શકું.'

પ્રણષ્ટદુઃખસંકલ્પા હર્ષવિદ્યોતિતાનના। દ્રક્ષ્યામિ ત્વાં વનાત્ પ્રાપ્તં પૂર્ણચન્દ્રમિવોદિતમ્

'મારા બધા દુઃખના વિચારો દૂર થઈ જાય, આનંદથી ચહેરો ઉજળી ઉઠે, અને હું તને વનથી પરત ફરેલા, પૂર્ણ ચંદ્ર જેવો, જોઈ શકું.'

ભદ્રાસનગતં રામ વનવાસાદિહાગતમ્। દ્રક્ષ્યામિ ચ પુનસ્ત્વાં તુ તીર્ણવન્તં પિતુર્વચઃ

'હું તને ફરીથી શુભ આસન પર બેઠેલા, વનવાસથી પરત આવેલા અને પિતાનું વચન પૂર્ણ કરેલા જોઈશ, રામ.'

મઙ્ગલૈરુપસમ્પન્નો વનવાસાદિહાગતઃ। વધ્વાશ્ચ મમ નિત્યં ત્વં કામાન્ સંવર્ધ યાહિ ભોઃ

'વનવાસથી પરત આવીને, શુભ આશીર્વાદ સાથે, હંમેશા મારી વહુની ઇચ્છાઓ પૂરી કરજે અને આગળ વધ, વત્સ.'

મયાર્ચિતા દેવગણાઃ શિવાદયો મહર્ષયો ભૂતગણાઃ સુરોરગાઃ। અભિપ્રયાતસ્ય વનં ચિરાય તે હિતાનિ કાંક્ષન્તુ દિશશ્ચ રાઘવ

'હું જેમ દેવતાઓ, મહર્ષિઓ, ભૂતગણો અને સુરનાગોને પૂજ્યા છે, તેમ તેઓ અને દિશાઓ પણ તને વનગમન સમયે શુભકામનાઓ આપે, હે રાઘવ.'

અતીવ ચાશ્રુપ્રતિપૂર્ણલોચના સમાપ્ય ચ સ્વસ્ત્યયનં યથાવિધિ। પ્રદક્ષિણં ચાપિ ચકાર રાઘવં પુનઃ પુનશ્ચાપિ નિરીક્ષ્ય સસ્વજે

આંખોમાં અતિશય આંસુ ભરાઈ ગયા, વિધિ પ્રમાણે શુભકામનાઓ પૂરી કરીને, તેણે રાઘવની પરિક્રમા કરી અને વારંવાર જોઈને તેને ભેટી.

તયા હિ દેવ્યા ચ કૃતપ્રદક્ષિણો નિપીડ્ય માતુશ્ચરણૌ પુનઃ પુનઃ। જગામ સીતાનિલયં મહાયશાઃ સ રાઘવઃ પ્રજ્વલિતસ્તયા શ્રિયા

તે દેવી દ્વારા પ્રદક્ષિણ કર્યા પછી, મહાન યશસ્વી રાઘવ ફરી ફરીને માતાના પગ પકડી નમ્યો અને પછી, માતાની કૃપાથી તેજસ્વી બની, સીતાના ગૃહ તરફ ગયો.

thumb|ષડ્વિંશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે અયોધ્યાકાણ્ડે ષડ્વિંશઃ સર્ગઃ ॥૨-

શ્રીમદ્ વાલ્મીકી રામાયણના અયોધ્યા કાંડનો છવીસમો અધ્યાય.

અભિવાદ્ય તુ કૌસલ્યાં રામઃ સમ્પ્રસ્થિતો વનમ્। કૃતસ્વસ્ત્યયનો માત્રા ધર્મિષ્ઠે વર્ત્મનિ સ્થિતઃ

રામે માતા કૌસલ્યાને વંદન કરીને, વનમાં જવાની તૈયારી કરી, માતાની પરવાનગી લીધી અને ધર્મના માર્ગે અડગ રહ્યો.

વિરાજયન્ રાજસુતો રાજમાર્ગં નરૈર્વૃતમ્। હૃદયાન્યામમન્થેવ જનસ્ય ગુણવત્તયા

રાજકુમાર રામ રાજમાર્ગે ચાલતા, લોકોથી ઘેરાયેલા, પોતાના ગુણોથી બધાના દિલ હલાવી રહ્યા હતા.

વૈદેહી ચાપિ તત્ સર્વં ન શુશ્રાવ તપસ્વિની। તદેવ હૃદિ તસ્યાશ્ચ યૌવરાજ્યાભિષેચનમ્

પણ વૈદેહી, તપસ્વિ, આ બધું સાંભળી શકી નહીં; તેના મનમાં તો માત્ર યુવરાજપદના અભિષેકનો વિચાર જ હતો.

દેવકાર્યં સ્મ સા કૃત્વા કૃતજ્ઞા હૃષ્ટચેતના। અભિજ્ઞા રાજધર્માણાં રાજપુત્રી પ્રતીક્ષતિ

તે રાજકન્યા, દેવકૃત્ય પૂર્ણ કરીને, કૃતજ્ઞ અને આનંદિત મનથી, રાજધર્મ જાણતી, પરિણામની રાહ જોઈ રહી હતી.

પ્રવિવેશાથ રામસ્તુ સ્વવેશ્મ સુવિભૂષિતમ્। પ્રહૃષ્ટજનસમ્પૂર્ણં હ્રિયા કિંચિદવાઙ્મુખઃ

પછી રામ પોતાનું સુંદર રીતે સજાવેલું ઘર, આનંદિત લોકોથી ભરેલું, થોડું શરમાળ ચહેરે પ્રવેશ્યા.

અથ સીતા સમુત્પત્ય વેપમાના ચ તં પતિમ્। અપશ્યચ્છોકસંતપ્તં ચિન્તાવ્યાકુલિતેન્દ્રિયમ્

એ સમયે, સીતાએ ઊભી રહી, ધ્રુજતી, પોતાના પતિને દુઃખથી વ્યાકુળ અને ચિંતાથી ગભરાયેલા જોયા.

તાં દૃષ્ટ્વા સ હિ ધર્માત્મા ન શશાક મનોગતમ્। તં શોકં રાઘવઃ સોઢું તતો વિવૃતતાં ગતઃ

તે ધર્મનિષ્ઠ રાઘવ, સીતાને જોઈ, મનનું દુઃખ છુપાવી શક્યા નહીં અને સ્પષ્ટ રીતે દુઃખી દેખાયા.

વિવર્ણવદનં દૃષ્ટ્વા તં પ્રસ્વિન્નમમર્ષણમ્। આહ દુઃખાભિસંતપ્તા કિમિદાનીમિદં પ્રભો

પોતાના પતિને ફિકાશ, પસીનાથી ભીંજાયેલા અને મનમાં કોઈ ગુસ્સો ન હોય તેવા જોઈ, દુઃખથી પીડાયેલી સીતાએ પૂછ્યું: 'પ્રભુ, હવે આ શું છે?'

અદ્ય બાર્હસ્પતઃ શ્રીમાન્ યુક્તઃ પુષ્યેણ રાઘવ। પ્રોચ્યતે બ્રાહ્મણૈઃ પ્રાજ્ઞૈઃ કેન ત્વમસિ દુર્મનાઃ

'આજે શુભ બૃહસ્પતિ અને પુષ્ય નક્ષત્રનો દિવસ છે, જે વિદ્વાન બ્રાહ્મણોએ કહ્યું છે, હે રાઘવ, તો પણ તમે ચિંતિત કેમ છો?'

ન તે શતશલાકેન જલફેનનિભેન ચ। આવૃતં વદનં વલ્ગુ ચ્છત્રેણાભિવિરાજતે

'તમારું સુંદર ચહેરું, જે સામાન્ય રીતે સફેદ છત્રથી છાયામય રહે છે, આજે એ રીતે તેજસ્વી લાગતું નથી.'

વ્યજનાભ્યાં ચ મુખ્યાભ્યાં શતપત્રનિભેક્ષણમ્। ચન્દ્રહંસપ્રકાશાભ્યાં વીજ્યતે ન તવાનનમ્

'તમારી કમળ જેવી આંખોવાળું ચહેરું, ચાંદની અને હંસ જેવી ઝાંઝરથી પંખાવાળું, આજે પંખાવાળું નથી.'

વાગ્મિનો વન્દિનશ્ચાપિ પ્રહૃષ્ટાસ્ત્વાં નરર્ષભ। સ્તુવન્તો નાદ્ય દૃશ્યન્તે મઙ્ગલૈઃ સૂતમાગધાઃ

'વંદક અને સુત-માગધ જેવા કવિઓ, આનંદથી, આજે તમારી પ્રશંસા કરતા દેખાતા નથી, ન તો શુભ મંગળગીત ગાતા.'

ન તે ક્ષૌદ્રં ચ દધિ ચ બ્રાહ્મણા વેદપારગાઃ। મૂર્ધ્નિ મૂર્ધાભિષિક્તસ્ય દદતિ સ્મ વિધાનતઃ

'વેદના જાણકાર બ્રાહ્મણો, જેમ અભિષેક સમયે માથે મધ અને દહીં ધરાવે છે, એ પણ આજે તમારે માટે નથી લાવતાં.'

ન ત્વાં પ્રકૃતયઃ સર્વાઃ શ્રેણીમુખ્યાશ્ચ ભૂષિતાઃ। અનુવ્રજિતુમિચ્છન્તિ પૌરજાનપદાસ્તથા

'શહેરના બધા નાગરિકો અને શ્રેણીપ્રમુખો, શોભાયમાન, તમારો અનુસરણ કરવા ઇચ્છતા નથી, ન તો શહેર કે ગામના લોકો.'

ચતુર્ભિર્વેગસમ્પન્નૈર્હયૈઃ કાઞ્ચનભૂષણૈઃ। મુખ્યઃ પુષ્પરથો યુક્તઃ કિં ન ગચ્છતિ તેઽગ્રતઃ

'તમારી મુખ્ય પુષ્પોથી શોભાયમાન રથ, ચાર સોનાથી સજ્જ ઘોડાઓ સાથે, આગળ કેમ નથી જતો?'

ન હસ્તી ચાગ્રતઃ શ્રીમાન્ સર્વલક્ષણપૂજિતઃ। પ્રયાણે લક્ષ્યતે વીર કૃષ્ણમેઘગિરિપ્રભઃ

'તમારો સુંદર, સર્વલક્ષણોથી યુક્ત, કાળાં મેઘ કે પર્વત જેવો હાથી પણ, હે વીર, આગળ દેખાતો નથી.'

ન ચ કાઞ્ચનચિત્રં તે પશ્યામિ પ્રિયદર્શન। ભદ્રાસનં પુરસ્કૃત્ય યાન્તં વીર પુરઃસરમ્

'તમારું સુંદર સોનાથી શોભિત ભદ્રાસન પણ, હે વીર, આગળ મુકીને, જેમ તમે આગે વધો છો, એ રીતે નથી દેખાતું.'

અભિષેકો યદા સજ્જઃ કિમિદાનીમિદં તવ। અપૂર્વો મુખવર્ણશ્ચ ન પ્રહર્ષશ્ચ લક્ષ્યતે

જ્યારે તારી અભિષેકની તૈયારીઓ થઈ ગઈ છે, ત્યારે હવે તારો ચહેરો આવો અજાણ્યો કેમ લાગે છે? તારા ચહેરા પર આનંદ પણ દેખાતો નથી.

ઇતીવ વિલપન્તીં તાં પ્રોવાચ રઘુનન્દનઃ। સીતે તત્રભવાંસ્તાતઃ પ્રવ્રાજયતિ માં વનમ્

જ્યારે તે આ રીતે દુઃખ વ્યક્ત કરતી હતી, ત્યારે રઘુકુલના આનંદદાતા રામે કહ્યું: 'સીતા, મારા પિતા હવે મને વનમાં મોકલી રહ્યા છે.'