ક એતચ્છ્રદ્દધેચ્છ્રુત્વા કસ્ય વા ન ભવેદ્ ભયમ્। ગુણવાન્ દયિતો રાજ્ઞઃ કાકુત્સ્થો યદ્ વિવાસ્યતે
આ સાંભળીને કોણ વિશ્વાસ કરશે અને કોને ડર નહીં લાગે—કે રાજાના ગુણવાન અને પ્રિય પુત્ર, કકુત્સ્થ વંશજ, વનમાં મોકલાઈ રહ્યો છે!
નૂનં તુ બલવાઁલ્લોકે કૃતાન્તઃ સર્વમાદિશન્। લોકે રામાભિરામસ્ત્વં વનં યત્ર ગમિષ્યસિ
નિશ્ચય જ, ભાગ્ય જ આ દુનિયામાં સૌથી શક્તિશાળી છે, બધું એ જ ચલાવે છે; કેમ કે, સર્વને પ્રિય એવા રામ, હવે તું જંગલમાં જઈ રહ્યો છે.
અયં તુ મામાત્મભવસ્તવાદર્શનમારુતઃ। વિલાપદુઃખસમિધો રુદિતાશ્રુહુતાહુતિઃ
આ પવન, જે તારો જ સ્વજન જેવો છે, હવે મને માત્ર વિયોગનું દુઃખ આપે છે; મારા રડવાથી અને આંસુઓથી દુઃખની અગ્નિને ઘી મળે છે.
ચિન્તાબાષ્પમહાધૂમસ્તવાગમનચિન્તજઃ। કર્શયિત્વાધિકં પુત્ર નિઃશ્વાસાયાસસમ્ભવઃ
મારા ચિંતાથી ઉપજેલા આંસુઓનો મોટો ધુમાડો, તારા વિયોગની ચિંતાથી થયો છે; એ મને વધુ દુર્બળ કરી નાખશે, અને ઉદાસ શ્વાસોનું ભારણ પણ વધશે.
ત્વયા વિહીનામિહ માં શોકાગ્નિરતુલો મહાન્। પ્રધક્ષ્યતિ યથા કક્ષ્યં ચિત્રભાનુર્હિમાત્યયે
પુત્ર, તારા વિના અહીં મને જે અપરંપાર અને પ્રચંડ શોકની અગ્નિ છે, એ મને એ જ રીતે ભસ્મ કરી નાખશે જેમ શિયાળાના અંતે સૂર્ય ઝાડીઓ સળગાવે છે.
કથં હિ ધેનુઃ સ્વં વત્સં ગચ્છન્તમનુગચ્છતિ। અહં ત્વાનુગમિષ્યામિ યત્ર વત્સ ગમિષ્યસિ
જેમ ગાય પોતાનાં વાછરડાને પાછળથી જાય છે, તેમ, બાલક, હું પણ તું જ્યાં જશે ત્યાં તારા પાછળ જઇશ.
યથા નિગદિતં માત્રા તદ્ વાક્યં પુરુષર્ષભઃ। શ્રુત્વા રામોઽબ્રવીદ્ વાક્યં માતરં ભૃશદુઃખિતામ્
માતાએ જે શબ્દો કહ્યા, તે સાંભળીને પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ એવા રામે, અત્યંત દુઃખી માતાને જવાબ આપ્યો.
કૈકેય્યા વઞ્ચિતો રાજા મયિ ચારણ્યમાશ્રિતે। ભવત્યા ચ પરિત્યક્તો ન નૂનં વર્તયિષ્યતિ
કૈકેયી દ્વારા છેતરાયેલા અને જ્યારે હું જંગલમાં જઈશ ત્યારે તારા દ્વારા પણ છોડી દેવાયેલા રાજા, નિશ્ચય જ, હવે જીવતો નહીં રહે.
ભર્તુઃ કિલ પરિત્યાગો નૃશંસઃ કેવલં સ્ત્રિયાઃ। સ ભવત્યા ન કર્તવ્યો મનસાપિ વિગર્હિતઃ
પતિને છોડી દેવું એ સ્ત્રી માટે અત્યંત નિષ્ઠુર કામ છે; એવું કામ તો મનમાં પણ વિચારવું નહીં, કારણ કે એ નિંદનીય છે.
યાવજ્જીવતિ કાકુત્સ્થઃ પિતા મે જગતીપતિઃ। શુશ્રૂષા ક્રિયતાં તાવત્ સ હિ ધર્મઃ સનાતનઃ
જ્યાં સુધી મારા પિતા, જગતના રાજા અને કાકુત્સ્થ વંશના છે, ત્યાં સુધી તેમની સેવા કરવી એ જ સનાતન ધર્મ છે.
એવમુક્તા તુ રામેણ કૌસલ્યા શુભદર્શના। તથેત્યુવાચ સુપ્રીતા રામમક્લિષ્ટકારિણમ્
રામે આવું કહ્યું ત્યારે શુભદર્શના કૌશલ્યાએ પોતાના નિર્દોષ પુત્ર પર ખૂબ પ્રસન્ન થઈને કહ્યું: 'જેમ તું કહે છે તેમ જ થશે.'
એવમુક્તસ્તુ વચનં રામો ધર્મભૃતાં વરઃ। ભૂયસ્તામબ્રવીદ્ વાક્યં માતરં ભૃશદુઃખિતામ્
પછી ધર્મને પાળનારા શ્રેષ્ઠ રામે, પોતાની ખૂબ દુઃખી માતાને ફરીથી કહ્યું:
મયા ચૈવ ભવત્યા ચ કર્તવ્યં વચનં પિતુઃ। રાજા ભર્તા ગુરુઃ શ્રેષ્ઠઃ સર્વેષામીશ્વરઃ પ્રભુઃ
મારે અને તમારે, બંનેએ પિતાજીનું કહેલું માનવું જ જોઈએ; રાજા તો પતિ, ગુરુ, શ્રેષ્ઠ અને બધાનો સ્વામી છે.
ઇમાનિ તુ મહારણ્યે વિહૃત્ય નવ પઞ્ચ ચ। વર્ષાણિ પરમપ્રીત્યા સ્થાસ્યામિ વચને તવ
પણ હું આ મહાવનમાં પંદર વર્ષ આનંદપૂર્વક વિતાવીને, પછી તમારું કહેલું પાળિશ.
એવમુક્તા પ્રિયં પુત્રં બાષ્પપૂર્ણાનના તદા। ઉવાચ પરમાર્તા તુ કૌસલ્યા સુતવત્સલા
પોતાના પ્રિય પુત્રના મોઢેથી આવું સાંભળીને, પુત્રપ્રેમી કૌશલ્યાના ચહેરા પર આંસુ છલકાઈ આવ્યા અને એ ખૂબ દુઃખી થઈને બોલી.
આસાં રામ સપત્નીનાં વસ્તું મધ્યે ન મે ક્ષમમ્। નય મામપિ કાકુત્સ્થ વનં વન્યાં મૃગીમિવ
રામ, મને તો આ અન્ય પત્નીઓ વચ્ચે રહેવું સહન થતું નથી; હે કાકુત્સ્થ, મને પણ વનમાં લઈ જા, જેમ જંગલની હરણીને લઈ જાય.
યદિ તે ગમને બુદ્ધિઃ કૃતા પિતરપેક્ષયા। તાં તથા રુદતીં રામો રુદન્ વચનમબ્રવીત્
જો તું પિતાની today રાખીને જવાનું નક્કી કર્યું હોય, તો રડતી માતાને જોઈને રામ પણ રડતા-રડતા બોલ્યા.
જીવન્ત્યા હિ સ્ત્રિયા ભર્તા દૈવતં પ્રભુરેવ ચ। ભવત્યા મમ ચૈવાદ્ય રાજા પ્રભવતિ પ્રભુઃ
જીવતી સ્ત્રી માટે પતિ એ દેવ અને સ્વામી છે; આજે તો રાજા, તમારા અને મારા બંનેના સ્વામી છે.
ન હ્યનાથા વયં રાજ્ઞા લોકનાથેન ધીમતા। ભરતશ્ચાપિ ધર્માત્મા સર્વભૂતપ્રિયંવદઃ
અમે અનાથ નથી, કારણ કે સમજદાર રાજા, લોકના સ્વામી, આપણા છે; અને ભરત પણ ધર્મનિષ્ઠ છે, બધાને પ્રેમથી બોલે છે.
રાજ્ઞો વૃદ્ધસ્ય સતતં હિતં ચર સમાહિતા। વ્રતોપવાસનિરતા યા નારી પરમોત્તમા
વૃદ્ધ રાજાના હિત માટે હંમેશા ધ્યાનપૂર્વક વર્તો; જે સ્ત્રી વ્રત અને ઉપવાસમાં તત્પર રહે છે, એ સર્વોત્તમ ગણાય છે.
ભર્તારં નાનુવર્તેત સા ચ પાપગતિર્ભવેત્। ભર્તુઃ શુશ્રૂષયા નારી લભતે સ્વર્ગમુત્તમમ્
જે સ્ત્રી પતિનું અનુસરણ કરતી નથી, એ દુઃખમાં પડે છે; પણ પતિની સેવા કરીને સ્ત્રી ઉત્તમ સ્વર્ગ પામે છે.
અપિ યા નિર્નમસ્કારા નિવૃત્તા દેવપૂજનાત્। શુશ્રૂષામેવ કુર્વીત ભર્તુઃ પ્રિયહિતે રતા
જે સ્ત્રી નમસ્કાર કરતી નથી અથવા દેવપૂજા છોડીને બેઠી હોય, એ પણ પતિના પ્રિય અને હિતમાં રત રહીને તેની સેવા જ કરે.
એષ ધર્મઃ સ્ત્રિયા નિત્યો વેદે લોકે શ્રુતઃ સ્મૃતઃ। અગ્નિકાર્યેષુ ચ સદા સુમનોભિશ્ચ દેવતાઃ
સ્ત્રી માટે આ સદા ધર્મ છે, એવું વેદ અને જગતમાં કહેવાયું છે; અગ્નિકાર્યોમાં અને દેવતાઓ પ્રત્યે પણ સારા મનથી આવું જ વર્તાય છે.
પૂજ્યાસ્તે મત્કૃતે દેવિ બ્રાહ્મણાશ્ચૈવ સત્કૃતાઃ। એવં કાલં પ્રતીક્ષસ્વ મમાગમનકાંક્ષિણી
હે દેવી, મારા માટે દેવતાઓની પૂજા કરજે અને બ્રાહ્મણોનું સન્માન કરજે; આમ, મારા પાછા આવવાની આશા રાખીને સમય પસાર કરજે.
નિયતા નિયતાહારા ભર્તૃશુશ્રૂષણે રતા। પ્રાપ્સ્યસે પરમં કામં મયિ પર્યાગતે સતિ
નિયમિત, નિયમિત આહાર કરતી અને પતિની સેવા કરવા તત્પર રહીશ, તો હું પાછો આવું ત્યારે તારો સર્વોત્તમ ઇચ્છિત ફળ મળશે.
યદિ ધર્મભૃતાં શ્રેષ્ઠો ધારયિષ્યતિ જીવિતમ્। એવમુક્તા તુ રામેણ બાષ્પપર્યાકુલેક્ષણા
જો ધર્મને પાળનારા શ્રેષ્ઠ પિતા પોતાનું જીવન જાળવી રાખશે—રામે આવું કહ્યું ત્યારે કૌશલ્યાના આંખોમાં આંસુ ભરાઈ ગયા—
કૌસલ્યા પુત્રશોકાર્તા રામં વચનમબ્રવીત્। ગમને સુકૃતાં બુદ્ધિં ન તે શક્નોમિ પુત્રક
કૌસલ્યા પોતાના પુત્રના વિયોગમાં દુઃખી થઈને રામને કહ્યું: 'બાળક, તારી વિદાય હું સહન કરી શકતી નથી.'
વિનિવર્તયિતું વીર નૂનં કાલો દુરત્યયઃ। ગચ્છ પુત્ર ત્વમેકાગ્રો ભદ્રં તેઽસ્તુ સદા વિભો
વીર, નિશ્ચયે સમય બહુ જ કઠિન છે અને તેને વાળવો શક્ય નથી. તું એકાગ્ર ચિત્તથી જા, પુત્ર, તને હંમેશા શુભતા મળે એવી મારી આશીર્વાદ છે.
પુનસ્ત્વયિ નિવૃત્તે તુ ભવિષ્યામિ ગતક્લમા। પ્રત્યાગતે મહાભાગે કૃતાર્થે ચરિતવ્રતે। પિતુરાનૃણ્યતાં પ્રાપ્તે સ્વપિષ્યે પરમં સુખમ્
જ્યારે તું પાછો ફરશે, ત્યારે હું બધું દુઃખ ભૂલી જઈશ. મહાન પુત્ર, જ્યારે તું વ્રત પૂર્ણ કરીને, પિતાનું ઋણ ચૂકવીને પાછો આવશે, ત્યારે હું સર્વોત્તમ આનંદથી આરામથી ઊંઘીશ.
કૃતાન્તસ્ય ગતિઃ પુત્ર દુર્વિભાવ્યા સદા ભુવિ। યસ્ત્વાં સંચોદયતિ મે વચ આવિધ્ય રાઘવ
પુત્ર, મૃત્યુનો માર્ગ આ દુનિયામાં હંમેશા સમજવામાં મુશ્કેલ છે. રાઘવ, જે તને પ્રેરણા આપે છે, એ મારા વચન સાંભળે.