પૂર્વરાજર્ષિવૃત્ત્યા હિ વનવાસોઽભિધીયતે। પ્રજા નિક્ષિપ્ય પુત્રેષુ પુત્રવત્ પરિપાલને
ક્યાંક તો પૂર્વજ રાજર્ષિઓની રીત પ્રમાણે, પ્રજાને પોતાના પુત્રો પાસે સોંપી અને તેમને સંતાન સમાન સંભાળી, પછી જ વનમાં જવાનું કહેવાયું છે.
સ ચેદ્ રાજન્યનેકાગ્રે રાજ્યવિભ્રમશઙ્કયા। નૈવમિચ્છસિ ધર્માત્મન્ રાજ્યં રામ ત્વમાત્મનિ
પણ જો અનેક રાજકુમારોને લઈને રાજ્યમાં ગડબડ થાય એ ભયથી, હે ધર્મનિષ્ઠ રામ, તું પોતે રાજ્ય લેવું ઇચ્છતો નથી—
પ્રતિજાને ચ તે વીર મા ભૂવં વીરલોકભાક્। રાજ્યં ચ તવ રક્ષેયમહં વેલેવ સાગરમ્
હું તને વચન આપું છું, હે વીર, કે હું કદી વીરલોકની ઈચ્છા રાખીશ નહીં; હું તારા રાજ્યને એ રીતે રક્ષીશ જેમ કિનારો સાગરને રક્ષે છે.
મઙ્ગલૈરભિષિઞ્ચસ્વ તત્ર ત્વં વ્યાપૃતો ભવ। અહમેકો મહીપાલાનલં વારયિતું બલાત્
શુભ મુહૂર્તે તું રાજ્યાભિષેક કરાવ અને ત્યાં વ્યસ્ત રહેજે; બાકી રાજાઓના ગુસ્સા અને વિરોધને હું એકલો જ દમન કરીશ.
ન શોભાર્થાવિમૌ બાહૂ ન ધનુર્ભૂષણાય મે। નાસિરાબન્ધનાર્થાય ન શરાઃ સ્તમ્ભહેતવઃ
મારા આ બે હાથ શોભા માટે નથી, ધનુષ્ય પણ શણગાર માટે નથી; માથાનો પટ્ટો પણ શણગાર માટે નથી, અને બાણ પણ માત્ર દેખાડા માટે નથી.
અમિત્રમથનાર્થાય સર્વમેતચ્ચતુષ્ટયમ્। ન ચાહં કામયેઽત્યર્થં યઃ સ્યાચ્છત્રુર્મતો મમ
આ ચારેય—હાથ, ધનુષ્ય, પટ્ટો અને બાણ—મારા દુશ્મનોને દમન કરવા માટે છે; અને જે મારા દુશ્મન ગણાય છે, તેની પાસે હું કશું વધુ ઈચ્છતો નથી.
અસિના તીક્ષ્ણધારેણ વિદ્યુચ્ચલિતવર્ચસા। પ્રગૃહીતેન વૈ શત્રું વજ્રિણં વા ન કલ્પયે
વીજળી જેવી ચમકતી ધારવાળી તલવારથી, હું તો વજ્રધારી દુશ્મનને પણ મારા સમાન માનતો નથી.
ખડ્ગનિષ્પેષનિષ્પિષ્ટૈર્ગહના દુશ્ચરા ચ મે। હસ્ત્યશ્વરથિહસ્તોરુશિરોભિર્ભવિતા મહી
મારી તલવારના ઘા થી, હાથી, ઘોડા, રથચાલક અને યોદ્ધાઓના માથા, હાથ, પગ અને જાંઘો ધરતી પર ઢળી જશે, જેથી પૃથ્વી પસાર થવી મુશ્કેલ બની જશે.
ખડ્ગધારાહતા મેઽદ્ય દીપ્યમાના ઇવાગ્નયઃ। પતિષ્યન્તિ દ્વિષો ભૂમૌ મેઘા ઇવ સવિદ્યુતઃ
મારી તલવારની ધારથી ઘાયલ થયેલા દુશ્મનો, વીજળીવાળા મેઘ જેવું જ્વલંત થઈ જમીન પર પડી જશે.
બદ્ધગોધાઙ્ગુલિત્રાણે પ્રગૃહીતશરાસને। કથં પુરુષમાની સ્યાત્ પુરુષાણાં મયિ સ્થિતે
મારા હાથમાં ત્વચાના રક્ષણવાળા અંગુઠી, ધનુષ્ય અને બાણ હોય ત્યારે, હું પુરુષોમાં ઊભો હોઉં ત્યારે બીજું કોઈ પુરુષ પોતાને સાચો પુરુષ કેમ માની શકે?
બહુભિશ્ચૈકમત્યસ્યન્નેકેન ચ બહૂઞ્જનાન્। વિનિયોક્ષ્યામ્યહં બાણાન્નૃવાજિગજમર્મસુ
હું મારા તીરો વડે એક સાથે મળીને આવેલા અનેક શત્રુઓને પણ હરાવી શકું છું, અને જો એકલો પણ હોઉં તો પણ અનેક માણસો, ઘોડા અને હાથીઓના મહત્વના અંગોને નિશાન બનાવીને તેમને પરાજય આપી શકું છું.
અદ્ય મેઽસ્ત્રપ્રભાવસ્ય પ્રભાવઃ પ્રભવિષ્યતિ। રાજ્ઞશ્ચાપ્રભુતાં કર્તું પ્રભુત્વં ચ તવ પ્રભો
આજે મારા શસ્ત્રોની શક્તિ સાચે જ દેખાશે; રાજાને નિર્બળ બનાવીને, પ્રભુ, તમારી સત્તા સ્થાપિત કરીશ.
અદ્ય ચન્દનસારસ્ય કેયૂરામોક્ષણસ્ય ચ। વસૂનાં ચ વિમોક્ષસ્ય સુહૃદાં પાલનસ્ય ચ
આજે ચંદનના લપસ, હાથના કડા ઉતારવાનો, ધન-દોળ છોડી દેવાનો અને મિત્રોનું રક્ષણ કરવાનો સમય છે.
અનુરૂપાવિમૌ બાહૂ રામ કર્મ કરિષ્યતઃ। અભિષેચનવિઘ્નસ્ય કર્તૄણાં તે નિવારણે
હે રામ, મારા આ બંને હાથ એ કામ કરવા માટે યોગ્ય છે—ખાસ કરીને, જે લોકો તમારા અભિષેકમાં અવરોધ ઊભો કરે છે, તેમને દૂર કરવા માટે.
બ્રવીહિ કોઽદ્યૈવ મયા વિયુજ્યતાં તવાસુહૃત્ પ્રાણયશઃસુહૃજ્જનૈઃ। યથા તવેયં વસુધા વશા ભવેત્ તથૈવ માં શાધિ તવાસ્મિ કિંકરઃ
મને કહો, આજે કયા એવા વ્યક્તિને હું દંડ આપું, જે તમારો મિત્ર નથી છતાં જીવન, પ્રતિષ્ઠા અને પોતાના સમર્થકો પર ગર્વ કરે છે—જે રીતે આ ધરતી તમારી અધિન રહે; તમે જે કહો તે હું કરું, કારણ કે હું તમારો દાસ છું.
વિમૃજ્ય બાષ્પં પરિસાન્ત્વ્ય ચાસકૃત્ સ લક્ષ્મણં રાઘવવંશવર્ધનઃ। ઉવાચ પિત્રોર્વચને વ્યવસ્થિતં નિબોધ મામેષ હિ સૌમ્ય સત્પથઃ
આંસુ પુંછીને અને વારંવાર લક્ષ્મણને શાંત કરી, રાઘવ વંશને વધારનાર રામે કહ્યું: 'હે સૌમ્ય, સાંભળ, હું પિતાજીના આજ્ઞાનું પાલન કરવા માટે નિશ્ચય કર્યો છે; આ જ સાચો માર્ગ છે.'
thumb|ચતુર્વિંશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે અયોધ્યાકાણ્ડે ચતુર્વિંશઃ સર્ગઃ ॥૨-
શ્રેષ્ઠ વાલ્મીકિ રામાયણના અયોધ્યા કાંડનો ચોવીસમો સર્ગ હવે સાંભળો.
તં સમીક્ષ્ય વ્યવસિતં પિતુર્નિર્દેશપાલને। કૌસલ્યા બાષ્પસંરુદ્ધા વચો ધર્મિષ્ઠમબ્રવીત્
પિતાની આજ્ઞાનું પાલન કરવા માટે રામ નિશ્ચિત થયો છે તે જોઈ, કૌશલ્યાએ, આંખોમાંથી આંસુ રોકતી, ધર્મભર્યું વચન કહ્યું.
અદૃષ્ટદુઃખો ધર્માત્મા સર્વભૂતપ્રિયંવદઃ। મયિ જાતો દશરથાત્ કથમુઞ્છેન વર્તયેત્
જે પુત્રે કદી દુઃખ જોયું નથી, જે ધર્મનિષ્ઠ છે અને સર્વે પ્રાણીઓ સાથે મીઠું બોલે છે—એ દશરથપુત્રે હવે ઉંઝા-મૂળ ખાઈને કેમ જીવશે?
યસ્ય ભૃત્યાશ્ચ દાસાશ્ચ મૃષ્ટાન્યન્નાનિ ભુઞ્જતે। કથં સ ભોક્ષ્યતે રામો વને મૂલફલાન્યયમ્
જેના દાસો અને સેવકો પણ સારા-સારા ભોજન કરે છે, એ રામ હવે જંગલમાં મૂળ અને ફળ કેવી રીતે ખાશે?
ક એતચ્છ્રદ્દધેચ્છ્રુત્વા કસ્ય વા ન ભવેદ્ ભયમ્। ગુણવાન્ દયિતો રાજ્ઞઃ કાકુત્સ્થો યદ્ વિવાસ્યતે
આ સાંભળીને કોણ વિશ્વાસ કરશે અને કોને ડર નહીં લાગે—કે રાજાના ગુણવાન અને પ્રિય પુત્ર, કકુત્સ્થ વંશજ, વનમાં મોકલાઈ રહ્યો છે!
નૂનં તુ બલવાઁલ્લોકે કૃતાન્તઃ સર્વમાદિશન્। લોકે રામાભિરામસ્ત્વં વનં યત્ર ગમિષ્યસિ
નિશ્ચય જ, ભાગ્ય જ આ દુનિયામાં સૌથી શક્તિશાળી છે, બધું એ જ ચલાવે છે; કેમ કે, સર્વને પ્રિય એવા રામ, હવે તું જંગલમાં જઈ રહ્યો છે.
અયં તુ મામાત્મભવસ્તવાદર્શનમારુતઃ। વિલાપદુઃખસમિધો રુદિતાશ્રુહુતાહુતિઃ
આ પવન, જે તારો જ સ્વજન જેવો છે, હવે મને માત્ર વિયોગનું દુઃખ આપે છે; મારા રડવાથી અને આંસુઓથી દુઃખની અગ્નિને ઘી મળે છે.
ચિન્તાબાષ્પમહાધૂમસ્તવાગમનચિન્તજઃ। કર્શયિત્વાધિકં પુત્ર નિઃશ્વાસાયાસસમ્ભવઃ
મારા ચિંતાથી ઉપજેલા આંસુઓનો મોટો ધુમાડો, તારા વિયોગની ચિંતાથી થયો છે; એ મને વધુ દુર્બળ કરી નાખશે, અને ઉદાસ શ્વાસોનું ભારણ પણ વધશે.
ત્વયા વિહીનામિહ માં શોકાગ્નિરતુલો મહાન્। પ્રધક્ષ્યતિ યથા કક્ષ્યં ચિત્રભાનુર્હિમાત્યયે
પુત્ર, તારા વિના અહીં મને જે અપરંપાર અને પ્રચંડ શોકની અગ્નિ છે, એ મને એ જ રીતે ભસ્મ કરી નાખશે જેમ શિયાળાના અંતે સૂર્ય ઝાડીઓ સળગાવે છે.
કથં હિ ધેનુઃ સ્વં વત્સં ગચ્છન્તમનુગચ્છતિ। અહં ત્વાનુગમિષ્યામિ યત્ર વત્સ ગમિષ્યસિ
જેમ ગાય પોતાનાં વાછરડાને પાછળથી જાય છે, તેમ, બાલક, હું પણ તું જ્યાં જશે ત્યાં તારા પાછળ જઇશ.
યથા નિગદિતં માત્રા તદ્ વાક્યં પુરુષર્ષભઃ। શ્રુત્વા રામોઽબ્રવીદ્ વાક્યં માતરં ભૃશદુઃખિતામ્
માતાએ જે શબ્દો કહ્યા, તે સાંભળીને પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ એવા રામે, અત્યંત દુઃખી માતાને જવાબ આપ્યો.
કૈકેય્યા વઞ્ચિતો રાજા મયિ ચારણ્યમાશ્રિતે। ભવત્યા ચ પરિત્યક્તો ન નૂનં વર્તયિષ્યતિ
કૈકેયી દ્વારા છેતરાયેલા અને જ્યારે હું જંગલમાં જઈશ ત્યારે તારા દ્વારા પણ છોડી દેવાયેલા રાજા, નિશ્ચય જ, હવે જીવતો નહીં રહે.
ભર્તુઃ કિલ પરિત્યાગો નૃશંસઃ કેવલં સ્ત્રિયાઃ। સ ભવત્યા ન કર્તવ્યો મનસાપિ વિગર્હિતઃ
પતિને છોડી દેવું એ સ્ત્રી માટે અત્યંત નિષ્ઠુર કામ છે; એવું કામ તો મનમાં પણ વિચારવું નહીં, કારણ કે એ નિંદનીય છે.
યાવજ્જીવતિ કાકુત્સ્થઃ પિતા મે જગતીપતિઃ। શુશ્રૂષા ક્રિયતાં તાવત્ સ હિ ધર્મઃ સનાતનઃ
જ્યાં સુધી મારા પિતા, જગતના રાજા અને કાકુત્સ્થ વંશના છે, ત્યાં સુધી તેમની સેવા કરવી એ જ સનાતન ધર્મ છે.