યદ્યપિ પ્રતિપત્તિસ્તે દૈવી ચાપિ તયોર્મતમ્। તથાપ્યુપેક્ષણીયં તે ન મે તદપિ રોચતે
ભલે તારો નિશ્ચય અને તેમનો ઈરાદો ભાગ્યથી નક્કી થયો હોય, તોયે તારે એને અવગણવું જોઈએ; પણ એ પણ મને પસંદ નથી.
વિક્લવો વીર્યહીનો યઃ સ દૈવમનુવર્તતે। વીરાઃ સમ્ભાવિતાત્માનો ન દૈવં પર્યુપાસતે
જે માણસ નિર્બળ અને બેઉમંગ હોય છે એ જ ભાગ્યના પીછે ચાલે છે; પણ વીર અને આત્મગૌરવ ધરાવનારા પુરુષો કદી ભાગ્યને વશ થતા નથી.
દૈવં પુરુષકારેણ યઃ સમર્થઃ પ્રબાધિતુમ્। ન દૈવેન વિપન્નાર્થઃ પુરુષઃ સોઽવસીદતિ
જે મનુષ્ય પોતાના પ્રયત્નથી ભાગ્યને જીતવામાં સમર્થ હોય છે, તે તો દૈવથી દુઃખ ભોગવતો હોવા છતાં કદી નિરાશ થતો નથી.
દ્રક્ષ્યન્તિ ત્વદ્ય દૈવસ્ય પૌરુષં પુરુષસ્ય ચ। દૈવમાનુષયોરદ્ય વ્યક્તા વ્યક્તિર્ભવિષ્યતિ
આજે લોકો ભાગ્ય અને પુરુષાર્થની શક્તિ જોઈ લેશે; આજે દૈવ અને માનવ પ્રયત્ન વચ્ચેનો ફરક સ્પષ્ટ થશે.
અદ્ય મે પૌરુષહતં દૈવં દ્રક્ષ્યન્તિ વૈ જનાઃ। યૈર્દૈવાદાહતં તેઽદ્ય દૃષ્ટં રાજ્યાભિષેચનમ્
આજે લોકો મારા પુરુષાર્થથી દૈવને હરાવાતું જોઈ લેશે—જે લોકોએ દૈવથી તારો રાજ્યાભિષેક અટકતો જોયો હતો.
અત્યઙ્કુશમિવોદ્દામં ગજં મદજલોદ્ધતમ્। પ્રધાવિતમહં દૈવં પૌરુષેણ નિવર્તયે
જેમ મદમાં ચૂર થયેલો અને અંકુશથી પણ ન અટકતો ગજ મહાશક્તિશાળી હોય છે, તેમ હું દૈવને દોડાવીને મારા પુરુષાર્થથી પાછું ફેરવી દઈશ.
લોકપાલાઃ સમસ્તાસ્તે નાદ્ય રામાભિષેચનમ્। ન ચ કૃત્સ્નાસ્ત્રયો લોકા વિહન્યુઃ કિં પુનઃ પિતા
આજે, હે રામ, તારો રાજ્યાભિષેક અટકાવવા માટે બધા લોકપાલો કે ત્રણેય લોક પણ એક થઈ જાય તો પણ રોકી શકતા નથી—તો પછી પિતા તો શું કરી શકે!
યૈર્વિવાસસ્તવારણ્યે મિથો રાજન્ સમર્થિતઃ। અરણ્યે તે વિવત્સ્યન્તિ ચતુર્દશ સમાસ્તથા
હે રાજન, જેમણે તારી વનવાસની યોજના ઘડી છે, તેઓ પોતે ચૌદ વર્ષ સુધી વનમાં રહેશે.
મદ્બલેન વિરુદ્ધાય ન સ્યાદ્ દૈવબલં તથા। પ્રભવિષ્યતિ દુઃખાય યથોગ્રં પૌરુષં મમ
મદ અને બળથી ભરેલા સામે દૈવનું બળ તેટલું ચાલતું નથી; મારા તીવ્ર પુરુષાર્થથી દુશ્મનને દુઃખ મળશે.
ઊર્ધ્વં વર્ષસહસ્રાન્તે પ્રજાપાલ્યમનન્તરમ્। આર્યપુત્રાઃ કરિષ્યન્તિ વનવાસં ગતે ત્વયિ
હજાર વર્ષ પૂરા થયા પછી અને આર્યપુત્રોનું રાજ્યપાલન પૂર્ણ થયા પછી જ તારે વનમાં જવું યોગ્ય છે—હમણા તો નહીં.
પૂર્વરાજર્ષિવૃત્ત્યા હિ વનવાસોઽભિધીયતે। પ્રજા નિક્ષિપ્ય પુત્રેષુ પુત્રવત્ પરિપાલને
ક્યાંક તો પૂર્વજ રાજર્ષિઓની રીત પ્રમાણે, પ્રજાને પોતાના પુત્રો પાસે સોંપી અને તેમને સંતાન સમાન સંભાળી, પછી જ વનમાં જવાનું કહેવાયું છે.
સ ચેદ્ રાજન્યનેકાગ્રે રાજ્યવિભ્રમશઙ્કયા। નૈવમિચ્છસિ ધર્માત્મન્ રાજ્યં રામ ત્વમાત્મનિ
પણ જો અનેક રાજકુમારોને લઈને રાજ્યમાં ગડબડ થાય એ ભયથી, હે ધર્મનિષ્ઠ રામ, તું પોતે રાજ્ય લેવું ઇચ્છતો નથી—
પ્રતિજાને ચ તે વીર મા ભૂવં વીરલોકભાક્। રાજ્યં ચ તવ રક્ષેયમહં વેલેવ સાગરમ્
હું તને વચન આપું છું, હે વીર, કે હું કદી વીરલોકની ઈચ્છા રાખીશ નહીં; હું તારા રાજ્યને એ રીતે રક્ષીશ જેમ કિનારો સાગરને રક્ષે છે.
મઙ્ગલૈરભિષિઞ્ચસ્વ તત્ર ત્વં વ્યાપૃતો ભવ। અહમેકો મહીપાલાનલં વારયિતું બલાત્
શુભ મુહૂર્તે તું રાજ્યાભિષેક કરાવ અને ત્યાં વ્યસ્ત રહેજે; બાકી રાજાઓના ગુસ્સા અને વિરોધને હું એકલો જ દમન કરીશ.
ન શોભાર્થાવિમૌ બાહૂ ન ધનુર્ભૂષણાય મે। નાસિરાબન્ધનાર્થાય ન શરાઃ સ્તમ્ભહેતવઃ
મારા આ બે હાથ શોભા માટે નથી, ધનુષ્ય પણ શણગાર માટે નથી; માથાનો પટ્ટો પણ શણગાર માટે નથી, અને બાણ પણ માત્ર દેખાડા માટે નથી.
અમિત્રમથનાર્થાય સર્વમેતચ્ચતુષ્ટયમ્। ન ચાહં કામયેઽત્યર્થં યઃ સ્યાચ્છત્રુર્મતો મમ
આ ચારેય—હાથ, ધનુષ્ય, પટ્ટો અને બાણ—મારા દુશ્મનોને દમન કરવા માટે છે; અને જે મારા દુશ્મન ગણાય છે, તેની પાસે હું કશું વધુ ઈચ્છતો નથી.
અસિના તીક્ષ્ણધારેણ વિદ્યુચ્ચલિતવર્ચસા। પ્રગૃહીતેન વૈ શત્રું વજ્રિણં વા ન કલ્પયે
વીજળી જેવી ચમકતી ધારવાળી તલવારથી, હું તો વજ્રધારી દુશ્મનને પણ મારા સમાન માનતો નથી.
ખડ્ગનિષ્પેષનિષ્પિષ્ટૈર્ગહના દુશ્ચરા ચ મે। હસ્ત્યશ્વરથિહસ્તોરુશિરોભિર્ભવિતા મહી
મારી તલવારના ઘા થી, હાથી, ઘોડા, રથચાલક અને યોદ્ધાઓના માથા, હાથ, પગ અને જાંઘો ધરતી પર ઢળી જશે, જેથી પૃથ્વી પસાર થવી મુશ્કેલ બની જશે.
ખડ્ગધારાહતા મેઽદ્ય દીપ્યમાના ઇવાગ્નયઃ। પતિષ્યન્તિ દ્વિષો ભૂમૌ મેઘા ઇવ સવિદ્યુતઃ
મારી તલવારની ધારથી ઘાયલ થયેલા દુશ્મનો, વીજળીવાળા મેઘ જેવું જ્વલંત થઈ જમીન પર પડી જશે.
બદ્ધગોધાઙ્ગુલિત્રાણે પ્રગૃહીતશરાસને। કથં પુરુષમાની સ્યાત્ પુરુષાણાં મયિ સ્થિતે
મારા હાથમાં ત્વચાના રક્ષણવાળા અંગુઠી, ધનુષ્ય અને બાણ હોય ત્યારે, હું પુરુષોમાં ઊભો હોઉં ત્યારે બીજું કોઈ પુરુષ પોતાને સાચો પુરુષ કેમ માની શકે?
બહુભિશ્ચૈકમત્યસ્યન્નેકેન ચ બહૂઞ્જનાન્। વિનિયોક્ષ્યામ્યહં બાણાન્નૃવાજિગજમર્મસુ
હું મારા તીરો વડે એક સાથે મળીને આવેલા અનેક શત્રુઓને પણ હરાવી શકું છું, અને જો એકલો પણ હોઉં તો પણ અનેક માણસો, ઘોડા અને હાથીઓના મહત્વના અંગોને નિશાન બનાવીને તેમને પરાજય આપી શકું છું.
અદ્ય મેઽસ્ત્રપ્રભાવસ્ય પ્રભાવઃ પ્રભવિષ્યતિ। રાજ્ઞશ્ચાપ્રભુતાં કર્તું પ્રભુત્વં ચ તવ પ્રભો
આજે મારા શસ્ત્રોની શક્તિ સાચે જ દેખાશે; રાજાને નિર્બળ બનાવીને, પ્રભુ, તમારી સત્તા સ્થાપિત કરીશ.
અદ્ય ચન્દનસારસ્ય કેયૂરામોક્ષણસ્ય ચ। વસૂનાં ચ વિમોક્ષસ્ય સુહૃદાં પાલનસ્ય ચ
આજે ચંદનના લપસ, હાથના કડા ઉતારવાનો, ધન-દોળ છોડી દેવાનો અને મિત્રોનું રક્ષણ કરવાનો સમય છે.
અનુરૂપાવિમૌ બાહૂ રામ કર્મ કરિષ્યતઃ। અભિષેચનવિઘ્નસ્ય કર્તૄણાં તે નિવારણે
હે રામ, મારા આ બંને હાથ એ કામ કરવા માટે યોગ્ય છે—ખાસ કરીને, જે લોકો તમારા અભિષેકમાં અવરોધ ઊભો કરે છે, તેમને દૂર કરવા માટે.
બ્રવીહિ કોઽદ્યૈવ મયા વિયુજ્યતાં તવાસુહૃત્ પ્રાણયશઃસુહૃજ્જનૈઃ। યથા તવેયં વસુધા વશા ભવેત્ તથૈવ માં શાધિ તવાસ્મિ કિંકરઃ
મને કહો, આજે કયા એવા વ્યક્તિને હું દંડ આપું, જે તમારો મિત્ર નથી છતાં જીવન, પ્રતિષ્ઠા અને પોતાના સમર્થકો પર ગર્વ કરે છે—જે રીતે આ ધરતી તમારી અધિન રહે; તમે જે કહો તે હું કરું, કારણ કે હું તમારો દાસ છું.
વિમૃજ્ય બાષ્પં પરિસાન્ત્વ્ય ચાસકૃત્ સ લક્ષ્મણં રાઘવવંશવર્ધનઃ। ઉવાચ પિત્રોર્વચને વ્યવસ્થિતં નિબોધ મામેષ હિ સૌમ્ય સત્પથઃ
આંસુ પુંછીને અને વારંવાર લક્ષ્મણને શાંત કરી, રાઘવ વંશને વધારનાર રામે કહ્યું: 'હે સૌમ્ય, સાંભળ, હું પિતાજીના આજ્ઞાનું પાલન કરવા માટે નિશ્ચય કર્યો છે; આ જ સાચો માર્ગ છે.'
thumb|ચતુર્વિંશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે અયોધ્યાકાણ્ડે ચતુર્વિંશઃ સર્ગઃ ॥૨-
શ્રેષ્ઠ વાલ્મીકિ રામાયણના અયોધ્યા કાંડનો ચોવીસમો સર્ગ હવે સાંભળો.
તં સમીક્ષ્ય વ્યવસિતં પિતુર્નિર્દેશપાલને। કૌસલ્યા બાષ્પસંરુદ્ધા વચો ધર્મિષ્ઠમબ્રવીત્
પિતાની આજ્ઞાનું પાલન કરવા માટે રામ નિશ્ચિત થયો છે તે જોઈ, કૌશલ્યાએ, આંખોમાંથી આંસુ રોકતી, ધર્મભર્યું વચન કહ્યું.
અદૃષ્ટદુઃખો ધર્માત્મા સર્વભૂતપ્રિયંવદઃ। મયિ જાતો દશરથાત્ કથમુઞ્છેન વર્તયેત્
જે પુત્રે કદી દુઃખ જોયું નથી, જે ધર્મનિષ્ઠ છે અને સર્વે પ્રાણીઓ સાથે મીઠું બોલે છે—એ દશરથપુત્રે હવે ઉંઝા-મૂળ ખાઈને કેમ જીવશે?
યસ્ય ભૃત્યાશ્ચ દાસાશ્ચ મૃષ્ટાન્યન્નાનિ ભુઞ્જતે। કથં સ ભોક્ષ્યતે રામો વને મૂલફલાન્યયમ્
જેના દાસો અને સેવકો પણ સારા-સારા ભોજન કરે છે, એ રામ હવે જંગલમાં મૂળ અને ફળ કેવી રીતે ખાશે?