અગ્રાક્ષ્ણા વીક્ષમાણસ્તુ તિર્યગ્ભ્રાતરમબ્રવીત્। અસ્થાને સમ્ભ્રમો યસ્ય જાતો વૈ સુમહાનયમ્
પછી એણે આંખના કોણે ભાઈને જોઈને કહ્યું: 'આ તારો મોટો ઉદ્વેગ વ્યર્થ છે.'
ધર્મદોષપ્રસઙ્ગેન લોકસ્યાનતિશઙ્કયા। કથં હ્યેતદસમ્ભ્રાન્તસ્ત્વદ્વિધો વક્તુમર્હતિ
ધર્મના ભયથી અને લોકોના વધુ માનથી, તારા જેવા સ્થિર મનવાળા માણસે આવું કેમ બોલવું જોઈએ?
યથા હ્યેવમશૌણ્ડીરં શૌણ્ડીરઃ ક્ષત્રિયર્ષભઃ। કિં નામ કૃપણં દૈવમશક્તમભિશંસસિ
તું તો પરાક્રમી ક્ષત્રિય છે, તો પછી તું ભાગ્યને નિર્બળ અને દયનીય કહીને કેમ દુર્બળતા દર્શાવે છે?
પાપયોસ્તે કથં નામ તયોઃ શઙ્કા ન વિદ્યતે। સન્તિ ધર્મોપધાસક્તા ધર્માત્મન્ કિં ન બુધ્યસે
તેઓ બંનેમાં તું કોઈ દોષની શંકા કેમ નથી કરતો? ઘણા લોકો ધર્મનું ઢોંગ કરે છે, ધર્મપ્રિય, શું તને એ સમજાતું નથી?
તયોઃ સુચરિતં સ્વાર્થં શાઠ્યાત્ પરિજિહીર્ષતોઃ। યદિ નૈવં વ્યવસિતં સ્યાદ્ધિ પ્રાગેવ રાઘવ। તયોઃ પ્રાગેવ દત્તશ્ચ સ્યાદ્ વરઃ પ્રકૃતશ્ચ સઃ
જો તેમનું વર્તન સાચું અને નિષ્કપટ હોત, તો રાઘવ, એ વર તો બહુ પહેલાં જ માગી લેવાત અને યોગ્ય પણ હોત.
લોકવિદ્વિષ્ટમારબ્ધં ત્વદન્યસ્યાભિષેચનમ્। નોત્સહે સહિતું વીર તત્ર મે ક્ષન્તુમર્હસિ
જે રાજ્યાભિષેક લોકોના મનમાં અપ્રિય રીતે શરૂ થયો છે, એ હું સહન કરી શકતો નથી, હે વીર, આ બાબતે મને માફ કરજે.
યેનૈવમાગતા દ્વૈધં તવ બુદ્ધિર્મહામતે। સોઽપિ ધર્મો મમ દ્વેષ્યો યત્પ્રસઙ્ગાદ્ વિમુહ્યસિ
હે વિદ્વાન, જે ધર્મના કારણે તારા મનમાં સંશય આવ્યો છે, એ ધર્મ પણ મને અસહ્ય છે, કારણ કે એ તને મૂંઝવણમાં મૂકે છે.
કથં ત્વં કર્મણા શક્તઃ કૈકેયીવશવર્તિનઃ। કરિષ્યસિ પિતુર્વાક્યમધર્મિષ્ઠં વિગર્હિતમ્
તું પોતે કર્મશીલ થઈને, કૈકેયીના વશમાં રહી, પિતાના અધર્મ અને નિંદનીય આજ્ઞાનું પાલન કેમ કરી શકે?
યદયં કિલ્બિષાદ્ ભેદઃ કૃતોઽપ્યેવં ન ગૃહ્યતે। જાયતે તત્ર મે દુઃખં ધર્મસઙ્ગશ્ચ ગર્હિતઃ
આ વિભાજન પાપથી થયું છે, છતાં તું એને માનતો નથી; એથી મને દુઃખ થાય છે અને તારો ધર્મપ્રેમ અહીં નિંદનીય છે.
તવાયં ધર્મસંયોગો લોકસ્યાસ્ય વિગર્હિતઃ। મનસાપિ કથં કામં કુર્યાત્ ત્વાં કામવૃત્તયોઃ। તયોસ્ત્વહિતયોર્નિત્યં શત્ર્વોઃ પિત્રભિધાનયોઃ
તારો આ ધર્મપ્રેમ આખા સમાજમાં નિંદનીય છે; તું કેમ મનથી પણ એવા બે લોકોની સેવા કરવા ઈચ્છે છે, જે હંમેશા પોતાના હિત માટે જ ચાલે છે અને નામે પિતા-માતા છે પણ વાસ્તવમાં દુશ્મન છે?
યદ્યપિ પ્રતિપત્તિસ્તે દૈવી ચાપિ તયોર્મતમ્। તથાપ્યુપેક્ષણીયં તે ન મે તદપિ રોચતે
ભલે તારો નિશ્ચય અને તેમનો ઈરાદો ભાગ્યથી નક્કી થયો હોય, તોયે તારે એને અવગણવું જોઈએ; પણ એ પણ મને પસંદ નથી.
વિક્લવો વીર્યહીનો યઃ સ દૈવમનુવર્તતે। વીરાઃ સમ્ભાવિતાત્માનો ન દૈવં પર્યુપાસતે
જે માણસ નિર્બળ અને બેઉમંગ હોય છે એ જ ભાગ્યના પીછે ચાલે છે; પણ વીર અને આત્મગૌરવ ધરાવનારા પુરુષો કદી ભાગ્યને વશ થતા નથી.
દૈવં પુરુષકારેણ યઃ સમર્થઃ પ્રબાધિતુમ્। ન દૈવેન વિપન્નાર્થઃ પુરુષઃ સોઽવસીદતિ
જે મનુષ્ય પોતાના પ્રયત્નથી ભાગ્યને જીતવામાં સમર્થ હોય છે, તે તો દૈવથી દુઃખ ભોગવતો હોવા છતાં કદી નિરાશ થતો નથી.
દ્રક્ષ્યન્તિ ત્વદ્ય દૈવસ્ય પૌરુષં પુરુષસ્ય ચ। દૈવમાનુષયોરદ્ય વ્યક્તા વ્યક્તિર્ભવિષ્યતિ
આજે લોકો ભાગ્ય અને પુરુષાર્થની શક્તિ જોઈ લેશે; આજે દૈવ અને માનવ પ્રયત્ન વચ્ચેનો ફરક સ્પષ્ટ થશે.
અદ્ય મે પૌરુષહતં દૈવં દ્રક્ષ્યન્તિ વૈ જનાઃ। યૈર્દૈવાદાહતં તેઽદ્ય દૃષ્ટં રાજ્યાભિષેચનમ્
આજે લોકો મારા પુરુષાર્થથી દૈવને હરાવાતું જોઈ લેશે—જે લોકોએ દૈવથી તારો રાજ્યાભિષેક અટકતો જોયો હતો.
અત્યઙ્કુશમિવોદ્દામં ગજં મદજલોદ્ધતમ્। પ્રધાવિતમહં દૈવં પૌરુષેણ નિવર્તયે
જેમ મદમાં ચૂર થયેલો અને અંકુશથી પણ ન અટકતો ગજ મહાશક્તિશાળી હોય છે, તેમ હું દૈવને દોડાવીને મારા પુરુષાર્થથી પાછું ફેરવી દઈશ.
લોકપાલાઃ સમસ્તાસ્તે નાદ્ય રામાભિષેચનમ્। ન ચ કૃત્સ્નાસ્ત્રયો લોકા વિહન્યુઃ કિં પુનઃ પિતા
આજે, હે રામ, તારો રાજ્યાભિષેક અટકાવવા માટે બધા લોકપાલો કે ત્રણેય લોક પણ એક થઈ જાય તો પણ રોકી શકતા નથી—તો પછી પિતા તો શું કરી શકે!
યૈર્વિવાસસ્તવારણ્યે મિથો રાજન્ સમર્થિતઃ। અરણ્યે તે વિવત્સ્યન્તિ ચતુર્દશ સમાસ્તથા
હે રાજન, જેમણે તારી વનવાસની યોજના ઘડી છે, તેઓ પોતે ચૌદ વર્ષ સુધી વનમાં રહેશે.
મદ્બલેન વિરુદ્ધાય ન સ્યાદ્ દૈવબલં તથા। પ્રભવિષ્યતિ દુઃખાય યથોગ્રં પૌરુષં મમ
મદ અને બળથી ભરેલા સામે દૈવનું બળ તેટલું ચાલતું નથી; મારા તીવ્ર પુરુષાર્થથી દુશ્મનને દુઃખ મળશે.
ઊર્ધ્વં વર્ષસહસ્રાન્તે પ્રજાપાલ્યમનન્તરમ્। આર્યપુત્રાઃ કરિષ્યન્તિ વનવાસં ગતે ત્વયિ
હજાર વર્ષ પૂરા થયા પછી અને આર્યપુત્રોનું રાજ્યપાલન પૂર્ણ થયા પછી જ તારે વનમાં જવું યોગ્ય છે—હમણા તો નહીં.
પૂર્વરાજર્ષિવૃત્ત્યા હિ વનવાસોઽભિધીયતે। પ્રજા નિક્ષિપ્ય પુત્રેષુ પુત્રવત્ પરિપાલને
ક્યાંક તો પૂર્વજ રાજર્ષિઓની રીત પ્રમાણે, પ્રજાને પોતાના પુત્રો પાસે સોંપી અને તેમને સંતાન સમાન સંભાળી, પછી જ વનમાં જવાનું કહેવાયું છે.
સ ચેદ્ રાજન્યનેકાગ્રે રાજ્યવિભ્રમશઙ્કયા। નૈવમિચ્છસિ ધર્માત્મન્ રાજ્યં રામ ત્વમાત્મનિ
પણ જો અનેક રાજકુમારોને લઈને રાજ્યમાં ગડબડ થાય એ ભયથી, હે ધર્મનિષ્ઠ રામ, તું પોતે રાજ્ય લેવું ઇચ્છતો નથી—
પ્રતિજાને ચ તે વીર મા ભૂવં વીરલોકભાક્। રાજ્યં ચ તવ રક્ષેયમહં વેલેવ સાગરમ્
હું તને વચન આપું છું, હે વીર, કે હું કદી વીરલોકની ઈચ્છા રાખીશ નહીં; હું તારા રાજ્યને એ રીતે રક્ષીશ જેમ કિનારો સાગરને રક્ષે છે.
મઙ્ગલૈરભિષિઞ્ચસ્વ તત્ર ત્વં વ્યાપૃતો ભવ। અહમેકો મહીપાલાનલં વારયિતું બલાત્
શુભ મુહૂર્તે તું રાજ્યાભિષેક કરાવ અને ત્યાં વ્યસ્ત રહેજે; બાકી રાજાઓના ગુસ્સા અને વિરોધને હું એકલો જ દમન કરીશ.
ન શોભાર્થાવિમૌ બાહૂ ન ધનુર્ભૂષણાય મે। નાસિરાબન્ધનાર્થાય ન શરાઃ સ્તમ્ભહેતવઃ
મારા આ બે હાથ શોભા માટે નથી, ધનુષ્ય પણ શણગાર માટે નથી; માથાનો પટ્ટો પણ શણગાર માટે નથી, અને બાણ પણ માત્ર દેખાડા માટે નથી.
અમિત્રમથનાર્થાય સર્વમેતચ્ચતુષ્ટયમ્। ન ચાહં કામયેઽત્યર્થં યઃ સ્યાચ્છત્રુર્મતો મમ
આ ચારેય—હાથ, ધનુષ્ય, પટ્ટો અને બાણ—મારા દુશ્મનોને દમન કરવા માટે છે; અને જે મારા દુશ્મન ગણાય છે, તેની પાસે હું કશું વધુ ઈચ્છતો નથી.
અસિના તીક્ષ્ણધારેણ વિદ્યુચ્ચલિતવર્ચસા। પ્રગૃહીતેન વૈ શત્રું વજ્રિણં વા ન કલ્પયે
વીજળી જેવી ચમકતી ધારવાળી તલવારથી, હું તો વજ્રધારી દુશ્મનને પણ મારા સમાન માનતો નથી.
ખડ્ગનિષ્પેષનિષ્પિષ્ટૈર્ગહના દુશ્ચરા ચ મે। હસ્ત્યશ્વરથિહસ્તોરુશિરોભિર્ભવિતા મહી
મારી તલવારના ઘા થી, હાથી, ઘોડા, રથચાલક અને યોદ્ધાઓના માથા, હાથ, પગ અને જાંઘો ધરતી પર ઢળી જશે, જેથી પૃથ્વી પસાર થવી મુશ્કેલ બની જશે.
ખડ્ગધારાહતા મેઽદ્ય દીપ્યમાના ઇવાગ્નયઃ। પતિષ્યન્તિ દ્વિષો ભૂમૌ મેઘા ઇવ સવિદ્યુતઃ
મારી તલવારની ધારથી ઘાયલ થયેલા દુશ્મનો, વીજળીવાળા મેઘ જેવું જ્વલંત થઈ જમીન પર પડી જશે.
બદ્ધગોધાઙ્ગુલિત્રાણે પ્રગૃહીતશરાસને। કથં પુરુષમાની સ્યાત્ પુરુષાણાં મયિ સ્થિતે
મારા હાથમાં ત્વચાના રક્ષણવાળા અંગુઠી, ધનુષ્ય અને બાણ હોય ત્યારે, હું પુરુષોમાં ઊભો હોઉં ત્યારે બીજું કોઈ પુરુષ પોતાને સાચો પુરુષ કેમ માની શકે?