તસ્માદપરિતાપઃ સંસ્ત્વમપ્યનુવિધાય મામ્। પ્રતિસંહારય ક્ષિપ્રમાભિષેચનિકીં ક્રિયામ્
તેથી, તું પણ દુઃખ ન કર. મારી વાત માનીને, તું પણ ઝડપથી રાજ્યાભિષેકની તૈયારીઓ પાછી ખેંચી લે.
એભિરેવ ઘટૈઃ સર્વૈરભિષેચનસમ્ભૃતૈઃ। મમ લક્ષ્મણ તાપસ્યે વ્રતસ્નાનં ભવિષ્યતિ
લક્ષ્મણ, આ રાજાભિષેક માટે તૈયાર કરેલા બધા ઘડાંથી જ હું હવે વ્રતસ્નાન કરીશ.
અથવા કિં મયૈતેન રાજ્યદ્રવ્યમયેન તુ। ઉદ્ધૃતં મે સ્વયં તોયં વ્રતાદેશં કરિષ્યતિ
કે પછી, મને આ રાજસી સામગ્રીની જરૂર જ શું છે? હું પોતે જ જે પાણી લાવીશ, એ મારા વ્રત માટે પૂરતું થશે.
મા ચ લક્ષ્મણ સંતાપં કાર્ષીર્લક્ષ્મ્યા વિપર્યયે। રાજ્યં વા વનવાસો વા વનવાસો મહોદયઃ
લક્ષ્મણ, તું પણ કિસ્મતના ફેરથી દુઃખી ન થા. રાજ્ય મળે કે વનવાસ, વનમાં રહેવું તો મહાન પુણ્યદાયક છે.
ન લક્ષ્મણાસ્મિન્ મમ રાજ્યવિઘ્ને માતા યવીયસ્યભિશઙ્કિતવ્યા। દૈવાભિપન્ના ન પિતા કથંચિ- જ્જાનાસિ દૈવં હિ તથાપ્રભાવમ્
લક્ષ્મણ કે મારા નાના માતા રાજયમાં અવરોધ લાવવાના સંદર્ભે શંકાસ્પદ નથી. આ બધું તો ભાગ્યની લિલા છે, પિતા તો કોઈ રીતે જવાબદાર નથી. તું જાણે છે કે ભાગ્યની શક્તિ કેટલી પ્રબળ છે.
thumb|ત્રયોવિંશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે અયોધ્યાકાણ્ડે ત્રયોવિંશઃ સર્ગઃ ॥૨-
હવે શ્રીમદ્વાલ્મીકિ રામાયણના અયોધ્યા કાંડનો ત્રીસમો અધ્યાય સાંભળો.
ઇતિ બ્રુવતિ રામે તુ લક્ષ્મણોઽવાક્ શિરા ઇવ। ધ્યાત્વા મધ્યં જગામાશુ સહસા દૈન્યહર્ષયોઃ
રામે આવું કહ્યું ત્યારે લક્ષ્મણે માથું નમાવી, મનમાં દુઃખ અને ગુસ્સાથી ભરાઈ, તરત જ વચ્ચે પ્રવેશ કર્યો.
તદા તુ બદ્ધ્વા ભ્રુકુટીં ભ્રુવોર્મધ્યે નરર્ષભઃ। નિશશ્વાસ મહાસર્પો બિલસ્થ ઇવ રોષિતઃ
એ સમયે મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ લક્ષ્મણે ભ્રૂકુટિ ચડાવી, ગુસ્સે ભરાઈને મોટા સાપ જેવો ઊંડો શ્વાસ લીધો.
તસ્ય દુષ્પ્રતિવીક્ષ્યં તદ્ ભ્રુકુટીસહિતં તદા। બભૌ ક્રુદ્ધસ્ય સિંહસ્ય મુખસ્ય સદૃશં મુખમ્
તેની ભયાનક ભ્રૂકુટિ સાથેનું મુખ એ સમયે ગુસ્સે ભરાયેલા સિંહના મુખ જેવું દેખાતું હતું, જેને જોવા પણ ડર લાગતો હતો.
અગ્રહસ્તં વિધુન્વંસ્તુ હસ્તી હસ્તમિવાત્મનઃ। તિર્યગૂર્ધ્વં શરીરે ચ પાતયિત્વા શિરોધરામ્
એણે મુઠી બાંધીને હાથ હલાવ્યો, જેમ હાથી પોતાનો સુંડ હલાવે છે, અને માથું બાજુ અને ઉપર ઝુકાવીને ગળું ઢીલું પાડી દીધું.
અગ્રાક્ષ્ણા વીક્ષમાણસ્તુ તિર્યગ્ભ્રાતરમબ્રવીત્। અસ્થાને સમ્ભ્રમો યસ્ય જાતો વૈ સુમહાનયમ્
પછી એણે આંખના કોણે ભાઈને જોઈને કહ્યું: 'આ તારો મોટો ઉદ્વેગ વ્યર્થ છે.'
ધર્મદોષપ્રસઙ્ગેન લોકસ્યાનતિશઙ્કયા। કથં હ્યેતદસમ્ભ્રાન્તસ્ત્વદ્વિધો વક્તુમર્હતિ
ધર્મના ભયથી અને લોકોના વધુ માનથી, તારા જેવા સ્થિર મનવાળા માણસે આવું કેમ બોલવું જોઈએ?
યથા હ્યેવમશૌણ્ડીરં શૌણ્ડીરઃ ક્ષત્રિયર્ષભઃ। કિં નામ કૃપણં દૈવમશક્તમભિશંસસિ
તું તો પરાક્રમી ક્ષત્રિય છે, તો પછી તું ભાગ્યને નિર્બળ અને દયનીય કહીને કેમ દુર્બળતા દર્શાવે છે?
પાપયોસ્તે કથં નામ તયોઃ શઙ્કા ન વિદ્યતે। સન્તિ ધર્મોપધાસક્તા ધર્માત્મન્ કિં ન બુધ્યસે
તેઓ બંનેમાં તું કોઈ દોષની શંકા કેમ નથી કરતો? ઘણા લોકો ધર્મનું ઢોંગ કરે છે, ધર્મપ્રિય, શું તને એ સમજાતું નથી?
તયોઃ સુચરિતં સ્વાર્થં શાઠ્યાત્ પરિજિહીર્ષતોઃ। યદિ નૈવં વ્યવસિતં સ્યાદ્ધિ પ્રાગેવ રાઘવ। તયોઃ પ્રાગેવ દત્તશ્ચ સ્યાદ્ વરઃ પ્રકૃતશ્ચ સઃ
જો તેમનું વર્તન સાચું અને નિષ્કપટ હોત, તો રાઘવ, એ વર તો બહુ પહેલાં જ માગી લેવાત અને યોગ્ય પણ હોત.
લોકવિદ્વિષ્ટમારબ્ધં ત્વદન્યસ્યાભિષેચનમ્। નોત્સહે સહિતું વીર તત્ર મે ક્ષન્તુમર્હસિ
જે રાજ્યાભિષેક લોકોના મનમાં અપ્રિય રીતે શરૂ થયો છે, એ હું સહન કરી શકતો નથી, હે વીર, આ બાબતે મને માફ કરજે.
યેનૈવમાગતા દ્વૈધં તવ બુદ્ધિર્મહામતે। સોઽપિ ધર્મો મમ દ્વેષ્યો યત્પ્રસઙ્ગાદ્ વિમુહ્યસિ
હે વિદ્વાન, જે ધર્મના કારણે તારા મનમાં સંશય આવ્યો છે, એ ધર્મ પણ મને અસહ્ય છે, કારણ કે એ તને મૂંઝવણમાં મૂકે છે.
કથં ત્વં કર્મણા શક્તઃ કૈકેયીવશવર્તિનઃ। કરિષ્યસિ પિતુર્વાક્યમધર્મિષ્ઠં વિગર્હિતમ્
તું પોતે કર્મશીલ થઈને, કૈકેયીના વશમાં રહી, પિતાના અધર્મ અને નિંદનીય આજ્ઞાનું પાલન કેમ કરી શકે?
યદયં કિલ્બિષાદ્ ભેદઃ કૃતોઽપ્યેવં ન ગૃહ્યતે। જાયતે તત્ર મે દુઃખં ધર્મસઙ્ગશ્ચ ગર્હિતઃ
આ વિભાજન પાપથી થયું છે, છતાં તું એને માનતો નથી; એથી મને દુઃખ થાય છે અને તારો ધર્મપ્રેમ અહીં નિંદનીય છે.
તવાયં ધર્મસંયોગો લોકસ્યાસ્ય વિગર્હિતઃ। મનસાપિ કથં કામં કુર્યાત્ ત્વાં કામવૃત્તયોઃ। તયોસ્ત્વહિતયોર્નિત્યં શત્ર્વોઃ પિત્રભિધાનયોઃ
તારો આ ધર્મપ્રેમ આખા સમાજમાં નિંદનીય છે; તું કેમ મનથી પણ એવા બે લોકોની સેવા કરવા ઈચ્છે છે, જે હંમેશા પોતાના હિત માટે જ ચાલે છે અને નામે પિતા-માતા છે પણ વાસ્તવમાં દુશ્મન છે?
યદ્યપિ પ્રતિપત્તિસ્તે દૈવી ચાપિ તયોર્મતમ્। તથાપ્યુપેક્ષણીયં તે ન મે તદપિ રોચતે
ભલે તારો નિશ્ચય અને તેમનો ઈરાદો ભાગ્યથી નક્કી થયો હોય, તોયે તારે એને અવગણવું જોઈએ; પણ એ પણ મને પસંદ નથી.
વિક્લવો વીર્યહીનો યઃ સ દૈવમનુવર્તતે। વીરાઃ સમ્ભાવિતાત્માનો ન દૈવં પર્યુપાસતે
જે માણસ નિર્બળ અને બેઉમંગ હોય છે એ જ ભાગ્યના પીછે ચાલે છે; પણ વીર અને આત્મગૌરવ ધરાવનારા પુરુષો કદી ભાગ્યને વશ થતા નથી.
દૈવં પુરુષકારેણ યઃ સમર્થઃ પ્રબાધિતુમ્। ન દૈવેન વિપન્નાર્થઃ પુરુષઃ સોઽવસીદતિ
જે મનુષ્ય પોતાના પ્રયત્નથી ભાગ્યને જીતવામાં સમર્થ હોય છે, તે તો દૈવથી દુઃખ ભોગવતો હોવા છતાં કદી નિરાશ થતો નથી.
દ્રક્ષ્યન્તિ ત્વદ્ય દૈવસ્ય પૌરુષં પુરુષસ્ય ચ। દૈવમાનુષયોરદ્ય વ્યક્તા વ્યક્તિર્ભવિષ્યતિ
આજે લોકો ભાગ્ય અને પુરુષાર્થની શક્તિ જોઈ લેશે; આજે દૈવ અને માનવ પ્રયત્ન વચ્ચેનો ફરક સ્પષ્ટ થશે.
અદ્ય મે પૌરુષહતં દૈવં દ્રક્ષ્યન્તિ વૈ જનાઃ। યૈર્દૈવાદાહતં તેઽદ્ય દૃષ્ટં રાજ્યાભિષેચનમ્
આજે લોકો મારા પુરુષાર્થથી દૈવને હરાવાતું જોઈ લેશે—જે લોકોએ દૈવથી તારો રાજ્યાભિષેક અટકતો જોયો હતો.
અત્યઙ્કુશમિવોદ્દામં ગજં મદજલોદ્ધતમ્। પ્રધાવિતમહં દૈવં પૌરુષેણ નિવર્તયે
જેમ મદમાં ચૂર થયેલો અને અંકુશથી પણ ન અટકતો ગજ મહાશક્તિશાળી હોય છે, તેમ હું દૈવને દોડાવીને મારા પુરુષાર્થથી પાછું ફેરવી દઈશ.
લોકપાલાઃ સમસ્તાસ્તે નાદ્ય રામાભિષેચનમ્। ન ચ કૃત્સ્નાસ્ત્રયો લોકા વિહન્યુઃ કિં પુનઃ પિતા
આજે, હે રામ, તારો રાજ્યાભિષેક અટકાવવા માટે બધા લોકપાલો કે ત્રણેય લોક પણ એક થઈ જાય તો પણ રોકી શકતા નથી—તો પછી પિતા તો શું કરી શકે!
યૈર્વિવાસસ્તવારણ્યે મિથો રાજન્ સમર્થિતઃ। અરણ્યે તે વિવત્સ્યન્તિ ચતુર્દશ સમાસ્તથા
હે રાજન, જેમણે તારી વનવાસની યોજના ઘડી છે, તેઓ પોતે ચૌદ વર્ષ સુધી વનમાં રહેશે.
મદ્બલેન વિરુદ્ધાય ન સ્યાદ્ દૈવબલં તથા। પ્રભવિષ્યતિ દુઃખાય યથોગ્રં પૌરુષં મમ
મદ અને બળથી ભરેલા સામે દૈવનું બળ તેટલું ચાલતું નથી; મારા તીવ્ર પુરુષાર્થથી દુશ્મનને દુઃખ મળશે.
ઊર્ધ્વં વર્ષસહસ્રાન્તે પ્રજાપાલ્યમનન્તરમ્। આર્યપુત્રાઃ કરિષ્યન્તિ વનવાસં ગતે ત્વયિ
હજાર વર્ષ પૂરા થયા પછી અને આર્યપુત્રોનું રાજ્યપાલન પૂર્ણ થયા પછી જ તારે વનમાં જવું યોગ્ય છે—હમણા તો નહીં.