કૃતાન્ત એવ સૌમિત્રે દ્રષ્ટવ્યો મત્પ્રવાસને। રાજ્યસ્ય ચ વિતીર્ણસ્ય પુનરેવ નિવર્તને
હે સૌમ્ય લક્ષ્મણ, મારા વનવાસ અને પહેલેથી મળેલા રાજ્યના પાછા ખેંચાઈ જવામાં માત્ર કિસ્મતનું જ પ્રભુત્વ છે.
કૈકેય્યાઃ પ્રતિપત્તિર્હિ કથં સ્યાન્મમ વેદને। યદિ તસ્યા ન ભાવોઽયં કૃતાન્તવિહિતો ભવેત્
કૈકેયીનું મન મને દુઃખ આપવા કેમ તૈયાર થયું હશે? જો એનો વિચાર કિસ્મતથી ન નક્કી થયો હોત તો આવું શક્ય જ ન હોત.
જાનાસિ હિ યથા સૌમ્ય ન માતૃષુ મમાન્તરમ્। ભૂતપૂર્વં વિશેષો વા તસ્યા મયિ સુતેઽપિ વા
હે સૌમ્ય, તું જાણે છે કે મેં કદી પણ મારી માતાઓમાં કોઈ ભેદભાવ કર્યો નથી, અને કદી કૈકેયી કે તેના પુત્ર માટે વિશેષ લાગણી રાખી નથી.
સોઽભિષેકનિવૃત્ત્યર્થૈઃ પ્રવાસાર્થૈશ્ચ દુર્વચૈઃ। ઉગ્રૈર્વાક્યૈરહં તસ્યા નાન્યદ્ દૈવાત્ સમર્થયે
કૈકેયી દ્વારા મારા અભિષેકને રોકવા અને મને વનમાં મોકલવા માટે જે કઠોર શબ્દો બોલાયા છે, તેમાં હું કિસ્મત સિવાય બીજું કોઈ કારણ નથી જોતો.
કથં પ્રકૃતિસમ્પન્ના રાજપુત્રી તથાગુણા। બ્રૂયાત્ સા પ્રાકૃતેવ સ્ત્રી મત્પીડ્યં ભર્તૃસંનિધૌ
રાજકુમારી હોવા છતાં અને સારા ગુણો ધરાવતી હોવા છતાં, કૈકેયી કેવી રીતે સામાન્ય સ્ત્રીની જેમ વર્તી અને પતિની હાજરીમાં મને દુઃખ આપી શકે?
યદચિન્ત્યં તુ તદ્ દૈવં ભૂતેષ્વપિ ન હન્યતે। વ્યક્તં મયિ ચ તસ્યાં ચ પતિતો હિ વિપર્યયઃ
પણ કિસ્મત એવી છે કે, જે વિચારથી પણ પર છે અને જીવંત પ્રાણીઓની પણ પરવા કરતી નથી; સ્પષ્ટ છે કે દુર્ભાગ્ય હવે મારા અને કૈકેયી બંને પર આવી પડ્યું છે.
કશ્ચ દૈવેન સૌમિત્રે યોદ્ધુમુત્સહતે પુમાન્। યસ્ય નુ ગ્રહણં કિંચિત્ કર્મણોઽન્યન્ન દૃશ્યતે
હે સૌમ્ય લક્ષ્મણ, કિસ્મત સામે કોણ લડી શકે? કારણ કે જે destined છે, એ સિવાય બીજું કશુંયે naszych કર્મોથી મળતું નથી.
ઋષયોઽપ્યુગ્રતપસો દૈવેનાભિપ્રચોદિતાઃ। ઉત્સૃજ્ય નિયમાંસ્તીવ્રાન્ ભ્રશ્યન્તે કામમન્યુભિઃ
અતિ કઠિન તપસ્યા કરનાર ઋષિઓ પણ કિસ્મતના પ્રભાવથી પોતાના કડક નિયમો છોડીને કામ અને ક્રોધના વશ થઈ જાય છે.
અસંકલ્પિતમેવેહ યદકસ્માત્ પ્રવર્તતે। નિવર્ત્યારબ્ધમારમ્ભૈર્નનુ દૈવસ્ય કર્મ તત્
અહીં જે કંઈ અચાનક થાય છે અને જે વિચાર્યા વગર શરૂ થાય છે, અને જે શરૂ કરેલા કાર્યને અટકાવે છે, એ નિશ્ચિતપણે કિસ્મતનું જ કામ છે.
એતયા તત્ત્વયા બુદ્ધ્યા સંસ્તભ્યાત્માનમાત્મના। વ્યાહતેઽપ્યભિષેકે મે પરિતાપો ન વિદ્યતે
આ સમજૂતીથી, હું પોતાને મનથી સંભાળી રાખું છું, તેથી મારા અભિષેકમાં વિઘ્ન આવ્યું છે છતાં મને કોઈ દુઃખ નથી.
તસ્માદપરિતાપઃ સંસ્ત્વમપ્યનુવિધાય મામ્। પ્રતિસંહારય ક્ષિપ્રમાભિષેચનિકીં ક્રિયામ્
તેથી, તું પણ દુઃખ ન કર. મારી વાત માનીને, તું પણ ઝડપથી રાજ્યાભિષેકની તૈયારીઓ પાછી ખેંચી લે.
એભિરેવ ઘટૈઃ સર્વૈરભિષેચનસમ્ભૃતૈઃ। મમ લક્ષ્મણ તાપસ્યે વ્રતસ્નાનં ભવિષ્યતિ
લક્ષ્મણ, આ રાજાભિષેક માટે તૈયાર કરેલા બધા ઘડાંથી જ હું હવે વ્રતસ્નાન કરીશ.
અથવા કિં મયૈતેન રાજ્યદ્રવ્યમયેન તુ। ઉદ્ધૃતં મે સ્વયં તોયં વ્રતાદેશં કરિષ્યતિ
કે પછી, મને આ રાજસી સામગ્રીની જરૂર જ શું છે? હું પોતે જ જે પાણી લાવીશ, એ મારા વ્રત માટે પૂરતું થશે.
મા ચ લક્ષ્મણ સંતાપં કાર્ષીર્લક્ષ્મ્યા વિપર્યયે। રાજ્યં વા વનવાસો વા વનવાસો મહોદયઃ
લક્ષ્મણ, તું પણ કિસ્મતના ફેરથી દુઃખી ન થા. રાજ્ય મળે કે વનવાસ, વનમાં રહેવું તો મહાન પુણ્યદાયક છે.
ન લક્ષ્મણાસ્મિન્ મમ રાજ્યવિઘ્ને માતા યવીયસ્યભિશઙ્કિતવ્યા। દૈવાભિપન્ના ન પિતા કથંચિ- જ્જાનાસિ દૈવં હિ તથાપ્રભાવમ્
લક્ષ્મણ કે મારા નાના માતા રાજયમાં અવરોધ લાવવાના સંદર્ભે શંકાસ્પદ નથી. આ બધું તો ભાગ્યની લિલા છે, પિતા તો કોઈ રીતે જવાબદાર નથી. તું જાણે છે કે ભાગ્યની શક્તિ કેટલી પ્રબળ છે.
thumb|ત્રયોવિંશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે અયોધ્યાકાણ્ડે ત્રયોવિંશઃ સર્ગઃ ॥૨-
હવે શ્રીમદ્વાલ્મીકિ રામાયણના અયોધ્યા કાંડનો ત્રીસમો અધ્યાય સાંભળો.
ઇતિ બ્રુવતિ રામે તુ લક્ષ્મણોઽવાક્ શિરા ઇવ। ધ્યાત્વા મધ્યં જગામાશુ સહસા દૈન્યહર્ષયોઃ
રામે આવું કહ્યું ત્યારે લક્ષ્મણે માથું નમાવી, મનમાં દુઃખ અને ગુસ્સાથી ભરાઈ, તરત જ વચ્ચે પ્રવેશ કર્યો.
તદા તુ બદ્ધ્વા ભ્રુકુટીં ભ્રુવોર્મધ્યે નરર્ષભઃ। નિશશ્વાસ મહાસર્પો બિલસ્થ ઇવ રોષિતઃ
એ સમયે મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ લક્ષ્મણે ભ્રૂકુટિ ચડાવી, ગુસ્સે ભરાઈને મોટા સાપ જેવો ઊંડો શ્વાસ લીધો.
તસ્ય દુષ્પ્રતિવીક્ષ્યં તદ્ ભ્રુકુટીસહિતં તદા। બભૌ ક્રુદ્ધસ્ય સિંહસ્ય મુખસ્ય સદૃશં મુખમ્
તેની ભયાનક ભ્રૂકુટિ સાથેનું મુખ એ સમયે ગુસ્સે ભરાયેલા સિંહના મુખ જેવું દેખાતું હતું, જેને જોવા પણ ડર લાગતો હતો.
અગ્રહસ્તં વિધુન્વંસ્તુ હસ્તી હસ્તમિવાત્મનઃ। તિર્યગૂર્ધ્વં શરીરે ચ પાતયિત્વા શિરોધરામ્
એણે મુઠી બાંધીને હાથ હલાવ્યો, જેમ હાથી પોતાનો સુંડ હલાવે છે, અને માથું બાજુ અને ઉપર ઝુકાવીને ગળું ઢીલું પાડી દીધું.
અગ્રાક્ષ્ણા વીક્ષમાણસ્તુ તિર્યગ્ભ્રાતરમબ્રવીત્। અસ્થાને સમ્ભ્રમો યસ્ય જાતો વૈ સુમહાનયમ્
પછી એણે આંખના કોણે ભાઈને જોઈને કહ્યું: 'આ તારો મોટો ઉદ્વેગ વ્યર્થ છે.'
ધર્મદોષપ્રસઙ્ગેન લોકસ્યાનતિશઙ્કયા। કથં હ્યેતદસમ્ભ્રાન્તસ્ત્વદ્વિધો વક્તુમર્હતિ
ધર્મના ભયથી અને લોકોના વધુ માનથી, તારા જેવા સ્થિર મનવાળા માણસે આવું કેમ બોલવું જોઈએ?
યથા હ્યેવમશૌણ્ડીરં શૌણ્ડીરઃ ક્ષત્રિયર્ષભઃ। કિં નામ કૃપણં દૈવમશક્તમભિશંસસિ
તું તો પરાક્રમી ક્ષત્રિય છે, તો પછી તું ભાગ્યને નિર્બળ અને દયનીય કહીને કેમ દુર્બળતા દર્શાવે છે?
પાપયોસ્તે કથં નામ તયોઃ શઙ્કા ન વિદ્યતે। સન્તિ ધર્મોપધાસક્તા ધર્માત્મન્ કિં ન બુધ્યસે
તેઓ બંનેમાં તું કોઈ દોષની શંકા કેમ નથી કરતો? ઘણા લોકો ધર્મનું ઢોંગ કરે છે, ધર્મપ્રિય, શું તને એ સમજાતું નથી?
તયોઃ સુચરિતં સ્વાર્થં શાઠ્યાત્ પરિજિહીર્ષતોઃ। યદિ નૈવં વ્યવસિતં સ્યાદ્ધિ પ્રાગેવ રાઘવ। તયોઃ પ્રાગેવ દત્તશ્ચ સ્યાદ્ વરઃ પ્રકૃતશ્ચ સઃ
જો તેમનું વર્તન સાચું અને નિષ્કપટ હોત, તો રાઘવ, એ વર તો બહુ પહેલાં જ માગી લેવાત અને યોગ્ય પણ હોત.
લોકવિદ્વિષ્ટમારબ્ધં ત્વદન્યસ્યાભિષેચનમ્। નોત્સહે સહિતું વીર તત્ર મે ક્ષન્તુમર્હસિ
જે રાજ્યાભિષેક લોકોના મનમાં અપ્રિય રીતે શરૂ થયો છે, એ હું સહન કરી શકતો નથી, હે વીર, આ બાબતે મને માફ કરજે.
યેનૈવમાગતા દ્વૈધં તવ બુદ્ધિર્મહામતે। સોઽપિ ધર્મો મમ દ્વેષ્યો યત્પ્રસઙ્ગાદ્ વિમુહ્યસિ
હે વિદ્વાન, જે ધર્મના કારણે તારા મનમાં સંશય આવ્યો છે, એ ધર્મ પણ મને અસહ્ય છે, કારણ કે એ તને મૂંઝવણમાં મૂકે છે.
કથં ત્વં કર્મણા શક્તઃ કૈકેયીવશવર્તિનઃ। કરિષ્યસિ પિતુર્વાક્યમધર્મિષ્ઠં વિગર્હિતમ્
તું પોતે કર્મશીલ થઈને, કૈકેયીના વશમાં રહી, પિતાના અધર્મ અને નિંદનીય આજ્ઞાનું પાલન કેમ કરી શકે?
યદયં કિલ્બિષાદ્ ભેદઃ કૃતોઽપ્યેવં ન ગૃહ્યતે। જાયતે તત્ર મે દુઃખં ધર્મસઙ્ગશ્ચ ગર્હિતઃ
આ વિભાજન પાપથી થયું છે, છતાં તું એને માનતો નથી; એથી મને દુઃખ થાય છે અને તારો ધર્મપ્રેમ અહીં નિંદનીય છે.
તવાયં ધર્મસંયોગો લોકસ્યાસ્ય વિગર્હિતઃ। મનસાપિ કથં કામં કુર્યાત્ ત્વાં કામવૃત્તયોઃ। તયોસ્ત્વહિતયોર્નિત્યં શત્ર્વોઃ પિત્રભિધાનયોઃ
તારો આ ધર્મપ્રેમ આખા સમાજમાં નિંદનીય છે; તું કેમ મનથી પણ એવા બે લોકોની સેવા કરવા ઈચ્છે છે, જે હંમેશા પોતાના હિત માટે જ ચાલે છે અને નામે પિતા-માતા છે પણ વાસ્તવમાં દુશ્મન છે?