thumb|દ્વાવિંશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે અયોધ્યાકાણ્ડે દ્વાવિંશઃ સર્ગઃ ॥૨-
આયોધ્યાકાંડનો બાવીસમો અધ્યાય સાંભળો.
અથ તં વ્યથયા દીનં સવિશેષમમર્ષિતમ્। સરોષમિવ નાગેન્દ્રં રોષવિસ્ફારિતેક્ષણમ્
પછી રામ પોતાના પ્રિય મિત્ર અને ભાઈ લક્ષ્મણ પાસે ગયા, જે ખૂબ જ દુઃખી અને ખાસ કરીને ગુસ્સામાં હતા, જેમ ગુસ્સાવાળું હાથી હોય એમ આંખોમાં જ્વાળા હતી.
આસાદ્ય રામઃ સૌમિત્રિં સુહૃદં ભ્રાતરં પ્રિયમ્। ઉવાચેદં સ ધૈર્યેણ ધારયન્ સત્ત્વમાત્મવાન્
રામે ધીરજથી પોતાને સંભાળી, લક્ષ્મણને આ રીતે કહ્યું.
નિગૃહ્ય રોષં શોકં ચ ધૈર્યમાશ્રિત્ય કેવલમ્। અવમાનં નિરસ્યૈનં ગૃહીત્વા હર્ષમુત્તમમ્
એણે ગુસ્સો અને દુઃખ દબાવી, માત્ર ધીરજ રાખી, અપમાન ભૂલીને આનંદ સ્વીકારી લીધો.
ઉપક્લૃપ્તં યદૈતન્મે અભિષેકાર્થમુત્તમમ્। સર્વં નિવર્તય ક્ષિપ્રં કુરુ કાર્યં નિરવ્યયમ્
મારા અભિષેક માટે જે કંઈ તૈયાર થયું છે, એ બધું તરત પાછું ખેંચી લો; કામમાં વિલંબ ન કરો.
સૌમિત્રે યોઽભિષેકાર્થે મમ સમ્ભારસમ્ભ્રમઃ। અભિષેકનિવૃત્ત્યર્થે સોઽસ્તુ સમ્ભારસમ્ભ્રમઃ
લક્ષ્મણ, મારા અભિષેક માટે જે તૈયારીઓ થઈ છે, એ હવે અભિષેક અટકાવવા માટે વાપરો.
યસ્યા મદભિષેકાર્થે માનસં પરિતપ્યતે। માતા નઃ સા યથા ન સ્યાત્ સવિશઙ્કા તથા કુરુ
મારી અભિષેકની વાતથી જેણે માતાનું મન દુઃખી થયું છે, એ રીતે કામ કરો કે માતાને હવે કોઈ ચિંતા ન રહે.
તસ્યાઃ શઙ્કામયં દુઃખં મુહૂર્તમપિ નોત્સહે। મનસિ પ્રતિસંજાતં સૌમિત્રેઽહમુપેક્ષિતુમ્
લક્ષ્મણ, માતાના મનમાં જે શંકા અને દુઃખ છે, એ હું એક ક્ષણ પણ સહન કરી શકતો નથી.
ન બુદ્ધિપૂર્વં નાબુદ્ધં સ્મરામીહ કદાચન। માતૄણાં વા પિતુર્વાહં કૃતમલ્પં ચ વિપ્રિયમ્
હું ક્યારેય જાણતાં કે અજાણતાં, મારી માતાઓ કે પપ્પાને થોડું પણ દુઃખદાયક કામ કર્યું છે એવું યાદ નથી.
સત્યઃ સત્યાભિસંધશ્ચ નિત્યં સત્યપરાક્રમઃ। પરલોકભયાદ્ ભીતો નિર્ભયોઽસ્તુ પિતા મમ
મારા પપ્પા સત્યવાદી, સત્યનિષ્ઠ અને હંમેશા સત્યના માર્ગે ચાલનારા છે; એમને માત્ર પરલોકના ભય સિવાય બીજું કોઈ ભય ન રહે.
તસ્યાપિ હિ ભવેદસ્મિન્ કર્મણ્યપ્રતિસંહૃતે। સત્યં નેતિ મનસ્તાપસ્તસ્ય તાપસ્તપેચ્ચ મામ્
જો આ કામ પૂરૂં ન થાય તો, મને લાગશે કે સત્ય ટકી રહ્યું નથી અને એના દુઃખથી મને પણ દુઃખ થશે.
અભિષેકવિધાનં તુ તસ્માત્ સંહૃત્ય લક્ષ્મણ। અન્વગેવાહમિચ્છામિ વનં ગન્તુમિતઃ પુરઃ
લક્ષ્મણ, હવે રાજ્યાભિષેકની તૈયારીઓ પાછી ખેંચી લો. હું અહીંથી તરત જ વનમાં જવા ઈચ્છું છું.
મમ પ્રવ્રાજનાદદ્ય કૃતકૃત્યા નૃપાત્મજા। સુતં ભરતમવ્યગ્રમભિષેચયતાં તતઃ
આજે જ્યારે હું વનમાં જઇશ, ત્યારે રાજાની પત્ની કૈકેયીનું મનગમતું કામ પૂરું થશે. પછી તેઓ નિડર બનીને તેના પુત્ર ભરતને રાજસિંહાસન પર બેસાડે.
મયિ ચીરાજિનધરે જટામણ્ડલધારિણિ। ગતેઽરણ્યં ચ કૈકેય્યા ભવિષ્યતિ મનઃ સુખમ્
જ્યારે હું વનમાં જઈશ, વનવાસી વસ્ત્રો અને જટાઓ ધારણ કરીશ, ત્યારે કૈકેયીનું મન શાંત થઈ જશે.
બુદ્ધિઃ પ્રણીતા યેનેયં મનશ્ચ સુસમાહિતમ્। તં નુ નાર્હામિ સંક્લેષ્ટું પ્રવ્રજિષ્યામિ મા ચિરમ્
જે નિર્ણયથી આ બધું થયું છે અને જે મન મજબૂત થયું છે, તેને હું કદી દુઃખી ન કરું. હું વિલંબ કર્યા વિના વનમાં જઇશ.
કૃતાન્ત એવ સૌમિત્રે દ્રષ્ટવ્યો મત્પ્રવાસને। રાજ્યસ્ય ચ વિતીર્ણસ્ય પુનરેવ નિવર્તને
હે સૌમ્ય લક્ષ્મણ, મારા વનવાસ અને પહેલેથી મળેલા રાજ્યના પાછા ખેંચાઈ જવામાં માત્ર કિસ્મતનું જ પ્રભુત્વ છે.
કૈકેય્યાઃ પ્રતિપત્તિર્હિ કથં સ્યાન્મમ વેદને। યદિ તસ્યા ન ભાવોઽયં કૃતાન્તવિહિતો ભવેત્
કૈકેયીનું મન મને દુઃખ આપવા કેમ તૈયાર થયું હશે? જો એનો વિચાર કિસ્મતથી ન નક્કી થયો હોત તો આવું શક્ય જ ન હોત.
જાનાસિ હિ યથા સૌમ્ય ન માતૃષુ મમાન્તરમ્। ભૂતપૂર્વં વિશેષો વા તસ્યા મયિ સુતેઽપિ વા
હે સૌમ્ય, તું જાણે છે કે મેં કદી પણ મારી માતાઓમાં કોઈ ભેદભાવ કર્યો નથી, અને કદી કૈકેયી કે તેના પુત્ર માટે વિશેષ લાગણી રાખી નથી.
સોઽભિષેકનિવૃત્ત્યર્થૈઃ પ્રવાસાર્થૈશ્ચ દુર્વચૈઃ। ઉગ્રૈર્વાક્યૈરહં તસ્યા નાન્યદ્ દૈવાત્ સમર્થયે
કૈકેયી દ્વારા મારા અભિષેકને રોકવા અને મને વનમાં મોકલવા માટે જે કઠોર શબ્દો બોલાયા છે, તેમાં હું કિસ્મત સિવાય બીજું કોઈ કારણ નથી જોતો.
કથં પ્રકૃતિસમ્પન્ના રાજપુત્રી તથાગુણા। બ્રૂયાત્ સા પ્રાકૃતેવ સ્ત્રી મત્પીડ્યં ભર્તૃસંનિધૌ
રાજકુમારી હોવા છતાં અને સારા ગુણો ધરાવતી હોવા છતાં, કૈકેયી કેવી રીતે સામાન્ય સ્ત્રીની જેમ વર્તી અને પતિની હાજરીમાં મને દુઃખ આપી શકે?
યદચિન્ત્યં તુ તદ્ દૈવં ભૂતેષ્વપિ ન હન્યતે। વ્યક્તં મયિ ચ તસ્યાં ચ પતિતો હિ વિપર્યયઃ
પણ કિસ્મત એવી છે કે, જે વિચારથી પણ પર છે અને જીવંત પ્રાણીઓની પણ પરવા કરતી નથી; સ્પષ્ટ છે કે દુર્ભાગ્ય હવે મારા અને કૈકેયી બંને પર આવી પડ્યું છે.
કશ્ચ દૈવેન સૌમિત્રે યોદ્ધુમુત્સહતે પુમાન્। યસ્ય નુ ગ્રહણં કિંચિત્ કર્મણોઽન્યન્ન દૃશ્યતે
હે સૌમ્ય લક્ષ્મણ, કિસ્મત સામે કોણ લડી શકે? કારણ કે જે destined છે, એ સિવાય બીજું કશુંયે naszych કર્મોથી મળતું નથી.
ઋષયોઽપ્યુગ્રતપસો દૈવેનાભિપ્રચોદિતાઃ। ઉત્સૃજ્ય નિયમાંસ્તીવ્રાન્ ભ્રશ્યન્તે કામમન્યુભિઃ
અતિ કઠિન તપસ્યા કરનાર ઋષિઓ પણ કિસ્મતના પ્રભાવથી પોતાના કડક નિયમો છોડીને કામ અને ક્રોધના વશ થઈ જાય છે.
અસંકલ્પિતમેવેહ યદકસ્માત્ પ્રવર્તતે। નિવર્ત્યારબ્ધમારમ્ભૈર્નનુ દૈવસ્ય કર્મ તત્
અહીં જે કંઈ અચાનક થાય છે અને જે વિચાર્યા વગર શરૂ થાય છે, અને જે શરૂ કરેલા કાર્યને અટકાવે છે, એ નિશ્ચિતપણે કિસ્મતનું જ કામ છે.
એતયા તત્ત્વયા બુદ્ધ્યા સંસ્તભ્યાત્માનમાત્મના। વ્યાહતેઽપ્યભિષેકે મે પરિતાપો ન વિદ્યતે
આ સમજૂતીથી, હું પોતાને મનથી સંભાળી રાખું છું, તેથી મારા અભિષેકમાં વિઘ્ન આવ્યું છે છતાં મને કોઈ દુઃખ નથી.
તસ્માદપરિતાપઃ સંસ્ત્વમપ્યનુવિધાય મામ્। પ્રતિસંહારય ક્ષિપ્રમાભિષેચનિકીં ક્રિયામ્
તેથી, તું પણ દુઃખ ન કર. મારી વાત માનીને, તું પણ ઝડપથી રાજ્યાભિષેકની તૈયારીઓ પાછી ખેંચી લે.
એભિરેવ ઘટૈઃ સર્વૈરભિષેચનસમ્ભૃતૈઃ। મમ લક્ષ્મણ તાપસ્યે વ્રતસ્નાનં ભવિષ્યતિ
લક્ષ્મણ, આ રાજાભિષેક માટે તૈયાર કરેલા બધા ઘડાંથી જ હું હવે વ્રતસ્નાન કરીશ.
અથવા કિં મયૈતેન રાજ્યદ્રવ્યમયેન તુ। ઉદ્ધૃતં મે સ્વયં તોયં વ્રતાદેશં કરિષ્યતિ
કે પછી, મને આ રાજસી સામગ્રીની જરૂર જ શું છે? હું પોતે જ જે પાણી લાવીશ, એ મારા વ્રત માટે પૂરતું થશે.
મા ચ લક્ષ્મણ સંતાપં કાર્ષીર્લક્ષ્મ્યા વિપર્યયે। રાજ્યં વા વનવાસો વા વનવાસો મહોદયઃ
લક્ષ્મણ, તું પણ કિસ્મતના ફેરથી દુઃખી ન થા. રાજ્ય મળે કે વનવાસ, વનમાં રહેવું તો મહાન પુણ્યદાયક છે.
ન લક્ષ્મણાસ્મિન્ મમ રાજ્યવિઘ્ને માતા યવીયસ્યભિશઙ્કિતવ્યા। દૈવાભિપન્ના ન પિતા કથંચિ- જ્જાનાસિ દૈવં હિ તથાપ્રભાવમ્
લક્ષ્મણ કે મારા નાના માતા રાજયમાં અવરોધ લાવવાના સંદર્ભે શંકાસ્પદ નથી. આ બધું તો ભાગ્યની લિલા છે, પિતા તો કોઈ રીતે જવાબદાર નથી. તું જાણે છે કે ભાગ્યની શક્તિ કેટલી પ્રબળ છે.