મયા પાર્શ્વે સધનુષા તવ ગુપ્તસ્ય રાઘવ। કઃ સમર્થોઽધિકં કર્તું કૃતાન્તસ્યેવ તિષ્ઠતઃ
રાઘવ, હું તારી બાજુએ ધનુષ્ય લઈને ઊભો છું ત્યારે, તને રક્ષિત જાણીને, મૃત્યુ સામે જે કંઈ કરી શકે એમ કોઈ નથી.
નિર્મનુષ્યામિમાં સર્વામયોધ્યાં મનુજર્ષભ। કરિષ્યામિ શરૈસ્તીક્ષ્ણૈર્યદિ સ્થાસ્યતિ વિપ્રિયે
મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ, જો અયોધ્યા આપણાં વિરુદ્ધ ઉભી રહેશે, તો હું તીક્ષ્ણ બાણોથી આખી અયોધ્યાને મનુષ્યવિહિન કરી દઈશ.
ભરતસ્યાથ પક્ષ્યો વા યો વાસ્ય હિતમિચ્છતિ। સર્વાંસ્તાંશ્ચ વધિષ્યામિ મૃદુર્હિ પરિભૂયતે
જે કોઈ ભરતની તરફ છે, અથવા તેની ભલાઈ ઈચ્છે છે, તેમને હું બધા સંહાર કરી દઈશ, કારણ કે સૌમ્યને હંમેશા અવગણના મળે છે.
પ્રોત્સાહિતોઽયં કૈકેય્યા સંતુષ્ટો યદિ નઃ પિતા। અમિત્રભૂતો નિઃસઙ્ગં વધ્યતાં વધ્યતામપિ
જો કૈકેયી દ્વારા ઉશ્કેરાયેલા આપણા પિતા આપણાથી પ્રસન્ન નથી અને દુશ્મન બની ગયા છે, તો તેમને નિર્ભય થઈને મારી નાખો, ખરેખર મારી નાખો.
ગુરોરપ્યવલિપ્તસ્ય કાર્યાકાર્યમજાનતઃ। ઉત્પથં પ્રતિપન્નસ્ય કાર્યં ભવતિ શાસનમ્
ગુરુ પણ જો અહંકારથી ભરેલો હોય, યોગ્ય-અયોગ્ય ન જાણતો હોય અને ખોટા માર્ગે ગયો હોય, તો તેને શાસન કરવું જ પડે.
બલમેષ કિમાશ્રિત્ય હેતું વા પુરુષોત્તમ। દાતુમિચ્છતિ કૈકેય્યૈ ઉપસ્થિતમિદં તવ
દુશ્મનોના સંહારક, કઈ શક્તિ કે કારણના આધાર પર, પિતા આ તૈયાર થયેલું રાજ્ય કૈકેયીને આપવાનું ઈચ્છે છે?
ત્વયા ચૈવ મયા ચૈવ કૃત્વા વૈરમનુત્તમમ્। કાસ્ય શક્તિઃ શ્રિયં દાતું ભરતાયારિશાસન
તારા અને મારા સાથે વૈર રાખીને, દુશ્મનોના સંહારક, તેમને કઈ શક્તિ છે કે રાજ્યની સંપત્તિ ભરતને આપી શકે?
અનુરક્તોઽસ્મિ ભાવેન ભ્રાતરં દેવિ તત્ત્વતઃ। સત્યેન ધનુષા ચૈવ દત્તેનેષ્ટેન તે શપે
માતાજી, હું સાચા હૃદયથી મારા ભાઈને પ્રેમ કરું છું; સત્ય, મારા ધનુષ્ય અને મેં આપેલા યજ્ઞના પ્રતિજ્ઞા પર હું તમને શપથ આપું છું.
દીપ્તમગ્નિમરણ્યં વા યદિ રામઃ પ્રવેક્ષ્યતિ। પ્રવિષ્ટં તત્ર માં દેવિ ત્વં પૂર્વમવધારય
માતાજી, જો રામ અગ્નિમાં કે જંગલમાં પ્રવેશ કરશે, તો તમે જાણજો કે હું એમાં રામથી પહેલા જ જઈશ.
હરામિ વીર્યાદ્ દુઃખં તે તમઃ સૂર્ય ઇવોદિતઃ। દેવી પશ્યતુ મે વીર્યં રાઘવશ્ચૈવ પશ્યતુ
મારી શક્તિથી હું તમારો દુઃખ દૂર કરી દઈશ, જેમ સૂર્ય ઉગે ત્યારે અંધકાર દૂર થાય છે; માતાજી, તમે પણ અને રાઘવ પણ મારી પરાક્રમ જોઈ લો.
હનિષ્યે પિતરં વૃદ્ધં કૈકેય્યાસક્તમાનસમ્। કૃપણં ચ સ્થિતં બાલ્યે વૃદ્ધભાવેન ગર્હિતમ્
કૈકેયી પ્રત્યે મન લગાવનાર, વૃદ્ધ, બાળપણમાં અટવાયેલો અને દયનીય એવા મારા પિતાને પણ હું મારી નાખીશ.
એતત્ તુ વચનં શ્રુત્વા લક્ષ્મણસ્ય મહાત્મનઃ। ઉવાચ રામં કૌસલ્યા રુદતી શોકલાલસા
મહાન આત્માવાળા લક્ષ્મણના આ વચન સાંભળી, શોકથી વ્યાકુળ અને રડતી કૌસલ્યાએ રામને કહ્યું.
ન ચાધર્મ્યં વચઃ શ્રુત્વા સપત્ન્યા મમ ભાષિતમ્। વિહાય શોકસંતપ્તાં ગન્તુમર્હસિ મામિતઃ
મારી બીજી પત્ની દ્વારા કહેવામાં આવેલા અયોગ્ય શબ્દો સાંભળી, દુઃખથી તપ્ત થયેલી મને અહીં છોડીને તું જતો નહી.
ધર્મજ્ઞ ઇતિ ધર્મિષ્ઠ ધર્મં ચરિતુમિચ્છસિ। શુશ્રૂષ મામિહસ્થસ્ત્વં ચર ધર્મમનુત્તમમ્
તને બધા ધર્મ જાણે છે અને તું સદા ધર્મનું પાલન કરવા ઈચ્છે છે; એટલે, તું અહીં રહીને મારી સેવા કર અને શ્રેષ્ઠ ધર્મનું પાલન કર.
શુશ્રૂષુર્જનનીં પુત્ર સ્વગૃહે નિયતો વસન્। પરેણ તપસા યુક્તઃ કાશ્યપસ્ત્રિદિવં ગતઃ
પુત્ર જે પોતાના ઘરે રહીને માતાની આજ્ઞાપાલક સેવા કરે છે, એવો કાશ્યપ મહાન તપથી સ્વર્ગને પામ્યો હતો.
યથૈવ રાજા પૂજ્યસ્તે ગૌરવેણ તથા હ્યહમ્। ત્વાં સાહં નાનુજાનામિ ન ગન્તવ્યમિતો વનમ્
જેમ રાજાને તું માનપૂર્વક પૂજ્ય માને છે, તેમ જ હું પણ તારી માટે માનનીય છું; તેથી હું તને જવા દેતી નથી—તું અહીંથી વનમાં જતો નહી.
ત્વદ્વિયોગાન્ન મે કાર્યં જીવિતેન સુખેન ચ। ત્વયા સહ મમ શ્રેયસ્તૃણાનામપિ ભક્ષણમ્
તારા વિના મને જીવન કે સુખનું કોઈ મૂલ્ય નથી; તારી સાથે રહીને ઘાસ પણ ખાવું એ મને વધારે સારું લાગે.
યદિ ત્વં યાસ્યસિ વનં ત્યક્ત્વા માં શોકલાલસામ્। અહં પ્રાયમિહાસિષ્યે ન ચ શક્ષ્યામિ જીવિતુમ્
જો તું મને દુઃખમાં મૂકી વનમાં જશે, તો હું અહીં ઉપવાસ કરીને પ્રાણ ત્યાગી દઈશ, કેમ કે તારા વિના જીવવું મારા માટે શક્ય નથી.
તતસ્ત્વં પ્રાપ્સ્યસે પુત્ર નિરયં લોકવિશ્રુતમ્। બ્રહ્મહત્યામિવાધર્માત્ સમુદ્રઃ સરિતાં પતિઃ
પછી, પુત્ર, તારે એ દુર્ભાગ્યપ્રસિદ્ધ નરક ભોગવવો પડશે, જેમ અધર્મથી સમુદ્રે બ્રાહ્મણહત્યાનો પાપ ભોગવ્યો હતો.
વિલપન્તીં તથા દીનાં કૌસલ્યાં જનનીં તતઃ। ઉવાચ રામો ધર્માત્મા વચનં ધર્મસંહિતમ્
જ્યારે કૌશલ્યા માતા દુઃખી થઈને આ રીતે રડતી હતી, ત્યારે ધર્મનિષ્ઠ રામે ધર્મયુક્ત વચન કહ્યું.
નાસ્તિ શક્તિઃ પિતુર્વાક્યં સમતિક્રમિતું મમ। પ્રસાદયે ત્વાં શિરસા ગન્તુમિચ્છામ્યહં વનમ્
મારે પિતાની આજ્ઞા ઉલ્લંઘવાની શક્તિ નથી; હું તને વિનંતી કરું છું—મને વનમાં જવાની પરવાનગી આપ.
ઋષિણા ચ પિતુર્વાક્યં કુર્વતા વનચારિણા। ગૌર્હતા જાનતાધર્મં કણ્ડુના ચ વિપશ્ચિતા
એક ઋષિએ, પિતાની આજ્ઞા પાળતા અને વનમાં રહેતા, જાણતા જાણતા ગૌહત્યાનું પાપ કર્યું હતું, જેમ કંડુ ઋષિએ કર્યું.
અસ્માકં તુ કુલે પૂર્વં સગરસ્યાજ્ઞયા પિતુઃ। ખનદ્ભિઃ સાગરૈર્ભૂમિમવાપ્તઃ સુમહાન્ વધઃ
અમારા કુળમાં પણ, સગરના પુત્રોએ પિતાની આજ્ઞાએ ભૂમિ ખોદી અને તેથી મોટું વિનાશ થયું.
જામદગ્ન્યેન રામેણ રેણુકા જનની સ્વયમ્। કૃત્તા પરશુનારણ્યે પિતુર્વચનકારણાત્
જામદગ્ન્ય રામે પોતાના પિતા માટે વચન પાળવા માટે જંગલમાં પોતાની માતા રેણુકાનું કુહાડાથી વધ કર્યું.
એતૈરન્યૈશ્ચ બહુભિર્દેવિ દેવસમૈઃ કૃતમ્। પિતુર્વચનમક્લીબં કરિષ્યામિ પિતુર્હિતમ્
હે દેવી, આવા અને ઘણા દેવતુલ્ય પુરુષોએ પિતાનું વચન નિર્ભયપણે પાળ્યું છે; હું પણ પિતાને પ્રસન્ન કરવા તેમ જ કરીશ.
ન ખલ્વેતન્મયૈકેન ક્રિયતે પિતૃશાસનમ્। એતૈરપિ કૃતં દેવિ યે મયા પરિકીર્તિતાઃ
માત્ર હું જ પિતાની આજ્ઞા પાળું છું એવું નથી; જેમને મેં ઉલ્લેખ કર્યા, તેઓએ પણ પિતાનું વચન પાળ્યું છે, હે દેવી.
નાહં ધર્મમપૂર્વં તે પ્રતિકૂલં પ્રવર્તયે। પૂર્વૈરયમભિપ્રેતો ગતો માર્ગોઽનુગમ્યતે
હું તારા સામે કોઈ નવો કે વિરોધી ધર્મ ચલાવતો નથી; આ તો પૂર્વજોએ માન્ય માર્ગ છે અને હું એ જ અનુસરો છું.
તદેતત્ તુ મયા કાર્યં ક્રિયતે ભુવિ નાન્યથા। પિતુર્હિ વચનં કુર્વન્ ન કશ્ચિન્નામ હીયતે
આ કાર્ય મને પૃથ્વી પર કરવું જ છે, બીજું કોઈ માર્ગ નથી; પિતાનું વચન પાળવાથી કોઈને કદી નુકસાન થતું નથી.
તામેવમુક્ત્વા જનનીં લક્ષ્મણં પુનરબ્રવીત્। વાક્યં વાક્યવિદાં શ્રેષ્ઠઃ શ્રેષ્ઠઃ સર્વધનુષ્મતામ્
માતાને આમ કહીને, પછી રામે પોતાના ભાઈ લક્ષ્મણને, જે વાક્યમાં શ્રેષ્ઠ અને ધનુર્ધારોમાં સર્વોત્તમ છે, ફરી સંબોધન કર્યું.
તવ લક્ષ્મણ જાનામિ મયિ સ્નેહમનુત્તમમ્। વિક્રમં ચૈવ સત્ત્વં ચ તેજશ્ચ સુદુરાસદમ્
લક્ષ્મણ, તારો મારા માટેનો અનન્ય પ્રેમ, તારી બહાદુરી, સ્થિરતા અને દુર્લંઘ્ય તેજ—આ બધું હું સારી રીતે જાણું છું.