કૌસલ્યાપિ તદા દેવી રાત્રિં સ્થિત્વા સમાહિતા। પ્રભાતે ચાકરોત્ પૂજાં વિષ્ણોઃ પુત્રહિતૈષિણી
ત્યારે કૌસલ્યા રાણી રાત્રીભર ધ્યાનમાં રહી, સવારે પોતાના પુત્રના કલ્યાણ માટે વિષ્ણુની પૂજા કરી.
સા ક્ષૌમવસના હૃષ્ટા નિત્યં વ્રતપરાયણા। અગ્નિં જુહોતિ સ્મ તદા મન્ત્રવત્ કૃતમઙ્ગલા
રેશમી વસ્ત્ર પહેરી, આનંદિત અને હંમેશા વ્રતમાં નિષ્ઠાવાન એવી કૌસલ્યાએ, મંત્રોચ્ચાર સાથે અગ્નિમાં હવન કરી, શુભ કાર્ય પૂર્ણ કર્યું.
પ્રવિશ્ય તુ તદા રામો માતુરન્તઃપુરં શુભમ્। દદર્શ માતરં તત્ર હાવયન્તીં હુતાશનમ્
પછી રામે પોતાની માતાના પવિત્ર આંતરમહેલમાં પ્રવેશ કર્યો અને ત્યાં માતાને અગ્નિમાં હવન કરતાં જોયા.
દેવકાર્યનિમિત્તં ચ તત્રાપશ્યત્ સમુદ્યતમ્। દધ્યક્ષતઘૃતં ચૈવ મોદકાન્ હવિષસ્તથા
ત્યાં તેણે દેવકાર્ય માટે તૈયાર કરેલા દહીં, અક્ષત, ઘી, મિઠાઈ અને હવન માટેના અન્ય પદાર્થો જોયા.
લાજાન્ માલ્યાનિ શુક્લાનિ પાયસં કૃસરં તથા। સમિધઃ પૂર્ણકુમ્ભાંશ્ચ દદર્શ રઘુનન્દનઃ
રઘુનંદને લાજ, સફેદ ફૂલોની વણાવેલી માળા, પાયસ, કૃસાર, સમિધ, અને પાણીથી ભરેલા ઘડા જોયા.
તાં શુક્લક્ષૌમસંવીતાં વ્રતયોગેન કર્શિતામ્। તર્પયન્તીં દદર્શાદ્ભિર્દેવતાં વરવર્ણિનીમ્
તેને સફેદ રેશમી વસ્ત્ર પહેરેલી, વ્રતથી ક્ષીણ થયેલી, દેવતાઓને તૃપ્ત કરતી અને તેજસ્વી રૂપવતી માતા દેખાઈ.
સ માતરમુપક્રાન્તામુપસંગૃહ્ય રાઘવઃ। પરિષ્વક્તશ્ચ બાહુભ્યામવઘ્રાતશ્ચ મૂર્ધનિ
રાઘવે પોતાની માતા પાસે જઈને, બંને હાથથી તેને ભેટી, માથા પર ચુંબન કર્યું.
તમુવાચ દુરાધર્ષં રાઘવં સુતમાત્મનઃ। કૌસલ્યા પુત્રવાત્સલ્યાદિદં પ્રિયહિતં વચઃ
કૌસલ્યાએ માતૃસ્નેહથી, પોતાના અડગ પુત્ર રાઘવને પ્રેમભર્યા અને હિતકારી શબ્દોમાં કહ્યું.
વૃદ્ધાનાં ધર્મશીલાનાં રાજર્ષીણાં મહાત્મનામ્। પ્રાપ્નુહ્યાયુશ્ચ કીર્તિં ચ ધર્મં ચાપ્યુચિતં કુલે
વયસ્ક, ધર્મપ્રિય અને મહાન રાજર્ષિઓએ જેમ પોતાના કુળને યોગ્ય એવી દીર્ઘ આયુષ્ય, કીર્તિ અને ધર્મ મેળવ્યા, તેમ તું પણ એ બધું પ્રાપ્ત કર.
સત્યપ્રતિજ્ઞં પિતરં રાજાનં પશ્ય રાઘવ। અદ્યૈવ ત્વાં સ ધર્માત્મા યૌવરાજ્યેઽભિષેક્ષ્યતિ
રાઘવ, તારા પિતા રાજા, જે સત્યવચનને પાળે છે, આજે જ તને યુવરાજપદે અભિષેક કરશે.
દત્તમાસનમાલભ્ય ભોજનેન નિમન્ત્રિતઃ। માતરં રાઘવઃ કિંચિત્ પ્રસાર્યાઞ્જલિમબ્રવીત્
આપેલું આસન સ્વીકારી અને ભોજન માટે આમંત્રણ મળ્યા પછી, રાઘવે હાથ જોડીને પોતાની માતાને થોડુંક કહ્યું.
સ સ્વભાવવિનીતશ્ચ ગૌરવાચ્ચ તથાનતઃ। પ્રસ્થિતો દણ્ડકારણ્યમાપ્રષ્ટુમુપચક્રમે
જેમણે સ્વભાવથી નમ્રતા ધરાવી છે અને માનથી વાંકડા થયા છે, એવા રાઘવે હવે દંડકવન જવા માટે વિદાય લેવાની તૈયારી કરી.
દેવિ નૂનં ન જાનીષે મહદ્ ભયમુપસ્થિતમ્। ઇદં તવ ચ દુઃખાય વૈદેહ્યા લક્ષ્મણસ્ય ચ
માતા, નિશ્ચિતપણે તમને ખબર નથી કે મોટું દુઃખ આવી પહોંચ્યું છે; આ દુઃખ હવે તમારા, વૈદેહી અને લક્ષ્મણના ભાગ્યે લખાયું છે.
ગમિષ્યે દણ્ડકારણ્યં કિમનેનાસનેન મે। વિષ્ટરાસનયોગ્યો હિ કાલોઽયં મામુપસ્થિતઃ
હું દંડકવન જવા તૈયાર છું; હવે આ આસનથી મને શું કામ? હવે તો વનમાં રહેવાનો સમય આવી ગયો છે.
ચતુર્દશ હિ વર્ષાણિ વત્સ્યામ વિજને વને। કન્દમૂલફલૈર્જીવન્ હિત્વા મુનિવદામિષમ્
હું ચૌદ વર્ષ સુધી એકાંત વનમાં રહીશ, મુળ, ફળ અને કંદ ખાઈને, મુનિની જેમ માંસ છોડીને જીવન જીવશે.
ભરતાય મહારાજો યૌવરાજ્યં પ્રયચ્છતિ। માં પુનર્દણ્ડકારણ્યં વિવાસયતિ તાપસમ્
મહારાજે યુવરાજપદ ભરતને આપ્યું છે અને મને તો તપસ્વી સમાન દંડકવનમાં વિસર્જન કર્યું છે.
સ ષટ્ ચાષ્ટૌ ચ વર્ષાણિ વત્સ્યામિ વિજને વને। આસેવમાનો વન્યાનિ ફલમૂલૈશ્ચ વર્તયન્
હું છ અને આઠ, એમ ચૌદ વર્ષ સુધી એકાંત વનમાં રહીશ, વનના ફળ-મૂળ ખાઈને જીવન પસાર કરીશ.
સા નિકૃત્તેવ સાલસ્ય યષ્ટિઃ પરશુના વને। પપાત સહસા દેવી દેવતેવ દિવશ્ચ્યુતા
જેમ વનમાં પરશુથી કાપેલી શાલની ડાળી ધરાશાયી થાય છે, તેમ રાણી પણ અચાનક જમીન પર પડી ગઈ, જાણે સ્વર્ગમાંથી દેવતા પડી ગઈ હોય.
તામદુઃખોચિતાં દૃષ્ટ્વા પતિતાં કદલીમિવ। રામસ્તૂત્થાપયામાસ માતરં ગતચેતસમ્
દુઃખની આદત ન હોય એવી પોતાની માતાને, કેળાની ડાળ જેવી પડી ગયેલી જોઈને, રામે બેભાન થયેલી માતાને ઉઠાડવા લાગ્યા.
ઉપાવૃત્યોત્થિતાં દીનાં વડવામિવ વાહિતામ્। પાંસુગુણ્ઠિતસર્વાઙ્ગીં વિમમર્શ ચ પાણિના
ધૂળથી ઢંકાયેલી, દુઃખી અને બેભાન માતા જ્યારે ધીમે ધીમે ઊભી થઈ, ત્યારે રામે હાથથી તેમનું આખું શરીર સ્પર્શ્યું.
સા રાઘવમુપાસીનમસુખાર્તા સુખોચિતા। ઉવાચ પુરુષવ્યાઘ્રમુપશૃણ્વતિ લક્ષ્મણે
સુખમાં રહીને આજે દુઃખથી પીડાયેલી માતાએ, બાજુમાં બેઠેલા રાઘવને, અને લક્ષ્મણ સાંભળી રહ્યો હતો ત્યારે, વાત કરી.
યદિ પુત્ર ન જાયેથા મમ શોકાય રાઘવ। ન સ્મ દુઃખમતો ભૂયઃ પશ્યેયમહમપ્રજાઃ
પુત્ર, જો તું મારા માટે જન્મ્યો ન હોત, તો હું નિસંતાન રહીને આવું મોટું દુઃખ ક્યારેય જોયું ન હોત.
એક એવ હિ વન્ધ્યાયાઃ શોકો ભવતિ માનસઃ। અપ્રજાસ્મીતિ સંતાપો ન હ્યન્યઃ પુત્ર વિદ્યતે
નિસંતાન સ્ત્રીને એક જ મનનો દુઃખ હોય છે—'મારે સંતાન નથી' એ જ વેદના; એ સિવાય બીજું કોઈ દુઃખ નથી, પુત્ર.
ન દૃષ્ટપૂર્વં કલ્યાણં સુખં વા પતિપૌરુષે। અપિ પુત્રે વિપશ્યેયમિતિ રામાસ્થિતં મયા
પતિના પરાક્રમથી મને ક્યારેય સુખ કે કલ્યાણ મળ્યું નહોતું; એ બધું તો પુત્રમાં જોઈશ એવી આશા રાખી હતી, રામ.
સા બહૂન્યમનોજ્ઞાનિ વાક્યાનિ હૃદયચ્છિદામ્। અહં શ્રોષ્યે સપત્નીનામવરાણાં પરા સતી
હવે હું, શ્રેષ્ઠ હોવા છતાં, મારા કરતાં નીચી સાવિત્રણીઓના અનેક દુઃખદ અને હૃદયને ચીરી નાખે એવા વચનો સાંભળવા પડશે.
અતો દુઃખતરં કિં નુ પ્રમદાનાં ભવિષ્યતિ। મમ શોકો વિલાપશ્ચ યાદૃશોઽયમનન્તકઃ
સ્ત્રીઓ માટે આ અનંત દુઃખ અને રડવાનું જે મારા ભાગે આવ્યું છે, એ કરતાં વધુ દુઃખદ બીજું શું હોઈ શકે?
ત્વયિ સંનિહિતેઽપ્યેવમહમાસં નિરાકૃતા। કિં પુનઃ પ્રોષિતે તાત ધ્રુવં મરણમેવ હિ
પુત્ર, તું હાજર હતો ત્યારે પણ મને આવું અવગણવું પડ્યું છે; હવે તો, તું દૂર જશે ત્યારે, મારી માટે તો નિશ્ચિત મૃત્યુ જ બાકી રહ્યું છે.
અત્યન્તં નિગૃહીતાસ્મિ ભર્તુર્નિત્યમસમ્મતા। પરિવારેણ કૈકેય્યાઃ સમા વાપ્યથવાવરા
હંમેશા હું મારા પતિની નજરે અવગણાયેલી રહી છું, કૈકેયીની પરિવારવાળીઓમાં તો ક્યારેક સમાન પણ ગણાય, નહિ તો ઓછું જ માન મળે છે.
યો હિ માં સેવતે કશ્ચિદપિ વાપ્યનુવર્તતે। કૈકેય્યાઃ પુત્રમન્વીક્ષ્ય સ જનો નાભિભાષતે
જે કોઈ મારી સેવા કરે છે કે મારી સાથે રહે છે, તે પણ કૈકેયીપુત્રને જોઈને મને બોલતો પણ નથી.
નિત્યક્રોધતયા તસ્યાઃ કથં નુ ખરવાદિ તત્। કૈકેય્યા વદનં દ્રષ્ટું પુત્ર શક્ષ્યામિ દુર્ગતા
પુત્ર, કૈકેયીની સતત ક્રોધભરી વાણી અને કઠોર વર્તનને જોઈને, હું દુર્ભાગી, કેવી રીતે તેનું મુખ સહન કરી શકીશ?