ન ક્રુધ્યત્યભિશપ્તોઽપિ ક્રોધનીયાનિ વર્જયન્। ક્રુદ્ધાન્ પ્રસાદયન્ સર્વાન્ સ ઇતોઽદ્ય પ્રવત્સ્યતિ
તે તો અપમાન મળ્યા પછી પણ ક્યારેય ગુસ્સો કરતો નથી, ગુસ્સો આવવાનું કારણ પણ ટાળી દે છે. ગુસ્સાયેલી બધાને શાંત કરી, આજે અહીંથી જતો રહેશે.
અબુદ્ધિર્બત નો રાજા જીવલોકં ચરત્યયમ્। યો ગતિં સર્વભૂતાનાં પરિત્યજતિ રાઘવમ્
હાય! આપણા રાજા તો સમજણ વગર જીવતો ફરે છે, કારણ કે જે સર્વ જીવોના આશ્રય છે એવા રાઘવને તે છોડી દે છે.
ઇતિ સર્વા મહિષ્યસ્તા વિવત્સા ઇવ ધેનવઃ। પતિમાચુક્રુશુશ્ચાપિ સસ્વનં ચાપિ ચુક્રુશુઃ
એવી રીતે, બધી રાણીઓ પોતાના વાછરડા ગુમાવેલી ગાયોની જેમ પતિ માટે રડવા લાગી અને ઉંચે અવાજે વિલાપ કરવા લાગી.
સ હિ ચાન્તઃપુરે ઘોરમાર્તશબ્દં મહીપતિઃ। પુત્રશોકાભિસંતપ્તઃ શ્રુત્વા વ્યાલીયતાસને
પુત્રના દુઃખથી પીડાતા રાજાએ મહેલમાં ઉઠતા ભયાનક રડવાના અવાજો સાંભળી, પોતાના આસન પર ઢળી પડ્યો.
રામસ્તુ ભૃશમાયસ્તો નિઃશ્વસન્નિવ કુઞ્જરઃ। જગામ સહિતો ભ્રાત્રા માતુરન્તઃપુરં વશી
રામ ખૂબ જ ચિંતિત હતો, હાથીની જેમ ઊંડી શ્વાસ લેતો, અને ભાઈ સાથે મળીને, સંયમ રાખી, પોતાની માતાના આંતરમહેલમાં ગયો.
સોઽપશ્યત્ પુરુષં તત્ર વૃદ્ધં પરમપૂજિતમ્। ઉપવિષ્ટં ગૃહદ્વારિ તિષ્ઠતશ્ચાપરાન્ બહૂન્
ત્યાં તેણે એક વડીલ, ખૂબ આદરપાત્ર પુરુષને ઘરના દરવાજા પાસે બેઠેલા જોયા અને ઘણા બીજા લોકો ઊભા હતા.
દૃષ્ટ્વૈવ તુ તદા રામં તે સર્વે સમુપસ્થિતાઃ। જયેન જયતાં શ્રેષ્ઠં વર્ધયન્તિ સ્મ રાઘવમ્
રામને જોઈને ત્યાં હાજર બધા લોકોએ વિજયના શુભાશિષ સાથે રાઘવનું, વિજયીઓમાં શ્રેષ્ઠ એવા રામનું, વધામણ કર્યું.
પ્રવિશ્ય પ્રથમાં કક્ષ્યાં દ્વિતીયાયાં દદર્શ સઃ। બ્રાહ્મણાન્ વેદસમ્પન્નાન્ વૃદ્ધાન્ રાજ્ઞાભિસત્કૃતાન્
પ્રથમ કક્ષામાં પ્રવેશી, બીજામાં તેણે વેદમાં પારંગત, વૃદ્ધ અને રાજાએ માન આપેલા બ્રાહ્મણોને જોયા.
પ્રણમ્ય રામસ્તાન્ વૃદ્ધાંસ્તૃતીયાયાં દદર્શ સઃ। સ્ત્રિયો બાલાશ્ચ વૃદ્ધાશ્ચ દ્વારરક્ષણતત્પરાઃ
વડીલોને વંદન કરીને, રામે ત્રીજી કક્ષામાં સ્ત્રીઓ, બાળકો અને વૃદ્ધો જોયા, જે બધા દરવાજાની રક્ષા માટે તત્પર હતા.
વર્ધયિત્વા પ્રહૃષ્ટાસ્તાઃ પ્રવિશ્ય ચ ગૃહં સ્ત્રિયઃ। ન્યવેદયન્ત ત્વરિતં રામમાતુઃ પ્રિયં તદા
આ આનંદિત સ્ત્રીઓએ આશીર્વાદ આપી, ઘરમાં જઈને ઝડપથી રામની માતાને પોતાના પ્રિય પુત્રના આગમનની ખબર આપી.
કૌસલ્યાપિ તદા દેવી રાત્રિં સ્થિત્વા સમાહિતા। પ્રભાતે ચાકરોત્ પૂજાં વિષ્ણોઃ પુત્રહિતૈષિણી
ત્યારે કૌસલ્યા રાણી રાત્રીભર ધ્યાનમાં રહી, સવારે પોતાના પુત્રના કલ્યાણ માટે વિષ્ણુની પૂજા કરી.
સા ક્ષૌમવસના હૃષ્ટા નિત્યં વ્રતપરાયણા। અગ્નિં જુહોતિ સ્મ તદા મન્ત્રવત્ કૃતમઙ્ગલા
રેશમી વસ્ત્ર પહેરી, આનંદિત અને હંમેશા વ્રતમાં નિષ્ઠાવાન એવી કૌસલ્યાએ, મંત્રોચ્ચાર સાથે અગ્નિમાં હવન કરી, શુભ કાર્ય પૂર્ણ કર્યું.
પ્રવિશ્ય તુ તદા રામો માતુરન્તઃપુરં શુભમ્। દદર્શ માતરં તત્ર હાવયન્તીં હુતાશનમ્
પછી રામે પોતાની માતાના પવિત્ર આંતરમહેલમાં પ્રવેશ કર્યો અને ત્યાં માતાને અગ્નિમાં હવન કરતાં જોયા.
દેવકાર્યનિમિત્તં ચ તત્રાપશ્યત્ સમુદ્યતમ્। દધ્યક્ષતઘૃતં ચૈવ મોદકાન્ હવિષસ્તથા
ત્યાં તેણે દેવકાર્ય માટે તૈયાર કરેલા દહીં, અક્ષત, ઘી, મિઠાઈ અને હવન માટેના અન્ય પદાર્થો જોયા.
લાજાન્ માલ્યાનિ શુક્લાનિ પાયસં કૃસરં તથા। સમિધઃ પૂર્ણકુમ્ભાંશ્ચ દદર્શ રઘુનન્દનઃ
રઘુનંદને લાજ, સફેદ ફૂલોની વણાવેલી માળા, પાયસ, કૃસાર, સમિધ, અને પાણીથી ભરેલા ઘડા જોયા.
તાં શુક્લક્ષૌમસંવીતાં વ્રતયોગેન કર્શિતામ્। તર્પયન્તીં દદર્શાદ્ભિર્દેવતાં વરવર્ણિનીમ્
તેને સફેદ રેશમી વસ્ત્ર પહેરેલી, વ્રતથી ક્ષીણ થયેલી, દેવતાઓને તૃપ્ત કરતી અને તેજસ્વી રૂપવતી માતા દેખાઈ.
સ માતરમુપક્રાન્તામુપસંગૃહ્ય રાઘવઃ। પરિષ્વક્તશ્ચ બાહુભ્યામવઘ્રાતશ્ચ મૂર્ધનિ
રાઘવે પોતાની માતા પાસે જઈને, બંને હાથથી તેને ભેટી, માથા પર ચુંબન કર્યું.
તમુવાચ દુરાધર્ષં રાઘવં સુતમાત્મનઃ। કૌસલ્યા પુત્રવાત્સલ્યાદિદં પ્રિયહિતં વચઃ
કૌસલ્યાએ માતૃસ્નેહથી, પોતાના અડગ પુત્ર રાઘવને પ્રેમભર્યા અને હિતકારી શબ્દોમાં કહ્યું.
વૃદ્ધાનાં ધર્મશીલાનાં રાજર્ષીણાં મહાત્મનામ્। પ્રાપ્નુહ્યાયુશ્ચ કીર્તિં ચ ધર્મં ચાપ્યુચિતં કુલે
વયસ્ક, ધર્મપ્રિય અને મહાન રાજર્ષિઓએ જેમ પોતાના કુળને યોગ્ય એવી દીર્ઘ આયુષ્ય, કીર્તિ અને ધર્મ મેળવ્યા, તેમ તું પણ એ બધું પ્રાપ્ત કર.
સત્યપ્રતિજ્ઞં પિતરં રાજાનં પશ્ય રાઘવ। અદ્યૈવ ત્વાં સ ધર્માત્મા યૌવરાજ્યેઽભિષેક્ષ્યતિ
રાઘવ, તારા પિતા રાજા, જે સત્યવચનને પાળે છે, આજે જ તને યુવરાજપદે અભિષેક કરશે.
દત્તમાસનમાલભ્ય ભોજનેન નિમન્ત્રિતઃ। માતરં રાઘવઃ કિંચિત્ પ્રસાર્યાઞ્જલિમબ્રવીત્
આપેલું આસન સ્વીકારી અને ભોજન માટે આમંત્રણ મળ્યા પછી, રાઘવે હાથ જોડીને પોતાની માતાને થોડુંક કહ્યું.
સ સ્વભાવવિનીતશ્ચ ગૌરવાચ્ચ તથાનતઃ। પ્રસ્થિતો દણ્ડકારણ્યમાપ્રષ્ટુમુપચક્રમે
જેમણે સ્વભાવથી નમ્રતા ધરાવી છે અને માનથી વાંકડા થયા છે, એવા રાઘવે હવે દંડકવન જવા માટે વિદાય લેવાની તૈયારી કરી.
દેવિ નૂનં ન જાનીષે મહદ્ ભયમુપસ્થિતમ્। ઇદં તવ ચ દુઃખાય વૈદેહ્યા લક્ષ્મણસ્ય ચ
માતા, નિશ્ચિતપણે તમને ખબર નથી કે મોટું દુઃખ આવી પહોંચ્યું છે; આ દુઃખ હવે તમારા, વૈદેહી અને લક્ષ્મણના ભાગ્યે લખાયું છે.
ગમિષ્યે દણ્ડકારણ્યં કિમનેનાસનેન મે। વિષ્ટરાસનયોગ્યો હિ કાલોઽયં મામુપસ્થિતઃ
હું દંડકવન જવા તૈયાર છું; હવે આ આસનથી મને શું કામ? હવે તો વનમાં રહેવાનો સમય આવી ગયો છે.
ચતુર્દશ હિ વર્ષાણિ વત્સ્યામ વિજને વને। કન્દમૂલફલૈર્જીવન્ હિત્વા મુનિવદામિષમ્
હું ચૌદ વર્ષ સુધી એકાંત વનમાં રહીશ, મુળ, ફળ અને કંદ ખાઈને, મુનિની જેમ માંસ છોડીને જીવન જીવશે.
ભરતાય મહારાજો યૌવરાજ્યં પ્રયચ્છતિ। માં પુનર્દણ્ડકારણ્યં વિવાસયતિ તાપસમ્
મહારાજે યુવરાજપદ ભરતને આપ્યું છે અને મને તો તપસ્વી સમાન દંડકવનમાં વિસર્જન કર્યું છે.
સ ષટ્ ચાષ્ટૌ ચ વર્ષાણિ વત્સ્યામિ વિજને વને। આસેવમાનો વન્યાનિ ફલમૂલૈશ્ચ વર્તયન્
હું છ અને આઠ, એમ ચૌદ વર્ષ સુધી એકાંત વનમાં રહીશ, વનના ફળ-મૂળ ખાઈને જીવન પસાર કરીશ.
સા નિકૃત્તેવ સાલસ્ય યષ્ટિઃ પરશુના વને। પપાત સહસા દેવી દેવતેવ દિવશ્ચ્યુતા
જેમ વનમાં પરશુથી કાપેલી શાલની ડાળી ધરાશાયી થાય છે, તેમ રાણી પણ અચાનક જમીન પર પડી ગઈ, જાણે સ્વર્ગમાંથી દેવતા પડી ગઈ હોય.
તામદુઃખોચિતાં દૃષ્ટ્વા પતિતાં કદલીમિવ। રામસ્તૂત્થાપયામાસ માતરં ગતચેતસમ્
દુઃખની આદત ન હોય એવી પોતાની માતાને, કેળાની ડાળ જેવી પડી ગયેલી જોઈને, રામે બેભાન થયેલી માતાને ઉઠાડવા લાગ્યા.
ઉપાવૃત્યોત્થિતાં દીનાં વડવામિવ વાહિતામ્। પાંસુગુણ્ઠિતસર્વાઙ્ગીં વિમમર્શ ચ પાણિના
ધૂળથી ઢંકાયેલી, દુઃખી અને બેભાન માતા જ્યારે ધીમે ધીમે ઊભી થઈ, ત્યારે રામે હાથથી તેમનું આખું શરીર સ્પર્શ્યું.