ધારયન્ મનસા દુઃખમિન્દ્રિયાણિ નિગૃહ્ય ચ। પ્રવિવેશાત્મવાન્ વેશ્મ માતુરપ્રિયશંસિવાન્
મનમાં દુઃખ સહન કરી અને ઇન્દ્રિયોને વશમાં રાખી, આત્મસંયમી રામ પોતાની માતાના ઘરે ગયા, ભલેને તેઓ દુઃખદ સમાચાર લઈને જતાં હતા.
સર્વોઽપ્યભિજનઃ શ્રીમાન્ શ્રીમતઃ સત્યવાદિનઃ। નાલક્ષયત રામસ્ય કંચિદાકારમાનને
શ્રીમંત અને સત્યવંત રામના બધા ભક્તજનોએ પણ એમના ચહેરા પર કોઈ ફેરફાર જોઈ શક્યો નહીં.
ઉચિતં ચ મહાબાહુર્ન જહૌ હર્ષમાત્મવાન્। શારદઃ સમુદીર્ણાંશુશ્ચન્દ્રસ્તેજ ઇવાત્મજમ્
મહાબાહુ અને આત્મસંયમી રામે પોતાની સ્વાભાવિક શાંતિ કદી છોડવી નહીં, જેમ શરદપૂનમનો ચાંદો પોતાનું તેજ કદી ગુમાવતો નથી.
વાચા મધુરયા રામઃ સર્વં સમ્માનયઞ્જનમ્। માતુઃ સમીપં ધર્માત્મા પ્રવિવેશ મહાયશાઃ
મહાયશસ્વી અને ધર્મનિષ્ઠ રામે સૌને મીઠા શબ્દોથી સન્માન આપીને પોતાની માતાના સમીપમાં પ્રવેશ કર્યો.
તં ગુણૈઃ સમતાં પ્રાપ્તો ભ્રાતા વિપુલવિક્રમઃ। સૌમિત્રિરનુવવ્રાજ ધારયન્ દુઃખમાત્મજમ્
મહાન પરાક્રમી અને ગુણોમાં સમાન એવા લક્ષ્મણે પોતાનું દુઃખ મનમાં રાખીને રામના પાછળ-પાછળ ચાલ્યા.
પ્રવિશ્ય વેશ્માતિભૃશં મુદા યુતં સમીક્ષ્ય તાં ચાર્થવિપત્તિમાગતામ્। ન ચૈવ રામોઽત્ર જગામ વિક્રિયાં સુહૃજ્જનસ્યાત્મવિપત્તિશઙ્કયા
ઘરનાં અંદર ખૂબ આનંદ હતો, પણ દુઃખ આવી પહોંચ્યું હતું. છતાં રામે પોતાના મિત્રોને દુઃખ ન થાય એ ભયથી કોઈ ઉથલપાથલ દેખાડ્યા નહીં.
thumb|વિંશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે અયોધ્યાકાણ્ડે વિંશઃ સર્ગઃ ॥૨-
આયોધ્યાકાંડનો વીસમો સર્ગ હવે સાંભળો.
તસ્મિંસ્તુ પુરુષવ્યાઘ્રે નિષ્ક્રામતિ કૃતાઞ્જલૌ। આર્તશબ્દો મહાન્ જજ્ઞે સ્ત્રીણામન્તઃપુરે તદા
જ્યારે એ પુરુષશિખર રામ જોડેલા હાથે બહાર નીકળ્યા, ત્યારે અંદરના મહેલમાં સ્ત્રીઓના દુઃખથી મોટો રડવાનો અવાજ ઊઠ્યો.
કૃત્યેષ્વચોદિતઃ પિત્રા સર્વસ્યાન્તઃપુરસ્ય ચ। ગતિશ્ચ શરણં ચાસીત્ સ રામોઽદ્ય પ્રવત્સ્યતિ
પિતા અને આખા મહેલના આદેશથી, રામ બધાના આશ્રય અને સહારો હતા, પણ આજે તેઓ વિદાય લેશે.
કૌસલ્યાયાં યથા યુક્તો જનન્યાં વર્તતે સદા। તથૈવ વર્તતેઽસ્માસુ જન્મપ્રભૃતિ રાઘવઃ
જેમ રામે કૌશલ્યા માતા સાથે હંમેશાં યોગ્ય વર્તન કર્યું છે, તેમ જ જન્મથી આજે સુધી અમારો પણ હંમેશાં માન રાખ્યો છે.
ન ક્રુધ્યત્યભિશપ્તોઽપિ ક્રોધનીયાનિ વર્જયન્। ક્રુદ્ધાન્ પ્રસાદયન્ સર્વાન્ સ ઇતોઽદ્ય પ્રવત્સ્યતિ
તે તો અપમાન મળ્યા પછી પણ ક્યારેય ગુસ્સો કરતો નથી, ગુસ્સો આવવાનું કારણ પણ ટાળી દે છે. ગુસ્સાયેલી બધાને શાંત કરી, આજે અહીંથી જતો રહેશે.
અબુદ્ધિર્બત નો રાજા જીવલોકં ચરત્યયમ્। યો ગતિં સર્વભૂતાનાં પરિત્યજતિ રાઘવમ્
હાય! આપણા રાજા તો સમજણ વગર જીવતો ફરે છે, કારણ કે જે સર્વ જીવોના આશ્રય છે એવા રાઘવને તે છોડી દે છે.
ઇતિ સર્વા મહિષ્યસ્તા વિવત્સા ઇવ ધેનવઃ। પતિમાચુક્રુશુશ્ચાપિ સસ્વનં ચાપિ ચુક્રુશુઃ
એવી રીતે, બધી રાણીઓ પોતાના વાછરડા ગુમાવેલી ગાયોની જેમ પતિ માટે રડવા લાગી અને ઉંચે અવાજે વિલાપ કરવા લાગી.
સ હિ ચાન્તઃપુરે ઘોરમાર્તશબ્દં મહીપતિઃ। પુત્રશોકાભિસંતપ્તઃ શ્રુત્વા વ્યાલીયતાસને
પુત્રના દુઃખથી પીડાતા રાજાએ મહેલમાં ઉઠતા ભયાનક રડવાના અવાજો સાંભળી, પોતાના આસન પર ઢળી પડ્યો.
રામસ્તુ ભૃશમાયસ્તો નિઃશ્વસન્નિવ કુઞ્જરઃ। જગામ સહિતો ભ્રાત્રા માતુરન્તઃપુરં વશી
રામ ખૂબ જ ચિંતિત હતો, હાથીની જેમ ઊંડી શ્વાસ લેતો, અને ભાઈ સાથે મળીને, સંયમ રાખી, પોતાની માતાના આંતરમહેલમાં ગયો.
સોઽપશ્યત્ પુરુષં તત્ર વૃદ્ધં પરમપૂજિતમ્। ઉપવિષ્ટં ગૃહદ્વારિ તિષ્ઠતશ્ચાપરાન્ બહૂન્
ત્યાં તેણે એક વડીલ, ખૂબ આદરપાત્ર પુરુષને ઘરના દરવાજા પાસે બેઠેલા જોયા અને ઘણા બીજા લોકો ઊભા હતા.
દૃષ્ટ્વૈવ તુ તદા રામં તે સર્વે સમુપસ્થિતાઃ। જયેન જયતાં શ્રેષ્ઠં વર્ધયન્તિ સ્મ રાઘવમ્
રામને જોઈને ત્યાં હાજર બધા લોકોએ વિજયના શુભાશિષ સાથે રાઘવનું, વિજયીઓમાં શ્રેષ્ઠ એવા રામનું, વધામણ કર્યું.
પ્રવિશ્ય પ્રથમાં કક્ષ્યાં દ્વિતીયાયાં દદર્શ સઃ। બ્રાહ્મણાન્ વેદસમ્પન્નાન્ વૃદ્ધાન્ રાજ્ઞાભિસત્કૃતાન્
પ્રથમ કક્ષામાં પ્રવેશી, બીજામાં તેણે વેદમાં પારંગત, વૃદ્ધ અને રાજાએ માન આપેલા બ્રાહ્મણોને જોયા.
પ્રણમ્ય રામસ્તાન્ વૃદ્ધાંસ્તૃતીયાયાં દદર્શ સઃ। સ્ત્રિયો બાલાશ્ચ વૃદ્ધાશ્ચ દ્વારરક્ષણતત્પરાઃ
વડીલોને વંદન કરીને, રામે ત્રીજી કક્ષામાં સ્ત્રીઓ, બાળકો અને વૃદ્ધો જોયા, જે બધા દરવાજાની રક્ષા માટે તત્પર હતા.
વર્ધયિત્વા પ્રહૃષ્ટાસ્તાઃ પ્રવિશ્ય ચ ગૃહં સ્ત્રિયઃ। ન્યવેદયન્ત ત્વરિતં રામમાતુઃ પ્રિયં તદા
આ આનંદિત સ્ત્રીઓએ આશીર્વાદ આપી, ઘરમાં જઈને ઝડપથી રામની માતાને પોતાના પ્રિય પુત્રના આગમનની ખબર આપી.
કૌસલ્યાપિ તદા દેવી રાત્રિં સ્થિત્વા સમાહિતા। પ્રભાતે ચાકરોત્ પૂજાં વિષ્ણોઃ પુત્રહિતૈષિણી
ત્યારે કૌસલ્યા રાણી રાત્રીભર ધ્યાનમાં રહી, સવારે પોતાના પુત્રના કલ્યાણ માટે વિષ્ણુની પૂજા કરી.
સા ક્ષૌમવસના હૃષ્ટા નિત્યં વ્રતપરાયણા। અગ્નિં જુહોતિ સ્મ તદા મન્ત્રવત્ કૃતમઙ્ગલા
રેશમી વસ્ત્ર પહેરી, આનંદિત અને હંમેશા વ્રતમાં નિષ્ઠાવાન એવી કૌસલ્યાએ, મંત્રોચ્ચાર સાથે અગ્નિમાં હવન કરી, શુભ કાર્ય પૂર્ણ કર્યું.
પ્રવિશ્ય તુ તદા રામો માતુરન્તઃપુરં શુભમ્। દદર્શ માતરં તત્ર હાવયન્તીં હુતાશનમ્
પછી રામે પોતાની માતાના પવિત્ર આંતરમહેલમાં પ્રવેશ કર્યો અને ત્યાં માતાને અગ્નિમાં હવન કરતાં જોયા.
દેવકાર્યનિમિત્તં ચ તત્રાપશ્યત્ સમુદ્યતમ્। દધ્યક્ષતઘૃતં ચૈવ મોદકાન્ હવિષસ્તથા
ત્યાં તેણે દેવકાર્ય માટે તૈયાર કરેલા દહીં, અક્ષત, ઘી, મિઠાઈ અને હવન માટેના અન્ય પદાર્થો જોયા.
લાજાન્ માલ્યાનિ શુક્લાનિ પાયસં કૃસરં તથા। સમિધઃ પૂર્ણકુમ્ભાંશ્ચ દદર્શ રઘુનન્દનઃ
રઘુનંદને લાજ, સફેદ ફૂલોની વણાવેલી માળા, પાયસ, કૃસાર, સમિધ, અને પાણીથી ભરેલા ઘડા જોયા.
તાં શુક્લક્ષૌમસંવીતાં વ્રતયોગેન કર્શિતામ્। તર્પયન્તીં દદર્શાદ્ભિર્દેવતાં વરવર્ણિનીમ્
તેને સફેદ રેશમી વસ્ત્ર પહેરેલી, વ્રતથી ક્ષીણ થયેલી, દેવતાઓને તૃપ્ત કરતી અને તેજસ્વી રૂપવતી માતા દેખાઈ.
સ માતરમુપક્રાન્તામુપસંગૃહ્ય રાઘવઃ। પરિષ્વક્તશ્ચ બાહુભ્યામવઘ્રાતશ્ચ મૂર્ધનિ
રાઘવે પોતાની માતા પાસે જઈને, બંને હાથથી તેને ભેટી, માથા પર ચુંબન કર્યું.
તમુવાચ દુરાધર્ષં રાઘવં સુતમાત્મનઃ। કૌસલ્યા પુત્રવાત્સલ્યાદિદં પ્રિયહિતં વચઃ
કૌસલ્યાએ માતૃસ્નેહથી, પોતાના અડગ પુત્ર રાઘવને પ્રેમભર્યા અને હિતકારી શબ્દોમાં કહ્યું.
વૃદ્ધાનાં ધર્મશીલાનાં રાજર્ષીણાં મહાત્મનામ્। પ્રાપ્નુહ્યાયુશ્ચ કીર્તિં ચ ધર્મં ચાપ્યુચિતં કુલે
વયસ્ક, ધર્મપ્રિય અને મહાન રાજર્ષિઓએ જેમ પોતાના કુળને યોગ્ય એવી દીર્ઘ આયુષ્ય, કીર્તિ અને ધર્મ મેળવ્યા, તેમ તું પણ એ બધું પ્રાપ્ત કર.
સત્યપ્રતિજ્ઞં પિતરં રાજાનં પશ્ય રાઘવ। અદ્યૈવ ત્વાં સ ધર્માત્મા યૌવરાજ્યેઽભિષેક્ષ્યતિ
રાઘવ, તારા પિતા રાજા, જે સત્યવચનને પાળે છે, આજે જ તને યુવરાજપદે અભિષેક કરશે.