યાવન્માતરમાપૃચ્છે સીતાં ચાનુનયામ્યહમ્। તતોઽદ્યૈવ ગમિષ્યામિ દણ્ડકાનાં મહદ્ વનમ્
જ્યારે હું માતાને વિદાય લઈશ અને સીતાને સમજાવીશ, ત્યારે આજે જ દંડકવનમાં જઇશ.
ભરતઃ પાલયેદ્ રાજ્યં શુશ્રૂષેચ્ચ પિતુર્યથા। તથા ભવત્યા કર્તવ્યં સ હિ ધર્મઃ સનાતનઃ
ભરતે રાજ્ય સંભાળવું અને પિતાની સેવા કરવી, એ જ રીતે તારે પણ કરવું—કારણ કે એ જ સનાતન ધર્મ છે.
રામસ્ય તુ વચઃ શ્રુત્વા ભૃશં દુઃખગતઃ પિતા। શોકાદશક્નુવન્ વક્તું પ્રરુરોદ મહાસ્વનમ્
રામના શબ્દો સાંભળતાં જ પિતા ખૂબ જ દુઃખમાં ગરકાવ થઈ ગયા, દુઃખના કારણે બોલી પણ ન શક્યા અને ઉંચા અવાજે રડવા લાગ્યા.
વન્દિત્વા ચરણૌ રાજ્ઞો વિસંજ્ઞસ્ય પિતુસ્તદા। કૈકેય્યાશ્ચાપ્યનાર્યાયા નિષ્પપાત મહાદ્યુતિઃ
પછી તેજસ્વી રામે પોતાના બેભાન પિતાના પગે અને અનાદરપાત્ર કૈકેયીના પગે વંદન કરી જમીન પર પડ્યા.
સ રામઃ પિતરં કૃત્વા કૈકેયીં ચ પ્રદક્ષિણમ્। નિષ્ક્રમ્યાન્તઃપુરાત્ તસ્માત્ સ્વં દદર્શ સુહૃજ્જનમ્
રામે પિતા અને કૈકેયીનું પ્રદક્ષિણ કરી અંદરના મહેલમાંથી બહાર નીકળી પોતાના મિત્રોને જોયા.
તં બાષ્પપરિપૂર્ણાક્ષઃ પૃષ્ઠતોઽનુજગામ હ। લક્ષ્મણઃ પરમક્રુદ્ધઃ સુમિત્રાનન્દવર્ધનઃ
સુમિત્રાના આનંદરૂપ લક્ષ્મણ, આંખોમાં આંસુ અને મનમાં ક્રોધ લઈને, રામના પાછળ-પાછળ ચાલ્યા.
આભિષેચનિકં ભાણ્ડં કૃત્વા રામઃ પ્રદક્ષિણમ્। શનૈર્જગામ સાપેક્ષો દૃષ્ટિં તત્રાવિચાલયન્
રામે અભિષેક માટે તૈયાર કરેલા વાસણોનું પ્રદક્ષિણ કરી, નજર હટાવ્યા વિના ધીમે-ધીમે આગળ વધ્યા.
ન ચાસ્ય મહતીં લક્ષ્મીં રાજ્યનાશોઽપકર્ષતિ। લોકકાન્તસ્ય કાન્તત્વાચ્છીતરશ્મેરિવ ક્ષયઃ
રાજ્ય ગુમાવ્યાથી રામની મહાન તેજસ્વિતા ઓછી થઈ નહોતી, કારણ કે બધા લોકો તેમને પ્રેમ કરતા, જેમ શીતળ ચાંદ્રમાની કળા ઘટે તો પણ તેની સુંદરતા ઓછી થતી નથી.
ન વનં ગન્તુકામસ્ય ત્યજતશ્ચ વસુંધરામ્। સર્વલોકાતિગસ્યેવ લક્ષ્યતે ચિત્તવિક્રિયા
જ્યારે રામ વનમાં જવા અને ધરતી છોડવા ઈચ્છતા હતા, ત્યારે પણ એમના મનમાં કોઈ ઉથલપાથલ દેખાતી નહોતી, જાણે તેઓ દુનિયાથી પર હતા.
પ્રતિષિધ્ય શુભં છત્રં વ્યજને ચ સ્વલંકૃતે। વિસર્જયિત્વા સ્વજનં રથં પૌરાંસ્તથા જનાન્
રામે શુભ સફેદ છત્ર અને સુંદર પંખા ત્યજી દીધા, પોતાના લોકો, રથ, નાગરિકો અને શહેરવાસીઓને પણ વિદાય આપી.
ધારયન્ મનસા દુઃખમિન્દ્રિયાણિ નિગૃહ્ય ચ। પ્રવિવેશાત્મવાન્ વેશ્મ માતુરપ્રિયશંસિવાન્
મનમાં દુઃખ સહન કરી અને ઇન્દ્રિયોને વશમાં રાખી, આત્મસંયમી રામ પોતાની માતાના ઘરે ગયા, ભલેને તેઓ દુઃખદ સમાચાર લઈને જતાં હતા.
સર્વોઽપ્યભિજનઃ શ્રીમાન્ શ્રીમતઃ સત્યવાદિનઃ। નાલક્ષયત રામસ્ય કંચિદાકારમાનને
શ્રીમંત અને સત્યવંત રામના બધા ભક્તજનોએ પણ એમના ચહેરા પર કોઈ ફેરફાર જોઈ શક્યો નહીં.
ઉચિતં ચ મહાબાહુર્ન જહૌ હર્ષમાત્મવાન્। શારદઃ સમુદીર્ણાંશુશ્ચન્દ્રસ્તેજ ઇવાત્મજમ્
મહાબાહુ અને આત્મસંયમી રામે પોતાની સ્વાભાવિક શાંતિ કદી છોડવી નહીં, જેમ શરદપૂનમનો ચાંદો પોતાનું તેજ કદી ગુમાવતો નથી.
વાચા મધુરયા રામઃ સર્વં સમ્માનયઞ્જનમ્। માતુઃ સમીપં ધર્માત્મા પ્રવિવેશ મહાયશાઃ
મહાયશસ્વી અને ધર્મનિષ્ઠ રામે સૌને મીઠા શબ્દોથી સન્માન આપીને પોતાની માતાના સમીપમાં પ્રવેશ કર્યો.
તં ગુણૈઃ સમતાં પ્રાપ્તો ભ્રાતા વિપુલવિક્રમઃ। સૌમિત્રિરનુવવ્રાજ ધારયન્ દુઃખમાત્મજમ્
મહાન પરાક્રમી અને ગુણોમાં સમાન એવા લક્ષ્મણે પોતાનું દુઃખ મનમાં રાખીને રામના પાછળ-પાછળ ચાલ્યા.
પ્રવિશ્ય વેશ્માતિભૃશં મુદા યુતં સમીક્ષ્ય તાં ચાર્થવિપત્તિમાગતામ્। ન ચૈવ રામોઽત્ર જગામ વિક્રિયાં સુહૃજ્જનસ્યાત્મવિપત્તિશઙ્કયા
ઘરનાં અંદર ખૂબ આનંદ હતો, પણ દુઃખ આવી પહોંચ્યું હતું. છતાં રામે પોતાના મિત્રોને દુઃખ ન થાય એ ભયથી કોઈ ઉથલપાથલ દેખાડ્યા નહીં.
thumb|વિંશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે અયોધ્યાકાણ્ડે વિંશઃ સર્ગઃ ॥૨-
આયોધ્યાકાંડનો વીસમો સર્ગ હવે સાંભળો.
તસ્મિંસ્તુ પુરુષવ્યાઘ્રે નિષ્ક્રામતિ કૃતાઞ્જલૌ। આર્તશબ્દો મહાન્ જજ્ઞે સ્ત્રીણામન્તઃપુરે તદા
જ્યારે એ પુરુષશિખર રામ જોડેલા હાથે બહાર નીકળ્યા, ત્યારે અંદરના મહેલમાં સ્ત્રીઓના દુઃખથી મોટો રડવાનો અવાજ ઊઠ્યો.
કૃત્યેષ્વચોદિતઃ પિત્રા સર્વસ્યાન્તઃપુરસ્ય ચ। ગતિશ્ચ શરણં ચાસીત્ સ રામોઽદ્ય પ્રવત્સ્યતિ
પિતા અને આખા મહેલના આદેશથી, રામ બધાના આશ્રય અને સહારો હતા, પણ આજે તેઓ વિદાય લેશે.
કૌસલ્યાયાં યથા યુક્તો જનન્યાં વર્તતે સદા। તથૈવ વર્તતેઽસ્માસુ જન્મપ્રભૃતિ રાઘવઃ
જેમ રામે કૌશલ્યા માતા સાથે હંમેશાં યોગ્ય વર્તન કર્યું છે, તેમ જ જન્મથી આજે સુધી અમારો પણ હંમેશાં માન રાખ્યો છે.
ન ક્રુધ્યત્યભિશપ્તોઽપિ ક્રોધનીયાનિ વર્જયન્। ક્રુદ્ધાન્ પ્રસાદયન્ સર્વાન્ સ ઇતોઽદ્ય પ્રવત્સ્યતિ
તે તો અપમાન મળ્યા પછી પણ ક્યારેય ગુસ્સો કરતો નથી, ગુસ્સો આવવાનું કારણ પણ ટાળી દે છે. ગુસ્સાયેલી બધાને શાંત કરી, આજે અહીંથી જતો રહેશે.
અબુદ્ધિર્બત નો રાજા જીવલોકં ચરત્યયમ્। યો ગતિં સર્વભૂતાનાં પરિત્યજતિ રાઘવમ્
હાય! આપણા રાજા તો સમજણ વગર જીવતો ફરે છે, કારણ કે જે સર્વ જીવોના આશ્રય છે એવા રાઘવને તે છોડી દે છે.
ઇતિ સર્વા મહિષ્યસ્તા વિવત્સા ઇવ ધેનવઃ। પતિમાચુક્રુશુશ્ચાપિ સસ્વનં ચાપિ ચુક્રુશુઃ
એવી રીતે, બધી રાણીઓ પોતાના વાછરડા ગુમાવેલી ગાયોની જેમ પતિ માટે રડવા લાગી અને ઉંચે અવાજે વિલાપ કરવા લાગી.
સ હિ ચાન્તઃપુરે ઘોરમાર્તશબ્દં મહીપતિઃ। પુત્રશોકાભિસંતપ્તઃ શ્રુત્વા વ્યાલીયતાસને
પુત્રના દુઃખથી પીડાતા રાજાએ મહેલમાં ઉઠતા ભયાનક રડવાના અવાજો સાંભળી, પોતાના આસન પર ઢળી પડ્યો.
રામસ્તુ ભૃશમાયસ્તો નિઃશ્વસન્નિવ કુઞ્જરઃ। જગામ સહિતો ભ્રાત્રા માતુરન્તઃપુરં વશી
રામ ખૂબ જ ચિંતિત હતો, હાથીની જેમ ઊંડી શ્વાસ લેતો, અને ભાઈ સાથે મળીને, સંયમ રાખી, પોતાની માતાના આંતરમહેલમાં ગયો.
સોઽપશ્યત્ પુરુષં તત્ર વૃદ્ધં પરમપૂજિતમ્। ઉપવિષ્ટં ગૃહદ્વારિ તિષ્ઠતશ્ચાપરાન્ બહૂન્
ત્યાં તેણે એક વડીલ, ખૂબ આદરપાત્ર પુરુષને ઘરના દરવાજા પાસે બેઠેલા જોયા અને ઘણા બીજા લોકો ઊભા હતા.
દૃષ્ટ્વૈવ તુ તદા રામં તે સર્વે સમુપસ્થિતાઃ। જયેન જયતાં શ્રેષ્ઠં વર્ધયન્તિ સ્મ રાઘવમ્
રામને જોઈને ત્યાં હાજર બધા લોકોએ વિજયના શુભાશિષ સાથે રાઘવનું, વિજયીઓમાં શ્રેષ્ઠ એવા રામનું, વધામણ કર્યું.
પ્રવિશ્ય પ્રથમાં કક્ષ્યાં દ્વિતીયાયાં દદર્શ સઃ। બ્રાહ્મણાન્ વેદસમ્પન્નાન્ વૃદ્ધાન્ રાજ્ઞાભિસત્કૃતાન્
પ્રથમ કક્ષામાં પ્રવેશી, બીજામાં તેણે વેદમાં પારંગત, વૃદ્ધ અને રાજાએ માન આપેલા બ્રાહ્મણોને જોયા.
પ્રણમ્ય રામસ્તાન્ વૃદ્ધાંસ્તૃતીયાયાં દદર્શ સઃ। સ્ત્રિયો બાલાશ્ચ વૃદ્ધાશ્ચ દ્વારરક્ષણતત્પરાઃ
વડીલોને વંદન કરીને, રામે ત્રીજી કક્ષામાં સ્ત્રીઓ, બાળકો અને વૃદ્ધો જોયા, જે બધા દરવાજાની રક્ષા માટે તત્પર હતા.
વર્ધયિત્વા પ્રહૃષ્ટાસ્તાઃ પ્રવિશ્ય ચ ગૃહં સ્ત્રિયઃ। ન્યવેદયન્ત ત્વરિતં રામમાતુઃ પ્રિયં તદા
આ આનંદિત સ્ત્રીઓએ આશીર્વાદ આપી, ઘરમાં જઈને ઝડપથી રામની માતાને પોતાના પ્રિય પુત્રના આગમનની ખબર આપી.